Apostrofa

To jeden z najpopularniejszych chwytów w poezji. Skojarz ze zwrotem do kogoś lub czegoś!

Skojarz apostrofę…

  • z zawołaniem do kogoś lub czegoś,
  • z formą wołacza rzeczowników i ich określeń,
  • z trybem rozkazującym czasowników,
  • z uroczystym, podniosłym stylem,
  • z przemówieniem (tak, to nie tylko chwyt poetycki!),
  • z modlitwami (wszystkie modlitwy zawierają apostrofy do kogoś – Boga, świętych, Matki Boskiej),
  • z liryką apelu (inwokacyjną) – jeśli cały utwór liryczny jest skierowany do jakiegoś adresata („ty” lirycznego).

Nie panikuj, jeśli nauczyciel zapyta Cię o ulubione wiersze-apostrofy.

Możesz wymienić:

List do ludożerców Tadeusza Różewicza
Utwór zaczyna się od słów „Kochani ludożercy”. Adresaci apostrof to współcześni ludzie, tak zapędzeni i zapatrzeni w siebie, że nie dostrzegają innych albo ich lekceważą, ośmieszają. Apostrofy przypominają o zwykłych powinnościach, zobowiązaniach wobec drugiego człowieka, zawierają nakazy: „nie patrzcie wilkiem”, „zrozumcie”, „poczekajcie chwilę”, „nie depczcie słabszych”, „nie zgrzytajcie zębami”, „posuńcie się trochę”, „ustąpcie”.

Do moich uczniów ks. Jana Twardowskiego
Przepiękny, wzruszający wiersz o ludzkich ułomnościach, o niepełnosprawności, o dzieciach „ze szkół dla umysłowo niedorozwiniętych”, do których podmiot liryczny – dawny wychowawca, nauczyciel dzieci – kieruje swoje apostrofy. Praca z odrzuconymi przez „normalne” społeczeństwo dziećmi uczy pokory, miłosierdzia, zrozumienia, tolerancji i miłości. Za to właśnie podmiot liryczny dziękuje swoim uczniom.

 

Przykłady apostrof:

  • Gniew, Bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa.
    Homer Iliada
  • Nadawca
    Poeta, autor dzieła, który potrzebuje pomocy, natchnienia w pisaniu dzieła.
  • Adresat
    Bogini grecka, która ma pomóc poecie w odtworzeniu zdarzeń.
  • Funkcja apostrofy
    Prośba o natchnienie twórcze, inspirację, opiekę w trakcie pisania dzieła – odtwarzania w nim epizodów wojny trojańskiej.

 

  • Wysokie góry i odziane lasy!
    Jan Kochanowski Do gór i lasów
  • Nadawca
    Podmiot liryczny, podróżnik, doświadczony bywalec salonów i pałaców, niedoszły ksiądz (sam Jan Kochanowski).
  • Adresat
    Apostrofa do przyrody, do otoczenia poety, który jest już w dojrzałym wieku i wspomina dawne czasy.
  • Funkcja apostrofy
    Pochwała obecnego spokojnego, pełnego harmonii życia, symbolizowanego przez przyrodę (góry i lasy).

 

  • Szlachetne zdrowie,
    Nikt się nie dowie,
    Jako smakujesz,
    Aż się zepsujesz.
    Jan Kochanowski Na zdrowie
  • Nadawca
    Poeta, który tworzy utwór poświęcony zdrowiu.
  • Adresat
    Zdrowie – największa wartość w życiu człowieka.
  • Funkcja apostrofy
    Pochwała obecnego spokojnego, pełnego harmonii życia, symbolizowanego przez przyrodę (góry i lasy).

 

  • Jeśli nie grzeszysz, jako mi powiadasz,
    czego się, miła, tak często spowiadasz?
    Jan Kochanowski Na nabożną
  • Nadawca
    Poeta demaskator
  • Adresat
    „Nabożna” (pobożna) kobieta, udająca świętoszkę.
  • Funkcja apostrofy
    Demaskacja obłudy, fałszywego wizerunku kobiety.

 

  • Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?
    Jan Kochanowski Pieśń XXV
  • Nadawca
    Poeta, humanista wdzięczny Bogu za stworzenie świata.
  • Adresat
    Bóg – stwórca świata, artysta, dobroczyńca, opiekun człowieka.
  • Funkcja apostrofy
    W ciągu apostrof – pytań retorycznych wyrażona jest wdzięczność Bogu za dzieło stworzenia oraz podziw nad światem.

