Matura

„Pieśni o Rolandzie” Klucze maturalne.
Pieśni o Rolandzie


Co warto wiedzieć o „Pieśni o Rolandzie”, czyli trzy podstawow...

Więcej

„Makbet" Klucze maturalne.
Makbet
 
Co warto wiedzieć o „Makbecie”, czyli cztery podstawowe zagadnienia zawa...

Więcej

Horacy na maturze
A jeśli to będzie wiersz Horacego
Możliwe tematy
Zinterpretuj utwór Horacego, wskazu...

Więcej

Motyw do prac pisemnych
Artysta i sztuka
Wzory sformułowania tematu

Czy jak twierdzi Joseph C...

Więcej

Twoja przyszłość

Chcę projektować i budować
Branża budowlana


W pracowni projektowej... ...


Archite...

Więcej

Chcę pracować przy filmie.
Zawody związane z teatrem i filmem

Pracować przy produkcji filmu, poczuć atmosferę plan...

Więcej

Kirunek studiów - archeologia
Inwestycje w liceum

Jeśli poważnie myślisz o studiowaniu archeologii, zacznij inw...

Więcej

Zawód architekt
Co robi architekt?

Praca architekta polega na projektowaniu obiektów budowlanych,...

Więcej

Inwestycje

Zapiski erudyty
 Filozofia  1. Jak powstał świat?
Pomysły na „początek” istnienia


Tales z Miletu: Początkiem wszechrzeczy...

Więcej

Galeria
Rembrandt van Rijn
„Lekcja anatomii doktora Tulpa"
Jeśli sądzisz, że makabryczny pomysł...

Więcej

Czym jest poezja?
Spotkanie 1.
Zacznijmy od ustalenia: czym jest poezja i czego w niej...

Więcej

Poeci XX wieku
Guillaume Apollinaire
Ideolog „bandy Picassa’; wiecznie „cierpiący na miłość’, spadkobierca Francoisa Villona...

Więcej

Romantyzm w Polsce

Sytuacja w Polsce u progu romantyzmu

  • Kraj był pod zaborami. Polska jako samodzielne państwo nie istniała. Królestwo Polskie z carem Aleksandrem jako władcą było zaledwie namiastką ojczyzny, początkowy względny liberalizm ustępował stopniowo miejsca uciskowi. Świeże były jeszcze w pamięci nadzieje związane z Napoleonem i bolesne rozczarowanie po jego klęsce.

  • Wyrosło młode pokolenie – pełne nienawiści do zaborcy i chęci do walki. Ideologia romantyzmu znalazła tu podatny grunt. Przecież podkreślała siłę wiary i uczucia, przypisywała wielkie możliwości jednostce, głosiła możliwości irracjonalne.

  • Romantyzm sprzyjał także tajnym związkom, atmosferze spisku i tajemnicy. Gloryfikował osamotnionego bohatera walczącego o wolność i sprawiedliwość. Powstawały więc liczne organizacje, m.in. filomatów i filaretów, Wolnomularstwo Narodowe, Narodowe Towarzystwo Patriotyczne.

  • Młode pokolenie hołdowało nowym wzorcom – romantycznych straceńców, męczenników, którzy poświęcają wszystko ojczyźnie, tak jak więziony przez przeszło 40 lat Walerian Łukasiński. W przyszłości miało to zaowocować powstaniem listopadowym 1830 r.


Co jest ważne?

  • Cały romantyzm jest niezwykle ważny w polskiej literaturze! Trwał romantyzm 45 lat – ale rolę w polskiej kulturze odegrał, jakby był tysiącleciem.

  • Jest to epoka wieszczów: Mickiewicza, Słowackiego i Norwida.

  • Wzniosłej tematyki literatury: walki o wolność ojczyzny, mesjanizmu, mistycyzmu.

  • Wiele istitnych dla narodu dzieł powstało z tęsknoty za utraconą ojczyzną. Podyktowane były tak ważnym wydarzeniem jak powstanie listopadowe.

  • Epoka romantzymu dała potomnym: bohatera romantycznego, spiskowca, patriotę, mesjanizm polski.

  • Jest to epoka ważnych dramatów narodowych, poezji patriotycznej i największego dzieła o polskiej tradycji, czyli Pana Tadeusza.

  • Ideały i postawy romantyczne wkraczają we wszystkie dziedziny kultury: filozofię, sztukę, modę, architekturę, obyczajowość, nawet politykę.

  • Fala buntu przeciw niewoli ogarnia społeczeństwa europejskie – w tym mocno Polskę.

  • Buduje się i umacnia mit Napoleona, zwłaszcza w Polsce.

  • Bardzo ważna, kluczowa w epoce jest kreacja bohatera romantycznego. Trzeba zapamiętać ten schemat i umieć wskazać jego modyfikacje w następnych epokach, np. Jacek Soplica i za chwilę – Kmicic, Judym, Wokulski, Artur…

  • Rodzi się warstwa inteligencji powstająca ze zubożałej szlachty, która zarabia na życie, korzystając ze zdobytej przez siebie wiedzy. 

  • Zwróć uwagę na związek biografii romantycznych twórców z ich dziełami. Jest to istotne szczególnie w przypadku Adama Mickiewicza.

  • Nowe gatunki! Dramat romantyczny, ballady, poemat epicki i dygresyjny. Ich tytuły trzeba znać.
    • Ostatni epos – Pan Tadeusz – biblia Polski szlacheckiej. Ostoja tradycji i patriotyzmu. Postacie, tematy, wymowa, emocje autora – to jeden z pewniaków egzaminacyjnych.
    • Dziady – zwróć uwagę na kodeks moralny.
    • Zemsta – zwróć uwagę na świat szlacheckiego dworku.

  • Natura to temat szczególny dla romantyków – jest niemal istotą żyjącą, współodczuwającą emocje człowieka. Ważne przy interpretowaniu poezji.

  • Konrad Wallenrod – pojęcia wallenrodyzmu i dylematów rycerza, który dopuścił się zdrady. W realiach Polski romantycznej to zagadnienie tak ważne jak mesjanizm, hasło: Polska Chrystusem narodów i winkelriedyzm.


A zaczęło się… od walki klasyków z romantykami.

Tak nazywa się dziś spór literacki pomiędzy przedstawicielami młodego pokolenia a autorytetami nauki hołdującymi jeszcze myśli oświeceniowej, który uznaje się za początek epoki w Polsce. Romantycy opowiadają się za wprowadzeniem do literatury fantastyki, uczuć, podań ludowych. Klasycy protestują. Zwyciężają romantycy.

Argumenty klasyków

  • Wierzenia ludu to zabobon, nie mogą być tematem poezji.
  • Najważniejsze wartości to wiedza, rozum i nauka.
  • Autorytetami literatury pozostają wzorce klasyczn.
  • Trzeba dbać o czystość języka, a nie zaśmiecać go nowościami.
  • Twórczość romantyczna to szkoła zdrady i zarazy!

Argumenty romantyków

  • Ludowe podania i etyka ukazują nowe prawdy. Są źródłem kultury narodowej.
  • Serce, wiara, uczucia – to najwyższe wartości i środek poznawania prawdy.
  • Należy odejść od skostniałych autorytetów, wprowadzać nowe gatunki i tematykę.
  • Romantyzm jako nowa tendencja w sztuce powinien być uznany za kierunek równorzędny klasycyzmowi.


Specyfika polskiego romantyzmu

W Europie romantyzm przeszedł jak gwałtowna burza, zaistniał jako innowacja estetyczna, zabłysnął modą na Wertera i Weltschmerz, zwrócił uwagę świata na uczucia jednostki, wrażliwość i miłość – i dość szybko ustąpił realizmowi.

Specyfika polskiego romantyzmu polega na tym, że nie kończy się on na teoriach estetycznych i filozoficznych, lecz ma silny podtekst historyczny.

  • W Polsce ideologia romantyzmu pada na podatny grunt urastając do rangi jednej z najbardziej znaczących epok literackich. Polski nie ma na mapie Europy – podzielona jest między zaborców, dążenie do wolności staje się zatem podstawowym dążeniem Polaków. Jak nigdy postawa spisku i buntu, bohater walczący o ojczyznę odpowiadał polskim duszom. Jak nigdy potrzebna była wiara w cuda, w hasło „mierz siły na zamiary”, pogarda dla realizmu – bo bez nich nie można by mieć nadziei na pokonanie trzech mocarstw.

  • Walka o polskość miała także inny wymiar – walki o kulturę, tradycję i język.

  • I tym sposobem romantyzm zrósł się z polską kulturą nierozerwalnie i znajdujemy się w najważniejszej polskiej epoce literackiej. Dlatego, że romantyzm wpłynął na polską świadomość, ukształtował polską postawę polityczną, a nawet pewien typ psychologiczny Polaka – powstańca-romantyka (jego spadkobiercą będzie inteligent).

  • Po upadku powstania listopadowego nastąpiło upolitycznienie romantycznego światopoglądu, poeta został uznany za narodowego przywódcę. W wielkich dramatach romantycznych (Dziady cz. III, Kordian) pojawiły się koncepcje mesjanizmu Polski uzasadniające szczególną rolę Polski w dziejach świata.

  • Na romantyzm polski bardzo oddziałała filozofia i literatura niemiecka, a także modna u nas twórczość i osoba lorda Georga Byrona.


Ramy czasowe i podział polskiego romantyzmu

  • 1818 – teoretyczny początek.
    • Kazimierz Brodziński wydał rozprawę O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, w której stwierdził fakt istnienia w kulturze europejskiej dwu nurtów artystycznych, klasyczności i romantyczności.

  • 1822 – praktyczny początek romantyzmu.
    • Adam Mickiewicz wydał Ballady i romanse – zbiór 14 ballad, który praktycznie, literacko realizował założenia romantyzmu.

  • 1822-1830 – wstępna faza romantyzmu.
    • Młodzi twórcy krystalizują swój program, piszą młodzieńcze utwory, przesycone baśniowością i uczuciowością.
    • Ppowstaje w tym czasie wiele przekładów literatury zagranicznej.

  • 1830-1848 – dojrzała, szczytowa faza romantyzmu.
    • Rok 1830 to rok powstania listopadowego.
    • 1848 – to data Wiosny Ludów.
    • W tym przedziale ważką rolę odegrała tzw. Wielka Emigracja – czyli masowy wyjazd Polaków do Europy Zachodniej, w większości w obawie przed popowstańczymi restrykcjami.
    • Największe dzieła wieszczów polskich powstały na emigracji po 1830 r., zwłaszcza że po klęsce powstania podstawową rolę w literaturze zaczął odgrywać element patriotyczny. Jest to okres, w którym powstały:
      • Dziady część III i Pan Tadeusz Mickiewicza,
      • Kordian Słowackiego,
      • Nie-Boska komedia Zygmunta Krasińskiego,
      • inne dzieła tych twórców.
      • W kraju pisali tzw. romantyczni poeci krajowi, którzy potwierdzali swoje słowa czynem, brali udział w spiskach antycarskich, w powstaniu, byli szykanowani i prześladowani.

  • 1848-1863 – to schyłkowa faza romantyzmu.
    • Umierają wielcy twórcy (Słowacki w 1849, Mickiewicz w 1855, Krasiński w 1859).
    • Prawdziwie wielkim talentem, spóźnionym wobec starszego pokolenia wieszczów, a bardzo dziś cenionym, był Cyprian Kamil Norwid (1821-1883), który tworzył właśnie w tym czasie.
    • Powieści historyczne i współczesne pisał Józef Ignacy Kraszewski (1812 – 1887).
    • Rok 1863 przyniósł kolejne powstanie – styczniowe, także zakończone klęską. W dziedzinie filozofii i literatury, sposobie myślenia rok ów także stał się przełomem. Następne pokolenie z nieufnością odniosło się do romantycznych koncepcji i zrywów powstańczych, zwróciło się ku bardziej realnym i opartym o rzetelną wiedzę i o pracę ideałom.


Porównaj epoki

Ideały klasyczne
XVIII wiek

  • autorytet wiedzy i rozumu (racjonalizm),
  • autorytet uczonego, sędziwego mędrca,
  • autorytet klasycznych wzorców,
  • działanie na rzecz społeczności,
  • pochwała działań zgodnych z panującym prawem, powolnych, często zakładających ugodę z zaborcą!


Ideały romantyczne
Pierwsza połowa XIX wieku

  • odrzucenie nauki i racjonalizmu; górą – wiara, uczucie, wyobraźnia (irracjonalizm),
  • kult młodości i o to chodzi, młodość ma moc,
  • czas uwierzyć w mądrość kultury ludowej,
  • jednostka i jej uczucia ważniejsze niż zbiorowość,
  • pochwała buntu, spisku, konspiracji, wreszcie rewolucyjnej walki o wolność!



Sytuacja w trzech zaborach


Zabór rosyjski

Po ustaleniach kongresu wiedeńskiego powstało zależne od Rosji Królestwo Polskie ze stolicą w Warszawie. Tu właśnie w roku 1830 wybuchnie powstanie listopadowe i tu najsilniejsze będą represje popowstaniowe: likwidacji ulegnie sejm, zniesiona zostanie konstytucja, przestanie istnieć armia i wprowadzony zostanie obowiązek służby w wojsku rosyjskim. Nastąpią konfiskaty majątków, aresztowania, zsyłki. Bardzo nasili się rusyfikacja, zamknięte zostaną uniwersytety
w Wilnie i Warszawie. Odpowiedzią Polaków będzie wzmożona działalność spiskowa.

Zabór pruski
Zabór o najszybszym rozwoju gospodarczym. Tu najwcześniej, bo w roku 1811 i 1823, przeprowadzono reformy uwłaszczeniowe. Także w Wielkopolsce najwcześniej pojawią się – wiązane z następną epoką, pozytywizmem – ideały pracy organicznej, metodą walki o polskość będzie wzmacnianie polskości przez działania gospodarcze i oświatowe. Germanizacja początkowo nie jest ostentacyjna – polega na wprowadzeniu niemieckiego do szkół i popieraniu niemieckich kolonistów – ale po roku 1832 wyraźnie się nasili i spotka z oporem.

Zabór austriacki
Ośrodki: Kraków, Lwów. Słaba sytuacja gospodarcza, ograniczanie swobód, germanizacja (w Akademii Krakowskiej wprowadzono język niemiecki). Tu w roku 1846 nastąpi rabacja chłopska pod wodzą Jakuba Szeli. Po wydarzeniach Wiosny Ludów w 1848 roku zostanie zniesiona pańszczyzna.


Dziedzictwo epoki

  • Nowy sposób myślenia – raz podważone zaufanie do wiedzy na zawsze pozostawi miejsce dla fantastyki i tworów wyobraźni w kulturze.
  • Apoteoza uczuć, miłości i wrażliwości.
  • Typ werterowski i bajronowski w kulturze Europy – kult indywidualizmu.
  • Kult wolności – jednostki i narodu – w Polsce walka o wolność ojczyzny jako najważniejsze wyzwanie, czas powstania listopadowego.
  • W Polsce panteon dzieł narodowych; dramaty romantyczne i Pan Tadeusz, kanon poezji narodowej.
  • W Polsce mit spisku, konspiracji, kreacja tragicznego bohatera poświęcającego się za ojczyznę.
  • Apoteoza poezji i poety.
 

Początek epoki:

teoretyczny – rok
1818
Kazimierz Brodziński ogłasza traktat O klasyczności i romantyczności

faktyczny – rok 1822
Adam Mickiewicz wydaje Ballady i romanse – pierwsze dzieło romantyczne


Koniec epoki:

Powstanie styczniowe w 1863 roku
zam­k­nę­ło epokę romantyzmu.
Jej bohater raz jeszcze porzucił dom, ukochaną, poszedł do boju i zginął.

Jego narzeczona, siostra, żona znów przywdziały czarną suknię żałobną.
A następcy romantyków  postanowili szukać dróg wyjścia w innej, bardziej realnej sferze.


 

Najważniejsze dzieła epoki:

  • Trzy dramaty romantyczne:
    Dziady,
    Kordian,
    Nie-Boska komedia.
  • Powieść poetycka:
    Konrad Wallenrod.

  • Poemat dygresyjny:
    Beniowski.

  • Komedia:
    Śluby panieńskie.

  • Epopeja szlachecka:
    Pan Tadeusz.




Ośrodki życia kulturalnego

Życie kulturalne i oświatowe tętniło tam, gdzie istniały centra nauki, gdzie skupiali się młodzi:

  • Wilno – tu przecież funkcjonował słynny Uniwersytet Wileński,

  • Warszawa (w 1818 r. zaczął działalność Uniwersytet Warszawski),

  • Kraków, gdzie nie tylko żywe były tradycje uczelni jagiellońskiej, lecz gdzie istniała względna wolność.

  • Nowym ośrodkiem, choć o nieco odmiennym charakterze, stawał się Poznań (zabór pruski).









 
Polemika klasyków z romantykami.

  • 1818 data teoretycznego początku epoki, bo Kazimierz Brodziński wydaje traktat O klasyczności i romantyczności.

  • Odpowiada mu klasyk Jan Śniadecki (O pismach klasycznych i romantycznych).

  • Po stronie romantyzmu Mochnacki i Mickiewicz, opowiadają się za wprowadzeniem do literatury fantastyki, uczuć, podań ludowych.
    Klasycy protestują, broniąc schematów szkoły Boileau.

  • 1822 – Mickiewicz wciela ideały romantyczne w czyn.
    Wydaje – Ballady i romanse.

    Zwyciężają romantycy.





 




Kluczowe tematy romantyzmu:

  • Wolność ojczyzny i bunt przeciw zaborcom – obraz Polski jako Chrystusa narodów (mesjanizm narodowy) (skojarz z Dziadami częścią III i Panem Tadeuszem).

  • Mit dworku szlacheckiego
    – ostoi narodowej (skojarz z Panem Tadeuszem).

  • Miłość romantyczna (poświęcona zwykle dla ojczyzny).

  • Kult młodości (skojarz z Odą do młodości).

  • Świat fantazji wizji, wyobrażeń.

  • Ludowość w wyobrażeniu świata (skojarz z balladami Adama Mickiewicza).

  • Mesjanizm narodowy – Polska Chrystusem narodów.

  • Misja poety i poezji.

  • Umiłowanie pejzażu polskiego.

  • Natura, jej piękno, groza i duchowa istota.

  • Romantyczny bohater: wybitna jednostka, zwykle poeta.



 

 

Walka o wolność w Polsce

  • 1795 – III rozbiór.
    Polska znika z mapy świata.

  • 1797 – powstanie Legionów Polskich we Włoszech pod wodzą gen. Dąbrowskiego.

  • do 1812 – udział Polaków w walkach Napoleona, również w ostatniej, przegranej kampanii przeciw Rosji.

  • 1814-1815 – kongres wiedeński porządkuje sprawy po epoce napoleońskiej w Europie. Polska pozostaje pod zaborami – część ziem otrzymuje nazwę Królestwa Polskiego i rosyjskiego cara za króla. Polacy zaczynają konspiracyjne przygotowania do walk z zaborcą, organizują tajne związki, zwłaszcza w ośrodkach uniwersyteckich.

  • 1817 – powstaje Towarzystwo Filomatów (Uniwersytet Wileński).

  • 1830 – rewolucja lipcowa we Francji, rewolucja w Belgii.

  • 29 XI 1830 Polacy wzniecają powstanie listopadowe, zakończone klęską (1831).
    Po powstaniu – zjawisko Wielkiej Emigracji – Polacy wyjeżdżają z kraju, działają na obczyźnie – w Paryżu, Dreźnie, Genewie. Tu będą tworzyć wielcy: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki.

  • 1841 – Karol Levittoux
    – polski spiskowiec, aby uniknąć tortur przesłuchania podpala się i ginie w płomieniach. Pozostanie symbolem męczeństwa.

  • 1846 – powstanie krakowskie, utworzenie Rządu Narodowego w Krakowie. Również w tym roku bunt chłopów w Galicji, zwany rabacją, pod wodzą Jakuba Szeli.

  • 1848 – czasy Wiosny Ludów. Mickiewicz organizuje legion polski we Włoszech.

  • 1855 – próby utworzenia legionu polskiego w Turcji (w czasie wojny Turcji przeciw Rosji). Tu umiera Mickiewicz.

  • 1863 – wybuch powstania styczniowego. Także zakończy się klęską. Polacy rozczarowani klęskami powstań uwierzą w nieco inną filozofię – pracy, reform, nauki. Oznacza to nową epokę, a powstanie styczniowe uważa się też za koniec romantyzmu.