Teza – założenie, powzięte z góry twierdzenie, które trzeba udowodnić. Stanowiła nieodłączny element utworów pozytywistycznych, jej udowodnieniu nierzadko służyła akcja całego utworu (np. losy bohaterów Nad Niemnem są ilustracją tezy, że tylko praca nadaje życiu sens, aby naród był szczęśliwy, musi ją wykonywać zgodnie i harmonijnie niczym jeden organizm). Poprzedniczką XIX-wiecznych powieści tendencyjnych (wyrażających tendencje filozoficzne swoich czasów, np. Pan Graba, Marta, Pamiętnik Wacławy Elizy Orzeszkowej) była oświeceniowa powieść dydaktyczna (np. Pan Podstoli Ignacego Krasickiego).