Mity, które trzeba pamiętać

Mit prometejski

Prometeusz był tytanem, a jego imię znaczy „przewidujący”. Według niektórych podań Prometeusz z gliny i łez stworzył człowieka – nauczył go wielu zajęć m. in. polować. Wykradł bogom z Olimpu ogień, by podarować go człowiekowi. Za dar ognia srodze zapłacił. Rozgniewany Zeus kazał przykuć go do skał Kaukazu, tam zaś zgłodniały sęp (lub orzeł) wyjadał mu odrastającą wątrobę. Po setkach lat męki tytana Herak­les za zgodą Zeusa zabił wreszcie orła i uwolnił Prometeusza.

Miejsce Prometeusza zajął centaur Chiron zraniony zatrutą strzałą w kolano, ponieważ cierpienie jego było tak wielkie, że postanowił zrzec się nieśmiertelności. Uwolnienie Prometeusza od kary było możliwe dzięki temu, że tytan wyjawił Zeusowi ubiegającemu się o rękę boginki morskiej Tetydy, że syn, którego urodzi boginka, będzie potężniejszy od swego ojca (chodzi o Achillesa). Zeus po usłyszeniu przepowiedni odstąpił od zamiaru uwiedzenia Tetydy.

Prometeusz ponadto oszukał Zeusa w sprawie ofiary dla bogów. Dzięki niemu ludzie zostawiali dla siebie mięso zabitych zwierząt, a bogom w ofierze składali kości i wnętrzności.

  • Jak to interpretować?
    Mit prometejski to jeden z najważniejszych mitów. Stał się inspiracją do postawy zwanej prometeizmem: poświęcenia się jednostki dla ludzkości. Postawę tę przypomniano i szczególnie propagowano w dobie romantyzmu – każdy z bohaterów romantycznych pragnie poświęcić się dla ludzi i idei.
    Jeśli weźmiemy pod uwagę sam akt stworzenia człowieka, nadania mu władzy nad ziemią, uświadomimy sobie, że jest tu Prometeusz kimś na kształt prawodawcy i nauczyciela, a żywot człowieka pod opieką tytana przypomina raj – to można przyrównać Prometeusza do biblijnego Boga. Mit prometejski daje też odpowiedź na kluczowe dla ludzkości pytanie – kto stworzył człowieka.
  • Prometeusza porównuje się czasem do Chrystusa – jest to słuszne, jeśli skupimy się nad takimi wartościami, jak miłość do ludzkości i pełne cierpienia poświęcenie dla jej dobra.
    Trzeba jednak pamiętać o istotnej różnicy: Prometeusz jest typem buntownika przeciw bogom, Chrystus wypełnia wolę Boga, Prometeusz – w naszym kręgu kulturowym jest ciekawą postacią z mitologii greckiej – Chrystus jest sacrum, postacią ważną w wierze chrześ­cijan i przedmiotem kultu religijnego.
  • Ważny termin
    Prometeizm – postawa altruistyczna, całkowitego poświęcenia się dla ludzkości i cierpienia w imię wielkiej idei.
  • Frazeologizmy związane z mitem:
    • ogień prometejski – inaczej jest to iskra życia, ożywiające tchnienie – bo chodzi o ogień, którym Prometeusz ożywił figurę ludzką z gliny;
    • prometejski czyn – bohaterski czyn, poświęcenie się dla dobra innych;

 

Mit ikaryjski

Ten mit ma dwóch bohaterów – Dedala i Ikara – ojca i syna. Dedal był niezwykle zdolnym konstruktorem, zbudował słynny labirynt dla Minotaura, był też genialnym rzeźbiarzem. Więziony przez króla Krety tęsknił za ojczyzną, a nie mógł inaczej uciec z wyspy jak tylko drogą powietrzną. Skonstruował skrzydła z ptasich piór zlepionych woskiem. Wraz z synem wzbili się w powietrze – realizując tym samym odwieczne marzenie człowieka o podniebnym locie na wzór ptaków. Niestety – mimo przestróg, młodemu Ikarowi zachciało się wzbić wyżej i wyżej, bliżej słońca… Wosk się stopił, Ikar spadł i poniósł śmierć, a rozsądny Dedal doleciał. Potem ojciec odnalazł szczątki syna na wyspie zwanej odtąd Ikarią, otoczonej Morzem Ikaryjskim.

Jak to interpretować?
Mit ikaryjski prezentuje dwie postawy ludzi wobec tajemnic świata: pierwsza – ojca – rozsądna, realizująca działania w granicach możliwości i bezpieczeństwa. Druga – syna – młodzieńcza, entuzjastyczna, podejmująca ryzyko, by zgłębić tajniki natury. Dedal osiągnął cel, a Ikar srogo zapłacił za swoje nieposłuszeństwo.

