Jaki może być nastrój utworu?

  • ponury,
  • straszny,
  • tajemniczy,
  • złowrogi,
  • smutny,
  • podniosły,
  • wesoły,
  • radosny,
  • spokojny,
  • pogodny,
  • tęskny,
  • makabryczny,
  • ciepły,
  • miły,
  • wzruszający.

 

Przykładowe zadania

Straszna cichość, noc długa – noc jak pokolenie!
Łzami z wosku mżą świece… Nagle w mrok złowrogi
wchodzi aktor nieznany, by przeżyć na scenie
trzy godziny: miłości, rozpaczy, przestrogi.
Roman Kołoniecki, Bogusławski (fragment)

Jaki jest nastrój tej zwrotki?

Przykładowe odpowiedzi: ponury, straszny, tajemniczy, złowrogi, smutny, podniosły.
Natomiast błędnymi odpowiedziami byłyby np. nastrój wesoły, radosny, spokojny.

Wypisz i nazwij jeden ze środków poetyckich tworzących nastrój w tej zwrotce.

  • Epitety – straszna cichość, noc długa, mrok złowrogi
  • Porównanie – noc jak pokolenie
  • Powtórzenie – noc długa – noc jak pokolenie
  • Metafora (przenośnia) – łzami z wosku mżą świece

 

Zobaczcie, w jak mistrzowski sposób stworzył nastrój Czesław Miłosz w utworze Piosenka o końcu świata. Przyjrzyjcie się nie tylko środkom artystycznym, ale i innym chwytom, które zastosował poeta. Zobaczcie też, jakiemu celowi one służą. Na początek zadania z podręczników:

Wykaż, że przywołanie kolejnych obrazów (w dzień końca świata) przypomina metodę pracy kamery filmowej. Określ ich nastrój. Weź także pod uwagę kolorystykę obrazów.

Kolejne obrazy (kadry filmowe):

I scena (= I zwrotka)

  1. Pszczoła nad kwiatem
  2. Rybak naprawiający sieć
  3. Skaczące w morzu delfiny
  4. Wróble na rynnie
  5. Złoty wąż

II scena (= II zwrotka)

  1. Kobiety pod parasolkami idące polem
  2. Pijak, który przewrócił się na trawniku i zasypia
  3. Nawoływanie handlarzy warzyw
  4. Żółta łódka podpływająca do wyspy
  5. Dźwięk skrzypiec, który słychać wieczorem

Dzięki przywołanym obrazom poetyckim poeta osiąga nastrój spokoju, normalności, bezpieczeństwa, pogody. Obrazy te pokazują, jak piękna jest codzienność świata. Równie zwykłe będzie jego zakończenie – przedstawione bardzo plastycznie, obrazowo, zupełnie inaczej niż obrazy końca świata, do których przyzwyczaili nas artyści i inaczej niż są przedstawione w Apokalipsie św. Jana.

Elementy, które tworzą nastrój:

  1. Kolory: pomarańcz kwiatu nasturcji, szare delfiny, złoty wąż, zieleń trawnika, żółty żagiel, różowe dzieci (noworodki), pomidory.
  2. Operowanie światłem: błysk sieci, tafli morza, gwiazd na niebie.
  3. Środki artystyczne, np. epitety, powtórzenia (anafory): w dzień końca świata
  4. Kreacja postaci siwego staruszka, który wzrusza nas swoim podejściem do życia i końca świata (jak gdyby nigdy nic wypełnia swoje obowiązki).
  5. Słowo z tytułu: piosenka – w połączeniu z końcówką tytułu od razu łagodzi mroczny wymiar apokalipsy, do którego jesteśmy przyzwyczajeni.

 

Zestawienie nastrojów!

Przyjrzyjcie się, jakie nastroje tworzyli poeci w utworach, które są Wam dobrze znane z podręczników. Pokazujemy też, jakie środki tworzą w nich nastrój.

Nastrój

Pogodny, radosny

Wsi spokojna, wsi wesoła,
Który głos twej chwale zdoła?
Jan Kochanowski, pieśń Panny XII (fragment Pieśni świętojańskiej o sobótce)

Środki tworzące nastrój

  • Apostrofa skierowana do wsi
  • Użyty podwójnie epitet – wesoła

Tragiczny, rozpaczliwy

Wieczna sromota i nienagrodzona
Szkoda, Polaku! Ziemia spustoszona
Podolska leży, a pohaniec sprosny
Nad Niestrem siedząc, dzieli łup żałosny!
Niewierny Turczyn psy zapuścił swoje,
Którzy zagnali piękne łanie twoje
Jan Kochanowski, Pieśń V z Ksiąg wtórych

Środki tworzące nastrój

  • Przeciwstawne określenia: pejoratywne w stosunku do Tatarów i Turków (pohaniec sprosny, niewierny Turczyn) pozytywne w stosunku do Polaków (piękne łanie)
  • Wykrzyknienia
  • Obrazowe przenośnie (okrutne psy goniące piękne łanie)

Smutny

Jako oliwka mała pod wysokim sadem
Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim śladem,
Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,
Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc:
Tę jesli, ostre ciernie lub rodne pokrzywy
Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy,
Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,
Upada przed nogami matki ulubionej –
Takci się mej namilszej Orszuli dostało.
Jan Kochanowski, Tren V

Środki tworzące nastrój

  • Obrazowe porównanie homeryckie – Urszula porównana jest do do drzewka, które ogrodnik wyciął przez przypadek
  • Uosobienia (oliwka mdleje, upada)
  • Epitety – ukwapliwy (sadownik), ulubionej (matki), namilszej (Orszuli)
  • Sam gatunek utworu (tren)

Tęskny

Dzisiaj, na wielkim morzu obłąkany,
Sto mil od brzegu i sto mil przed brzegiem,
Widziałem lotne w powietrzu bociany
Długim szeregiem.
Żem je znał kiedyś na polskim ugorze,
Smutno mi, Boże!

Żem często dumał nad mogiłą ludzi,
Żem prawie nie znał rodzinnego domu,
Żem był jak pielgrzym, co się w drodze trudzi
Juliusz Słowacki, Hymn

Środki tworzące nastrój

  • Bezpośrednia wypowiedź podmiotu lirycznego, który zwierza się ze swoich uczuć, mówi o nich wprost
  • Powtarzany jak refren wers: Smutno mi, Boże!
  • Anafora rozpoczynająca się od żem oraz kolejne wyliczenia powodów smutku
  • Uroczysty, patetyczny styl

Makabryczny, ponury, straszny, złowrogi

Ha! Ha! Mąż się nie dowie!
Oto krew! Oto nóż!
Po nim już, po nim już!
Starcze, wyznałam szczerze,
Ty głoś świętymi usty,
Jakie mówić pacierze,
Gdzie mam iść na odpusty.
Ach, pójdę aż do piekła,
Zniosę bicze, pochodnie,
Byleby moję zbrodnię
Wieczysta noc powlekła.
Adam Mickiewicz, Lilie

Środki tworzące nastrój

  • Wykrzykniki: Ha! Ha!
  • Szybki rytm w krótkich 6- i 7-sylabowych wersach
  • Wykrzyknienia
  • Makabryczne akcesoria i obrazy: nóż, krew, piekło
  • Postacie, które kojarzą się z czymś złowrogim, np. pustelnik, szatan, chór (w dramatach)
  • Sam gatunek (ballada)

Tajemniczy

Methinks, I see… where?
– In my mind’s eyes.
Szekspir

Słuchaj, dzieweczko!
– Ona nie słucha –
To dzień biały! To miasteczko!
Przy tobie nie ma żywego ducha.
Co tam wkoło siebie chwytasz?
Kogo wołasz, z kim się witasz?
– Ona nie słucha. (…)

„Tyżeś to w nocy? To ty, Jasieńku!
Ach! I po śmierci kocha! (…)
Ty już umarłeś? Ach! Ja się boję!
Czego się boję mego Jasieńka?”
Adam Mickiewicz, Romantyczność

Środki tworzące nastrój

  • Zamieszczenie motta, którego tłumaczenie brzmi:
    Zdaje mi się, że widzę…
    gdzie?
    Przed oczyma duszy mojej.
  • Kreacja bohaterki utworu, która zachowaniem zwraca na siebie uwagę tłumu – jej portret psychologiczny zbudowany na opisie zachowań, a nie na wyliczeniu uczuć.
  • Pytania skierowane do bohaterki.
  • Elementy świata niewidzialnego dla tłumu, a wyczuwanego przez dziewczynę ducha, którego widzi tylko ona.
  • Rozmowa dziewczyny ze zmarłym.

Podniosły

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?
Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie,
I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.
Jan Kochanowski, Pieśń XXV (fragment)

Środki tworzące nastrój

  • Podniosła, uroczysta apostrofa do Boga
  • Styl wysoki – górnolotne słownictwo (np. dobrodziejstwa zamiast dobra, otchłanie zamiast przestrzeń), szyk przestawny wyrazów.

Zobacz:

Nastrój wiersza

Nastrój utworu

Opisz zmieniające się nastroje Skawińskiego – bohatera noweli Henryka Sienkiewicza.

Nastrój prezentowany w dziełach literackich i przedstawieniach teatralnych

Nastrój utworu TEST