Breaking news
  • No posts where found

Nauka o języku w pytaniach i odpowiedziach (Gimnazjum)

1. Co to znaczy, że polszczyzna jest językiem fleksyjnym? Na jakich własnościach wyrazów opiera się ich podział na części mowy?

1. Co to znaczy, że polszczyzna jest językiem fleksyjnym? Językom fleksyjnym przeciwstawiamy języki pozycyjne. Polecenia oznacza zatem również, że polszczyzna nie jest językiem pozycyjnym. Ponieważ fleksja to odmiana wyrazów, można wysnuć wniosek, że języki fleksyjne to takie, w których pewne wyrazy podlegają odmianie przez poszczególne kategorie gramatyczne, takie jak przypadki, rodzaje, liczby albo osoby. Tymczasem takiego właśnie – intuicyjnego – wyjaśnienia – należałoby unikać w trakcie udzielania odpowiedzi na egzaminie. Termin jest

2. Zaklasyfikuj do odpowiednich części mowy poszczególne wyrazy w poniższych zdaniach:

2. Zaklasyfikuj do odpowiednich części mowy poszczególne wyrazy w poniższych zdaniach:   A.Czwórka koni zaprzężonych do rydwanu mknęła chyżo po obrzeżu cyrkowej areny. Zdanie składa się z jedenastu wyrazów. Każdy z nich powinien zostać scharakteryzowany osobno. W wypadku odmieniających się części mowy opis będzie dotyczył tej formy fleksyjnej, która wystąpiła w zdaniu – nie zaś formy podstawowej – bezokolicznika dla czasowników bądź mianownika liczby pojedynczej dla każdego przymiotnika czy rzeczownika. czwórka – liczebnik odrzeczownikowy koni

3. Za jaką część mowy uznałbyś wyraz blisko w zdaniach: Te stare sosny rosną blisko naszego domu. Nie marudź, to już całkiem blisko! Podaj przykłady innych wyrazów o takiej podwójnej kwalifikacji.

3. Za jaką część mowy uznałbyś wyraz blisko w zdaniach: Te stare sosny rosną blisko naszego domu. Nie marudź, to już całkiem blisko! Podaj przykłady innych wyrazów o takiej podwójnej kwalifikacji.   W pierwszym zdaniu wyraz blisko jest przyimkiem – tworzy wyrażenie przyimkowe: blisko kogo? czego? domu. wyraz blisko odznacza się więc tu rządem dopełniaczowym i stąd taka klasyfikacja. Natomiast w zdaniu drugim taki sam wyraz jest przysłówkiem – odpowiada na pytanie tej części

4. Zaklasyfikuj do odpowiednich części mowy poszczególne wyrazy w poniższych zdaniach i określ przypadek wszystkich wyrazów, które się deklinują.

4. Zaklasyfikuj do odpowiednich części mowy poszczególne wyrazy w poniższych zdaniach i określ przypadek wszystkich wyrazów, które się deklinują.   A. Połowa polskich rzek ma wody, które nie nadają się do żadnego użycia. Deklinacja zatem to odmiana przez przypadki. I tak: połowa – rzeczownik odliczebnikowy, mianownik liczby pojedynczej (kto? co?) polskich – przymiotnik, dopełniacz liczby mnogiej (połowa kogo? czego?) rzek – rzeczownik, również dopełniacz liczby mnogiej (połowa kogo? czego?) wody – rzeczownik, biernik

5. Na czym polegają osobliwości w odmianie wyrazów: ręka, oko, ucho?

5. Na czym polegają osobliwości w odmianie wyrazów: ręka, oko, ucho?   Do odmiany tych rzeczowników wrócimy przy okazji omawiania poleceń z zakresu gramatyki historycznej języka polskiego. Wówczas trzeba będzie poświęcić uwagę niektórym końcówkom fleksyjnym, charakterystycznym dla tzw. liczby podwójnej. Dzisiaj więc – wyłącznie deklinacja tych wyrazów, z podkreśleniem nietypowych form fleksyjnych. Jeśli przyjmiemy współczesny (a nie historyczny) punkt widzenia na kwestie fleksyjne, za nietypowe uznamy te końcówki, które nie występują w wyrazach tego

6. Co jest charakterystyczne w odmianie wyrazów: książę, brat, dziecko?

6. Co jest charakterystyczne w odmianie wyrazów: książę, brat, dziecko? Odpowiedź przyniesie deklinacja:   Odmiana rzeczownika: „książę”, „brat”, „dziecko”   liczba pojedyncza   liczba mnoga   M.  książę  brat  dziecko  książęta  bracia  dzieci D.  księcia  brata  dziecka  książąt  braci  dzieci C.  księciu  bratu  dziecku  książętom  braciom  dzieciom B.  księcia  brata  dziecko  książęta  braci  dzieci N.  księciem  bratem  dzieckiem         książętami  braćmi  dziećmi MSC.  o księciu  o bracie  o dziecku  o książętach  o braciach  o dzieciach W.

7. Co jest nietypowe w odmianie rzeczowników: liceum, pieszy, mężczyzna?

7. Co jest nietypowe w odmianie rzeczowników: liceum, pieszy, mężczyzna? Zacznijmy od zestawienia:  Odmiana rzeczownika: „liceum”, „pieszy”, „mężczyzna”   liczba pojedyncza   liczba mnoga   M.  liceum  pieszy  mężczyzna  licea  piesi  mężczyźni D.  liceum  pieszego  mężczyzny  liceów  pieszych  mężczyzn C.  liceum  pieszemu  mężczyźnie  liceom  pieszym  mężczyznom B.  liceum  pieszego  mężczyznę  licea  pieszych mężczyzn N.  liceum  pieszym  mężczyzną  liceami  pieszymi  mężczyznami MSC.  o liceum  o pieszym  o mężczyźnie  o liceach o pieszych o mężczyznach W.  liceum!  pieszy!

8. Co widzisz charakterystycznego w odmianie rzeczowników: sanie, wujostwo, uczynność?

8. Co widzisz charakterystycznego w odmianie rzeczowników: sanie, wujostwo, uczynność?   Tym razem nasze zestawienie form będzie skromniejsze:  Odmiana rzeczownika: „sanie”, „wujostwo”, „uczynność”   liczba pojedyncza   M.  sanie  wujostwo  uczynność D.  sań/sani  wujostwa  uczynności C.  saniom  wujostwu  uczynności B.  sanie  wujostwo  uczynność N.  saniami/sańmi  wujostwem  uczynnością MSC.  o saniach  o wujostwu  o uczynności W.  sanie!  wujostwo!  uczynności!   Żaden z tych rzeczowników nie odmienia się przez liczby. Należącemu do grupy pluralia tantum rzeczownikowi sanie

9. Na czym polega osobliwość w odmianie wyrazów: imię, człowiek, kakao?

9. Na czym polega osobliwość w odmianie wyrazów: imię, człowiek, kakao?    Odmiana rzeczownika: „imię”, „człowiek”   liczba pojedyncza   liczba mnoga   M.  imię  człowiek  imiona  ludzie D.  imienia  człowieka  imion   ludzi C.  imieniu  człowiekowi  imionom          ludziom B.  imię  człowieka  imiona  ludzi N.  imieniem  człowiekiem  imionami  ludźmi MSC.  o imieniu  o człowieku  o imionach o ludziach W.  imię!  człowieku!  imiona!  ludzie! Teraz odmienimy tylko dwa wyrazy. Rzeczownik kakao jest nieodmienny i nie

10. Jakie imiesłowy można tworzyć od czasowników: śpiewać, grać, a jakie od czasowników: zaśpiewać, zagrać?

10. Jakie imiesłowy można tworzyć od czasowników: śpiewać, grać, a jakie od czasowników: zaśpiewać, zagrać? Imiesłowy sprawiają najwięcej trudności w konstrukcjach składniowych. Czasowniki śpiewać i zagrać są niedokonane, a czasowniki zaśpiewać oraz zagrać mają aspekt dokonany. Tej opozycji dotyczy następne pytanie. Pamiętaj! Od czasowników niedokonanych można utworzyć oba typy imiesłowów przymiotnikowych: bierne i czynne (śpiewany i śpiewający, grany i grający) oraz imiesłowy przysłówkowe współczesne (śpiewając, grając). Od czasowników dokonanych można utworzyć imiesłowy przymiotnikowe bierne (zaśpiewany, zagrany) oraz

11. Czym różni się zasób form fleksyjnych czasowników dokonanych od niedokonanych?

11. Czym różni się zasób form fleksyjnych czasowników dokonanych od niedokonanych? Czasowniki dokonane nie mają form czasu teraźniejszego. Skoro jakaś czynność została dokonana, skoro się skończyła, nie odbywa się w teraźniejszości, czyli w sytuacji, w której dochodzi do wypowiedzi. Możemy mówić natomiast o tej samej czynności w odniesieniu do przyszłości, tyle tylko, że wówczas stawiamy hipotezę. Mówimy, że coś zakończy się, zostanie dokonane w przyszłości, choć nie wiemy, czy tak się stanie na pewno. Czasownik dokonany

12. Opisz formy fleksyjne występujące w zdaniu: „Widziano przechodniów biegnących w różne strony.”

12. Opisz formy fleksyjne występujące w zdaniu: Widziano przechodniów biegnących w różne strony. Z sześciu powyższych wyrazów odmianie nie podlega jedynie przyimek w. widziano – czasownik w formie bezosobowej; przechodniów – rzeczownik rodzaju męskoosobowego, biernik liczby mnogiej (widziano kogo? co?); biegnących – czasownik w formie imiesłowu przymiotnikowego czynnego, biernik liczby mnogiej rodzaju męskoosob. (widziano kogo? co?); różne – przymiotnik rodzaju niemęskoosobowego, biernik liczby mnogiej (biegnących w kogo? w co?); strony – rzeczownik rodzaju niemęskoosobowego, biernik liczby mnogiej (biegnących w kogo? w co?) Uwaga!

2. Co to są wyrazy podzielne słowotwórczo? Podaj przykłady wyrazów podzielnych i niepodzielnych słowotwórczo.

Wyrazy podzielne słowotwórczo (powyżej nie podkreślone) to inaczej formacje słowotwórcze lub derywaty. Można w nich wskazać temat słowotwórczy oraz formant. Wyrazy podzielne słowotwórczo są wyrazami pochodnymi. Pochodzą od innych wyrazów – tworzymy je od wyrazów prostych albo… od innych wyrazów podzielnych słowotwórczo, czyli od innych wyrazów pochodnych. Oto ich analiza słowotwórcza: podział na temat słowotwórczy i formant (definicje przy następnych odpowiedziach) oraz parafraza słowotwórcza, czyli wyrażenie równoznaczne z analizowaną formacją, zawierające wyraz, od

3. Z jakich członów składa się wyraz pochodny? Odpowiedź zilustruj analizą następujących przykładów: odbiorca, spawacz, podbiec, bladawy, uczernić, wodołaz.

Wyraz pochodny składa się z podstawy słowotwórczej (tematu słowotwórczego), czyli tej część wyrazu podstawowego, która weszła do wyrazu pochodnego oraz formantu. Wygląda to tak: piłka      →      piłkarz:        piłk-    +    -arz     ↑                      ↑                  ↑                ↑ wyraz              wyraz           podstawa    formant podstawowy    pochodny    słowotwórcza Analiza: odbiorca: odbior–ca (ktoś, kto odbiera). Uwaga na oboczności fonetyczne – wyraz podstawowy ma w bezokoliczniku

4. Jak rozumiesz termin „formant”? Wskaż formanty słowotwórcze w wyrazach: piekarz, kwiaciarnia, naprawa, zbieg, bladość, wyolbrzymiać, wolnomyślny.

Formant słowotwórczy jest tym członem wyrazu pochodnego, który różni ten wyraz pochodny od wyrazu podstawowego. Warto przy tym pamiętać, że formant – jako element słowotwórczy – nie zmienia się (nie licząc oboczności natury fonetycznej) w trakcie odmiany wyrazów. Tym różni się on od końcówek fleksyjnych, z którymi wcale często bywa mylony. Oddzielenie tematu słowotwórczego od formantu okazuje się praktycznym sprawdzianem znajomości całego słowotwórstwa. W złożeniach są dwa tematy słowotwórcze. W wielu formacjach wyodrębniamy dwa

5. Podaj wyrazy podstawowe dla rzeczowników: zaprawa, kierownictwo, zabawka, nadbrzeże.

Wyraz podstawowy to wyraz wyjściowy; ten, od którego tworzymy daną formację słowotwórczą. Chociaż w ćwiczeniu chodzi tylko o podanie takiej pary słowotwórczej, rozszerzymy je o całą analizę: zaprawa: zapraw(a)–ø (to, co zaprawia – trening). Uwaga! W nawiasie odnotowano końcówkę fleksyjną, charakterystyczną tylko dla mianownika l.poj. Nie wolno utożsamiać jej z formantem. kierownictwo: kierownic–two (grupa kierowników); zabawka: zabaw–ka (to, co zabawia); nadbrzeże: nadbrzeż(e)–ø (to, co jest nad brzegiem). Zobacz: 3. Z jakich członów składa się

6. Uporządkuj poniższe wyrazy ze względu na znaczenie i zaklasyfikuj je do odpowiednich kategorii słowotwórczych: bieganie, surowość, śpiewanie, kochliwy, mycie, miękkość, milkliwy, dzielność, gadatliwy.

Kategoria słowotwórcza to zbiór wyrazów o podobnym znaczeniu ogólnym. Rzeczowniki odczasownikowe: bieganie, śpiewanie oraz mycie należą do kategorii„NAZW CZYNNOŚCI; rzeczowniki odprzymiotnikowe: surowość, miękkość i dzielność to przykładowe NAZWY CECH. Jeśli chodzi o powyższe przymiotniki, to wszystkie trzy: kochliwy, milkliwy i gadatliwy są odczasownikowe i charakteryzują osoby skłonne do czynności wyrażonych odpowiednimi czasownikami: kochać, milczeć i gadać. Odpowiednią kategorię słowotwórczą można by nazwać: „przymiotniki oznacząjące skłonność do określonych czynności”. Powyższe przymiotniki należą do jednego typu słowotwórczego, gdyż

7. W jaki sposób formanty słowotwórcze następujących wyrazów pochodnych zmieniają ich znaczenie w stosunku do podstawy słowotwórczej: ogryzek, łamliwy, przepiękny, głupawy, brązowozłoty?

Znaczenie wyrazu pochodnego tkwi nie tylko w jego temacie słowotwórczym. W wyrazie lampka formant -ka oznacza, że lampa jest mała. Znaczenie danego formantu może być charakterystyczne tylko dla niego, ale nie musi. ogryzek: ogryz–ek (REZULTAT tego, że ktoś ogryzł coś ); łamliwy: łam–liwy (łatwo dający się łamać – SKŁONNOŚĆ); przepiękny: prze–piękny (bardziej niż piękny – UINTENSYWNIENIE cechy); głupawy: głup–awy (mniej niż głupi – OSŁABIENIE cechy); brązowozłoty: brązow–o–złoty (złoty o odcieniu brązowym – ODCIEŃ

8. Dokonaj analizy słowotwórczej wyrazów: myśliciel, mądrala, ustawodawstwo, podręczny.

myśliciel: myśl–iciel (ktoś, kto myśli); mądrala: mądr–ala (ktoś, kto pozornie jest mądry) ustawodawstwo: ustawodaw–stwo (władza ustawodawcza) Uwaga! Złożeniem jest przymiotnik ustawodawczy (ustaw–o–daw–czy), który pochodzi od dwóch wyrazów podstawowych: ustawa oraz dawać. podręczny: podręcz–ny (taki, który jest pod ręką). Zobacz: 3. Analiza słowotwórcza wyrazów  

9. Zanalizuj następujące neologizmy słowotwórcze: azylant, zmywarka, komputeryzować.

Neologizm słowotwórczy to wyraz nowo utworzony od wyrazu już istniejącego w słownictwie danego języka, a zatem wyraz powstały niedawno. Tymczasem wszystkie te derywaty nie są już dzisiaj odczuwane jako neologizmy. Dowodzi to rozwoju polszczyzny, zwłaszcza jej słownictwa. azylant: azyl–ant (ktoś, kto otrzymał azyl); zmywarka: zmyw–arka (urządzenie, które zmywa); komputeryzować: komputer–yz(ować) (wprowadzać komputery). Uwaga! Osobnego komentarza wymaga ostatni przykład – czasownik odrzeczownikowy. Formantem słowotwórczym jest cząstka -yz-, podczas gdy cząstka -ować jest końcówką