 

  • Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,
    Moja droga Orszulo tym zniknieniem swoim.
    Jan Kochanowski Tren VIII
  • Nadawca
    Ojciec zmarłego dziecka, poeta opisujący cierpienie po stracie córki.
  • Adresat
    Urszula – nieżyjąca córka Jana Kochanowskiego.
  • Funkcja apostrofy
    Przywołanie zmarłej córki, zachowanie wspomnień o dziecku, wyrażenie rozpaczy po jego stracie.

 

  • Nadawca
    Patriota, człowiek kochający ojczyznę.
  • Adresat
    Miłość ojczyzny (wiemy też, że ojczyzna już częściowo zniewolona – po I rozbiorze Polski).
  • Funkcja apostrofy
    Wyraz uczuć patriotycznych (utwór ten jako swój hymn przyjęli uczniowie Szkoły Rycerskiej).

 

  • Nadawca
    Młody człowiek poszukujący ideałów, wskazówek dla swojego pokolenia.
  • Adresat
    Młodość i ideały z nią związane: siła, hart ducha, wierność, braterstwo.
  • Funkcja apostrofy
    Chęć zachowania młodzieńczych ideałów i zastąpienia nimi przestarzałych przekonań.

 

  • Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie.
    Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
    Kto cię stracił.
    Adam Mickiewicz Pan Tadeusz
  • Nadawca
    Poeta wspominający „kraj lat dziecinnych”, tęskniący za ojczyzną.
  • Adresat
    Litwa – ojczyzna poety-narratora.
  • Funkcja apostrofy
    W apostrofie-inwokacji zawarte są uczucia tęsknoty za ojczyzną. (Uwaga! Apostrofa ta jest parafrazą fraszki Jana Kochanowskiego Na zdrowie).

 

  • Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy
    I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
    Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
    Adam Mickiewicz Pan Tadeusz
  • Nadawca
    Poeta, przywiązany do ojczyzny i wiary.
  • Adresat
    Matka Boska z trzech cudownych obrazów: z Jasnej Góry w Częstochowie, z Wilna oraz z cerkwi na Górze Zamkowej w Nowogródku.
  • Funkcja apostrofy
    Prośba o pomoc w napisaniu dzieła, o natchnienie, o przeniesienie się duszą do ojczyzny.

 

  • Smutno mi, Boże! – Dla mnie na zachodzie
    Rozlałeś tęczę blasków promienistą;
    Przede mną gasisz w lazurowej wodzie
    Gwiazdę ognistą…
    Choć mi tak niebo ty złocisz i morze,
    Smutno mi, Boże!
    Juliusz Słowacki Hymn
  • Nadawca
    Emigrant, człowiek oddalony od ojczyzny, tęskniący za nią.
  • Adresat
    Bóg – najbliższy podmiotowi lirycznemu słuchacz, stwórca pięknego świata.
  • Funkcja apostrofy
    Wyraz tęsknoty za krajem rodzinnym, podziwu dla Boskiego dzieła stworzenia, dla pięknego pejzażu o zachodzie słońca.

 

  • Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta.
    Możesz go zabić – narodzi się nowy.
    Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś
  • Nadawca
    Poeta – wyznawca prawdy, obrońca sprawiedliwości, strażnik wolności słowa.
  • Adresat
    Krzywdziciel, despotyczny władca.
  • Funkcja apostrofy
    Ostrzeżenie despoty, groźba, potępienie sprawowania władzy opartego na zastraszaniu społeczeństwa.

 

Uwaga! Gatunki lubiane przez apostrofy!

  • Hymny – najczęściej kierowane do Boga, bóstwa lub ojczyzny.
  • Ody – do spersonifikowanych idei, np. do młodości, miłości, wolności.
  • Treny – kierowane do zmarłych osób, do śmierci lub do Boga.
  • Eposy – zaczynają się od rozbudowanych apostrof, tzw. inwokacji, w których narrator prosi o natchnienie Boga lub bóstwo.
  • Fraszki – pisane przez Kochanowskiego, najczęściej kierowane były do znajomych poety, dworzan, do dziewczyn, w których kochał się autor.

Apostrofa w nietypowym wołaczu!
Zwróć uwagę… na apostrofy w Bogurodzicy – jednej z najstarszych polskich pieśni. Zamiast współczesnej formy wołacza (np. Bogurodzico! Dziewico! Maryjo!) mamy formy archaiczne, takie same jak w mianowniku: Bogurodzica! Dziewica! Maryja!

Zobacz:

Fraszki Kochanowskiego

";?>
PODYSKUTUJ: