Czytasz sobie strofę wiersza i nurtuje Cię pytanie: co to jest? Wyznanie czy opis? To pytanie może zaistnieć na teście.

Cały wiersz, strofa lub fragment. W tego typu pytaniach nie chodzi o gatunek, nie odpowiadamy więc: to bajka, sonet, fraszka. Chodzi o typ wypowiedzi podmiotu lirycznego.

  • Czy wyznaje własne uczucia, zwierza się całemu światu?
  • Czy opisuje zachwycającą scenę?
  • A może poucza, znęca się, dokucza?

W każdej wypowiedzi lirycznej bez większego trudu znajdziecie informacje, które określają wzajemny stosunek nadawcy i odbiorcy. W niektórych wierszach podmiot liryczny w wyraźny sposób podkreśla swoją obecność, w innych „ukrywa się”. Tak samo jest z odbiorcą. Uporządkujmy to.

Wypowiedź liryczna, czy też po prostu – wiersz przybiera różne postacie.
Najczęściej spotykane to:

  • Wyznanie

    Smutno mi, Boże!
    Podmiot liryczny (tu poeta Słowacki) wyraźnie wyznaje swoje uczucia.
  • Opis

    Nad wodą wielką i czystą
    Stały rzędami opoki,
    I woda tonią przejrzystą
    Odbiła twarze ich czarne.
    Wyraźny, fotograficzny opis skał nad wodą.
  • Apostrofa

    Litwo, ojczyzno moja
    Ty jesteś jak zdrowie!
    Słynna apostrofa, zwrot do kogoś. Tu – do Litwy we wstępie eposu, zwana inwokacją.
  • Dialog

    Mój synu, dlaczego twarz kryjesz we dłonie?
    Czy widzisz mój ojcze? Król olszyn w tej stronie.
    Strofa jest dialogiem, rozmową ojca i syna.

 

Jeśli wiersz jest wyznaniem…

  • …to bardzo często spotkamy się z wyznawaniem uczuć:
    cierpię, kocham, tęsknię, rozpaczam.
  • To liryka w najczystszej postaci, bo przecież istotą liryki jest właśnie wyraz uczuć.
  • Jeśli wyznania są typowym zwierzeniem, rodzajem poetyckiej spowiedzi, taki utwór możemy nazwać utworem konfesyjnym. Wcale nietrudny termin, bo kojarzy się z konfesjonałem.
  • Inny to poetyckie credo, czyli wypowiedź-manifest, wyznanie poety dotyczące jego poglądów czy programu poetyckiego.Ja będę pisał tylko wiersze ponure  – to jak najbardziej credo.
  • Może być też tak, że poeta nie tyle zdradza swoje uczucia, co rozważa jakiś dylemat, problem. Wówczas możemy mieć do czynienia z refleksją poetycką.
    Uwaga!
    Wyznanie to zawsze liryka bezpośrednia, a podmiot liryczny wypowiada się w 1. osobie.
    Podmiotem lirycznym może być oczywiście drzewo, krzesło, wymyślona postać – to wcale nie musi być poeta.

Jeśli to będzie apostrofa…

  • …to będzie wyraźny zwrot do kogoś.Może zaistnieć sytuacja, w której poeta użyje 1 osoby liczby mnogiej – zwraca się do grupy, do której sam należy:
    Hej, użyjmy żywota
    wszak żyjem tylko raz

    – tymi słowami Mickiewicz namawia kolegów do zabawy w słynnej Pieśni filaretów.

    • Do pojedynczej osoby – o ukochana moja!,
    • albo do wielu osób – ludzie, ludzie!
  • Apostrofa może łączyć się z wyznaniem, kiedy podmiot kieruje swoje wyznanie do konkretnego adresata.
  • Może być też pouczeniem, przestrogą, nakazem – wówczas mówimy o perswazyjności wiersza.
  • Szczególnym rodzajem apostrofy jest inwokacja, czyli zwrot do bóstwa czy innego autorytetu zamieszczony we wstępie utworu.
    Uwaga!
    Czasem apostrofa jest oskarżeniem, może też być pytaniem.
    Cechą wyróżniającą wypowiedź-apostrofę jest obecność odbiorcy, adresata.

Jeśli wiersz jest opisem…

  • …to może być opisem sytuacji, krajobrazu (przestrzeni), przedmiotu, postaci.
  • Sytuacja – to scena, w której coś się dzieje, zmienia. Zawsze będzie to opis bardziej dynamiczny od pozostałych.
  • Opis krajobrazu – z założenia statyczny, nieruchomy, więcej w nim będzie przymiotników niż czasowników. Czasem może nastąpić trudność w nazwaniu takiego opisu.
  • Przypomnij sobie burzę morską z sonetu Mickiewicza:
    Zdarto żagle, ster prysnął, ryk wód, szum zawiei,
    głosy trwożnej gromady, pomp złowieszcze jęki.
  • Opis sytuacji, ale także opis morza w czasie burzy – więc krajobraz, i to naprawdę bardzo dynamiczny.
  • Z opisem postaci nie powinno być problemu, podobnie opis przedmiotu rozpoznacie bez trudu.

Jeśli to będzie dialog…

  • …to może być na przykład scenka udramatyzowana – często zdarza się w bajkach, gdzie rozmawiają kruk i lis, albo ptaszki w klatce.
  • Dialog łatwo rozpoznać: są to wypowiedzi co najmniej dwóch osób. Podane są w formie mowy niezależnej (dobry moment na to, aby sobie ten termin przypomnieć). Monolog – to dłuższa wypowiedź bohatera, który mówi do siebie. Monologuje – znaczy gada sam ze sobą. Najsłynniejszy monolog świata – to Być albo nie być Hamleta.

    • Mowa niezależna to bezpośrednia wypowiedź: – Cześć, stary.
    • A jak ktoś relacjonuje to pośrednio: Wojtek przywitał się z kolegą, to będzie mowa zależna.
  • Ale gdybyśmy mieli określić, czym jest wiersz-monolog, to wyszłoby nam raczej wyznanie, refleksje, a nie dialog. Bo do dialogu, jak do tanga, trzeba dwojga. Może też być – tu już w odróżnieniu od tanga – troje i więcej rozmawiających osób.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Czym może być wiersz TEST