  • Dedal jest racjonalistą – umie ocenić niebezpieczeństwo, potrafi przewidywać skutki działań.
  • Ikar to idealis­ta, marzyciel, szaleniec – pierwowzór entuzjastów.
  • Dedal przestrzega: nie należy łamać ustaleń, trzeba działać rozsądnie i praktycznie, poznawać świat i wiedzę tę wykorzystywać roztropnie ­i realnie, poważnie i spokojnie, z dobrym skutkiem.
  • Ikar na to wzrusza ramionami: trzeba dążyć do niemożliwego, trzeba ryzykować, marzyć i oglądać świat przez pryzmat swoich szalonych pragnień. Jeśli nie będziemy sięgać po niemożliwe – nieosiągalne pozostanie nieosiągalnym…

Mit obrazuje inny dobrze znany nam temat: konflikt pokoleń, odwieczny spór: syn – ojciec, młodzi – dorośli. Tym samym – zderzenie rozsądku i dojrzałości z młodzieńczym idealizmem. Ten konflikt jest archetypem znanym ludzkości wszystkich czasów – mit o Dedalu i Ikarze ubiera go w piękną opowieść.

  • Frazeologizm:
    Ikarowe loty – ludzkie dążenia do niemożliwego, usiłowania oder­wania się od ziemi, prozy życia w poszukiwaniu przygód, osiągnięć, wyjścia poza dotychczasowy sposób myślenia. Nazywa się tak działania idealistów, marzycieli, szalonych wynalazców…

Uwaga!
Mit ikaryjski okazał się jednym z najżywotniejszych, inspirował artystów przez stulecia.

Czy znasz ten obraz?

Jak czytać dzieło sztuki? Jeśli pytania będą dotyczyć obrazu, zwróć uwagę na:

  • układ przestrzeni: kontrast pomiędzy przestrzenią morza a lądu
  • fakt, że w centrum znajduje się oracz
  • otwarte morze symbolizuje wolność, podróż, a wół, miasto w oddali – pracę, codzienność
  • stopa tonącego Ikara to tylko detal

To bardzo znane dzieło pod tytułem Upadek Ikara. Ale, czy Breughel – renesansowy mistrz – rzeczywiście namalował Ikara? Pejzaż na płótnie to po prostu dzień, zwykły, pogodny, spokojny dzień pracy oracza, żeglarza. Jeśli chodzi o Ikara – widać tylko stopę. Nikogo nie porusza śmierć i tragedia chłopca. Pytanie – czy powinna?

bruegel_ikar

Poeci patrzą na obraz Bruegela:

Tadeusz Różewicz, Prawa i obowiązki

dawniej myślałem że mam prawo obowiązek
krzyczeć na oracza
patrz patrz słuchaj pniu
Ikar spada
Ikar tonie syn marzenia […]
lecz teraz kiedy teraz nie wiem
wiem że oracz winien orać ziemię
pasterz pilnować trzody
przygoda Ikara nie jest ich przygodą

Jakie to prawa i obowiązki? Poeta patrzy na płótno Brueghla i analizuje swoje odczucie. Rejestruje w swojej refleksji podobny konflikt jak między postawą Ikara i Dedala. Uczucia przeciwko rozwadze, wrażliwość przeciwko rozsądkowi. Czy można potępiać tego, kto zamyka się w kręgu przyziemnych życiowych czynności? Czy powinien porzucić wszystko, bo ­właśnie spada Ikar? Różewicz z wiekiem dojrzewa do postawy Dedala, ale czy… powinniśmy być realistami, czy raczej – cytując sonet Leopolda Staffa – „módlmy się cicho na klęczkach – o skrzydła?”

Ernest Bryll, Wciąż o Ikarach głoszą

Wciąż o Ikarach głoszą – choć doleciał Dedal,
jakby to nikłe pierze skrzydłem uronione
chuda chłopięca noga zadarta do nieba
– znaczyła wszystko. Jakby na obronę
dano nam tyle męstwa, co je ćmy gromadą
skwiercząc u lampy objawiają…

Bryll także przywołuje obraz Pietera Bruegela Upadek Ikara.
Malarz eksponuje znikomość tragicznego upadku w perspektywie codziennego zwykłego życia. Oto słońce wschodzi i zachodzi, ludzie pracują, toczą się miliardy spraw – choć gdzieś tam Ikar upada. Breughel pokazuje tylko chłopięcą nogę – w centrum umieszcza oracza i wołu. Czyżby więcej szacunku miał dla trudu prozaicznej pracy niż wzniosłych uniesień? Czy świat miał się zatrzymać, bo Ikarowi zachciało się polecieć wyżej? Z kolei bez marzeń Ikarów ludzkość nie rozwijałaby się, a przecież umiemy dziś latać! Czyja postawa jest w takim razie słuszniejsza? Dedala czy Ikara? Jak myślisz?
Powyższe teksty kultury bezpieczniej będzie zapamiętać przed testem i przed edukacją w liceum. A najlepiej zapamiętasz kiedy sam wyrobisz sobie opinie: jesteś za Dedalem czy Ikarem?

 

Mit o Syzyfie

Syzyf – król Koryntu, faworyt bogów, bywalec Olimpu, miał zgubną przywarę – plotkował. Nie umiał zatrzymać boskich sekretów dla siebie. W ogóle był spryciarzem, knuł rozmaite intrygi, używał do swych niecnych celów różnych sztuczek. Pewnego razu zdradził rzecz zbyt ważną i naraził się Zeusowi, który skazał go na śmierć, ale Syzyf oszukał bogów, najpierw zakazując żonie wyprawienia mu pogrzebu, a następnie uwięził boga śmierci Tanatosa, kiedy Hades, wzruszony skargami króla, pozwolił mu wrócić na ziemię, by zmusić żonę do wyprawienia mu godnego pochówku. Na ziemi panował wówczas wielki bałagan, bo ludzie przestali umierać, a Syzyf śmiał się w kułak. Przestał się śmiać, gdy przybył po niego Hermes – boski posłaniec. Za karę Syzyf musi wtaczać pod górę ogromny głaz, a kiedy zbliża się do szczytu, głaz spada i władca Koryntu musi wykonywać swoją pracę od początku.

  • Jak to interpretować?
    Dla starożytnych los Syzyfa był zapewne głównie przestrogą, by szanować bogów – jest to przecież kolejny buntownik przeciw boskiej władzy. Ale pokolenia późniejszych odbiorców odczytały mit o Syzyfie jako obraz absurdu ludzkiego istnienia. Ludzkie życie jest jak trud Syzyfa, bez sensu, podległe wyż­szym siłom. Syzyf stał się też swoistym symbolem ludzkiego heroizmu i wytrwałości. Uosabia trud i bunt człowieka walczącego z bogami o swoją godność.
  • Frazeologizm
    Syzyfowa praca – jest synonimem trudu bezsensownego, z góry skazanego na niepowodzenie, mimo włożonego wysiłku i mozolnego powtarzania.

Kim był Syzyf i co dziś oznacza wyrażenie syzyfowa praca?

Mit heraklejski

Herakles (Herkules) był synem Zeusa i królowej Alkmeny. Naturalne więc, że przez całe życie nienawidziła go i prześladowała prawowita żona Zeusa – Hera (zwłaszcza że podstępem nakarmiono Heraklesa jej pokarmem, w wyniku czego stał się nieśmiertelny). Kiedy chłopiec i jego bliźniaczy brat spali jeszcze w kolebkach – bogini wysłała dwa węże, aby udusiły chłopca. Maleńki Herakles zadusił obie bestie. Jako młodzieniec – zabił Hydrę, potwora o 10 głowach, potem centaura – pół konia, pół człowieka. Te młodzieńcze czyny należały już do owych słynnych 12 prac, które musiał wykonać na polecenie wyroczni. Jak do tego doszło? Oczywiście, wmieszała się w szczęśliwe życie Heraklesa Hera. Zesłała na nieszczęśnika obłęd, a ten w szale zabił swoją rodzinę. Kiedy odzyskał rozum – rozpaczał, po czym udał się do wyroczni delfickiej, stamtąd zaś skierowano go na służbę do króla Eurysteusza, który (ze strachu zresztą i aby się go pozbyć) wymyślał jak najcięższe zadania. Oprócz zabicia Hydry, lwa nemejskiego itd. pracą było także oczyszczenie stajni Augiasza. A były to stajnie niezwykle zapuszczone, wieloletnimi warstwami gnoju, śmierdzące i będące źródłem zarazy – król Augiasz miał wiele trzód, ale stajnie nie były wcale sprzątane. Co zrobił Herakles? Wyburzył w dwóch miejscach mur i przez powstałe otwory skierował do stajni nurty dwu potężnych rzek. Nie męcząc się zbytnio – oczyścił Augiaszowe stajnie.

Wszystkich prac było 12 i ze wszystkimi Herakles dał sobie radę. Ostatni jego wyczyn to porwanie psa Cerbera z bram Hadesu! Nie oznaczało to jeszcze końca jego przygód.

Herakes poślubił piękną królewnę Dejanirę. Ich szczęście zmącił centaur Nessos, który porwał kobietę i chciał ją zgwałcić. Herakles zdążył go ustrzelić. Umierający, niby skruszony, Nessos zdradził Dejanirze sposób na utrzymanie wiecznej miłości męża – przepis na miksturę z jego krwi i nasienia, którą trzeba nasączyć koszulę Heraklesa. Naiwna Dejanira uczyniła to, lecz koszula wżarła się w ciało jej małżonka, powodując tak wielkie męki herosa, że rzucił się w ogień. Przerażona Dejanira popełniła samobójstwo. Heraklesa uwolnili bogowie i obdarzyli go nieśmiertelnością. Paląca koszula Dejaniry – stała się symbolem okrutnych tortur i męki.

  • Frazeologizmy wywodzące się z mitu heraklejskiego:
    • Stajnia Augiasza – miejsce potwornie brudne,
    • Koszula Dejaniry – zdradliwy dar, przynoszący cierpienie.
    • Heraklesowe prace – wymagające wielkiego wysiłku.

Przedstaw mit o Heraklesie. Ile i jakie były prace, które musiał wykonać? Dlaczego jest on tak ważną postacią w mitologii?

Orfeusz i Eurydyka

On był synem muzy Kaliope i króla Tracji. Potrafił tak pięknie grać na lutni (niekiedy uważa się go za wynalazcę muzyki!), że wszystko, co żyło, zbierało się wokół, by go słuchać. Ona była jego ukochaną żoną, nimfą drzewną, która zmarła ukąszona przez żmiję. Zrozpaczony Orfeusz zrobił coś, na co niewielu by się odważyło – poszedł do Hadesu. W jego muzyce zasłuchał się Charon, zasłuchał Cerber, a wzruszony Hades obiecał oddać Eurydykę. Był tylko jeden warunek – Orfeusz nie mógł obejrzeć się za siebie. Niestety, śpiewak tak bardzo pragnął spojrzeć na ukochaną… Stracił ją na zawsze. Sam błąkał się potem po świecie, śpiewając o swej rozpaczy. Różne wersje mitu odmiennie przedstawiają okoliczności jego śmierci. Podobno zginął z powodu gniewu Dionizosa rozszarpany przez rozszalałe bachantki. Inni twierdzą, że zabił go Zeus za ujawnianie tajemnic bogów.

.

Labirynt, Tezeusz i Ariadna

Labirynt został zbudowany przez Dedala na polecenie króla Krety – Minosa. Władca umieścił w nim syna swej żony – potwornego Minotaura. Ateńczycy mieli obowiązek corocznie oddawać mu siedem dziewcząt i siedmiu chłopców na żer. Od tego haraczu uwolnił Ateny Tezeusz. Zakochana w nim królewna kreteńska Ariadna dała mu kłębek nici, której koniec bohater przywiązał przy wejściu do labiryntu. Dzięki nici, po zabiciu potwora, bezpiecznie wyszedł z pułapki. Wszyscy znamy powiedzenie – nić Ariadny – to wskazówka, rada pomagająca wyjść z trudnej sytuacji.
Pojęcie labiryntu ma do dziś znaczenie symboliczne.
Labirynt to przestrzeń nieprzyjazna człowiekowi, gmatwanina ścieżek, wydarzeń, sytuacji, korytarzy.

  • Frazeologizm
    • Nić Ariadny – oznacza rozwiązanie trudnego problem

Literackie labirynty

Mit o rodzie Labdakidów

Przedstawia dzieje rodu Lajosa – nieszczęśliwego króla Teb, syna Labdakosa. Wyrocznia ostrzegła Lajosa, że zginie z ręki syna, który potem ożeni się z własną matką, Jokastą. Lajos usiłował zapobiec tym wypadkom, lecz na próżno. Porzucony w górach i okaleczony chłopiec nie umarł, lecz wychował się w królestwie Koryntu, które uważał za swoją ojczyznę. Jako młodzieniec udał się do wyroczni delfickiej, która ostrzegła go oczywiście, że zabije swojego ojca i ożeni się z matką. Oddalając się z Koryntu, aby uniknąć spełnienia się przepowiedni, Edyp właśnie – jak na ironię – wypełniał ją. W wąwozie górskim wdał się w kłótnię z napotkanym podróżnym. Zabił go, po czym, dużo później, okazało się, że był to Lajos – jego ojciec. W Tebach Edyp rozwiązał zagadkę Sfinksa i w nagrodę pojął za żonę Jokastę, nie wiedząc, że jest jego matką. Z tego małżeństwa narodziły się dzieci: Polinejkes, Eteokles, Antygona i Ismena. Niestety, nad królestwem ciążyła klątwa.

Przyczynę nieszczęścia wyjaśnił wieszcz Tejrezjasz – ujawnił Edypa ojcobójstwo i kazirodztwo. Zrozpaczony Edyp wykłuł sobie oczy, a Jokasta powiesiła się. Rządy w Tebach objęli synowie Edypa – Polinejkes i Eteokles, mieli co rok wymieniać się na tronie. Eteokles jednak nie dotrzymał słowa, więc Polinejkes znalazł sojusznika i napadł na Teby. W wyniku wojny zginęli obaj bracia. Kreon, nowy król Teb, wydał zakaz pochowania zwłok zdrajcy Polinejkesa. Antygona nie usłuchała rozkazu, za karę poniosła śmierć… Ale to już inna historia, uwieczniona przez Sofoklesa w najsłynniejszej tragedii grackiej.

  • Jak to interpretować?
    Dzieje Labdakidów obrazują przede wszystkim siłę Fatum i znikomość człowieka wobec bogów i losu. Najgorszą rzeczą, jaką może pyszny człowiek zrobić, jest pycha, mniemanie, że może wpłynąć na swój los i zmienić przeznaczenie. Zawsze wówczas poniesie klęskę. Pięknie ujął to i włożył w usta ­chóru Sofokles w Królu Edypie:
    O śmiertelnych pokolenia!
    życie wasze to cień cienia.
  • Sfinks i jego zagadka
    Sfinks – potwór, który miał ciało lwa, twarz i piersi kobiety, a skrzyd­ła ptaka. Porywał ludzi i rzucał ich w przepaść, jeśli nie potrafili rozwiązać jego zagadki. Brzmiała astępująco: „Co to za zwierzę obdarzone głosem, które z rana chodzi na czworakach, w południe na dwóch nogach, a wieczorem na trzech?”. Edyp odpowiedział, że jest to człowiek, gdyż jako dziecko raczkuje, jako dorosły – chodzi na dwóch nogach, a jako starzec podpiera się laską – ma więc trzy nogi. Była to odpowiedź prawidłowa, Edyp zwyciężył, a Sfinks rzucił się w przepaść.

Mityczna historia rodu Labdakidów

Nike

Grecka bogini zwycięstwa. Wiele krajów uznało Nike za swoją boginię – symbol zwycięstwa. W niejednej stolicy turysta może oglądać jej posąg – jest na przykład Nike warszawska i Nike paryska.

  • Najsłynniejszy posąg – Nike z Samot­raki, z pierwszej połowy II wieku p.n.e. – dziś można obejrzeć go w Luwrze, niestety, jest okaleczony – bogini z dziobu okrętu nie ma rąk, głowy i stopy.
  • Nike warszawska – to pomnik Bohaterów Warszawy. Bogini zwycięstwa (zresztą nie tylko wojennego) przedstawiana była jako młoda kobieta ze skrzydłami, z wieńcami i gałązką palmową. Warszawska jest zwycięska, paryska – żałobna.

 

Niobe

Mit o tej bohaterce ostrzegał, by nie wynosić się ponad bogów. Niobe – matka siedmiu synów i siedmiu córek – uważała się za lepszą od Latony, która urodziła tylko Apollina i Artemidę. Boskie dzieci znieważonej bogini zabiły potomstwo Niobe, której imię stało się synonimem matki rozpaczającej po stracie dzieci.

.

Narcyz

Bohater tego mitu, ujrzawszy raz w lustrze wody odbicie własnej twarzy, pokochał samego siebie. Tak ukarała go Afrodyta za wzgardzenie uczuciem nimfy Echo. Miłość do siebie doprowadziła bohatera do rozpaczy, a potem do śmierci. Narcyz – symbol próżności, skupienia jedynie na sobie. Od imienia tego bohatera powstał termin „narcyzm” użyty po raz pierwszy przez Zygmunta Freuda. Zazwyczaj uznaje się tę postawę za negatywną.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Mitologia

Antyk w poezji współczesnej

Mitologia na maturze

Mitologia antyku

Mitologia – źródło kultury

MITOLOGIA – TEST

Mitologia grecka

Mitologia na maturze

Dlaczego po zimie przychodzi wiosna? Jak mitologia wyjaśnia następstwo pór roku?

MATURALNA WIEDZA O ANTYKU

Mitologia – praca domowa

PODYSKUTUJ: