Bogurodzica

  • Bogurodzica jest arcydziełem i zabytkiem polskiej literatury prezentującym kształt dawnego języka polskiego.
  • Jest też najstarszym dziełem polskiej liryki – dwie pierwsze najstarsze strofy pochodzą z XIII w.
    Najstarszy rękopiśmienny tekst pieśni pochodzi z roku 1407.
  • Pieśń pełniła funkcję pierwszego polskiego hymnu narodowego. Długosz w Rocznikach… wspomina, że nasze rycerstwo śpiewało ją nie tylko przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 roku, ale też przed innymi bitwami (np. pod Warną w roku 1441).
  • Pieśń jest modlitwą do Matki Boskiej o wstawiennictwo u Chrystusa (pierwsza strofa) i modlitwą do samego Syna Bożego za wstawiennictwem Jana Chrzciciela o szczęśliwość na ziemi i zbawienie po śmierci.
  • Jest to przykład wiersza średniowiecznego – inaczej zdaniowo-rymowego, ale wykazuje tendencję do równości sylab w wersach.

 

Bogurodzica

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja! (1)
U twego Syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam. (2)
Kyreleison.

Twego dzieła Krzciciela, Bożycze.
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze. (3)
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
Kyreleison.
A dać raczy, jegoż prosimy: (4)
A na świecie zbożny pobyt.
Po żywocie rajski przebyt.
Kyreleison.

  • 1. Apostrofa do Matki Boskiej. Jest tu nazwana sławioną i wielbioną, wybraną przez Boga.
  • 2. Pozyskaj, ześlij nam łaskę swego Syna. Prośba do Matki Boskiej o wstawiennictwo jest częstym sposobem modlitwy. Wyraża szacunek dla boskości – zwykły człowiek woli zwrócić się do ludzkiej Matki Boga niż do niego samego.
  • 3. Ze względu na swego Syna, wysłuchaj naszej modlitwy.
  • 4. Racz dać to, o co prosimy: szczęśliwe i dostatnie życie i rajski żywot po śmierci. Średniowieczna hierarchia wartości – myśl o życiu po śmierci.

Utwór zawiera portret Matki Boskiej – jest wielbiona i chwalona. Ukazuje światopogląd średniowieczny. Zawiera symbolikę liczby cztery – czworo bohaterów (Chrystus, Bóg, Matka Boska, Jan Chrzciciel). Czwórka oznaczała w średniowieczu pełnię i doskonałość. Bogurodzica jest literacką wersją malarskiego motywu deesis, czyli prośby. Na obrazach tego typu w centrum umieszczano Chrystusa, a po jego obu stronach Matkę Boską i Jana Chrzciciela.

Autor

Bogurodzica jest utworem anonimowym. Tradycja przypisywała ją świętemu Wojciechowi, ale badania nie potwierdziły jego autorstwa.

Treść wiersza

To modlitwa – prośba ludzi średniowiecza (podmiot zbiorowy) kierowana do „Bożyca” – Syna Bożego (Chrystusa) za pośrednictwem Bogurodzicy (Maryi) i Jana Chrzciciela. Łaski, o które proszą wierni, to doskonała ilustracja średniowiecznej filozofii życiowej. Pragną szczęśliwego i dostatniego życia na ziemi („zbożny pobyt”), a po śmierci chcą się dostać do nieba („po żywocie rajski przebyt”). Ziemskie bytowanie („zbożny pobyt”) to tylko pewien etap życia, ze swej istoty skazany na przeminięcie. Prawdziwe – bo wieczne – szczęście możliwe jest dopiero w „rajskim przebycie”. To, że między nimi stoi śmierć, jest czymś oczywistym.

Bohaterowie

Jest czworo bohaterów: Matka Boża, Jan Chrzciciel, Chrystus i Bóg (Jego obecność zostaje wprowadzona w chwili nazwania Chrystusa Bożycem, czyli Synem Bożym). Liczba osób nie jest przypadkowa – w średniowieczu czwórkę uznawano za liczbę doskonałą.

  • Maryja – miała tylko pośredniczyć między Chrystusem a ludźmi, lecz została tak wywyższona, że staje się tu niemal równa Bogu. Autor nazywa Ją nie tylko Bogurodzicą (matką Boga) i dziewicą (potwierdza w ten sposób dogmat o niepokalanym poczęciu), ale również Bogiem sławieną (sławioną przez Boga) i zwoleną, czyli wybraną (lub wielbioną).
  • Jan Chrzciciel – pomysł na uczynienie Jana Chrzciciela bohaterem pieśni mógł podsunąć autorowi ulubiony wówczas motyw malarski: deesis – prośba. Obrazy te przedstawiały centralnie usytuowanego Chrystusa, a po obu Jego stronach Matkę Boską i Jana Chrzciciela, którzy, wznosząc błagalnie ręce, wstawiają się u Syna Bożego za ludźmi.

 

Budowa utworu

Pierwsza strofa

  • Ma charakter apostrofy, czyli bezpośredniego zwrotu do adresatki wiersza.
  • Składa się z trzech wersów, a po niej pojawia się występujący po każdej strofie refren Kyrieleison (greckie: Panie, zmiłuj się!).
  • Rymy parzyste, gramatyczne (uzyskane przez powtórzenie tej samej formy wyrazu) i wewnętrzne – Bogurodzica, dziewica.
  • Pojawia się w niej typowy dla tekstu środek stylistyczny: paralela składniowa. Paralela składniowa to podobieństwo (równoległość) budowy całych zdań albo ich członów:
    Bogurodzica – dziewica;
    zyszczy nam – spuści nam;
    zbożny pobyt – rajski przebyt.
  • Pojawia się też antyteza – zestawienie wyrazów o treści przeciwstawnej:
    Bogurodzica – dziewica (matka i panna),
    Syn – Gospodzin (człowiek i Bóg),
    pobyt – przebyt (życie doczesne i życie wieczne).

Druga strofa

  • Składa się z dwóch części. Pierwsza z nich obejmuje trzy wersy (do „jąż nosimy” ). Druga – od „A dać raczy” do „rajski przebyt”.
  • Każda z tych dwóch części jest zamkniętą całostką treściową: pierwsza to wezwanie do Chrystusa, żeby wysłuchał ludzi ze względu na osobę wstawiającego się za nimi Jana Chrzciciela. Druga – wyszczególnienie ludzkich próśb.

 

Archaizmy

(wyrazy, które wyszły już z użycia lub nie występują w dawnej odmianie)

  • leksykalne:

Bogurodzica (jeden z najstarszych wyrazów pieśni),
sławiena (wielbiona),
gospodzin (pan, tu – Jezus),
dziela (dla),
zwolena (wybrana),
bożyc (syn boży),
zbożny (szczęśliwy),
pobyt (życie ziemskie),
przebyt (życie pośmiertne),
jegoż (którego, co);

  • fleksyjne:

mianownik w funkcji wołacza (Bogurodzica),
dawny tryb rozkazujący: (zyszczy, spuści – raczy);

  • fonetyczne:

zwolena, sławiena (nie zaszedł tu jeszcze przegłos polski, przejście e w o: zwolona, sławiona);

  • składniowe:

szyk zdań: twego dziela (a nie dla twego).

 

Lament świętokrzyski

Inaczej zwany Planktem świętokrzyskim lub Żalami Matki Boskiej pod krzyżem, lub od pierwszych słów: Posłuchajcie, bracia miła. Jest to bardzo ważny utwór polskiej literatury, zabytek polszczyzny XV wieku, ale też wiersz, który w nieporównywalny sposób prezentuje emocje i uczucia matki płaczącej nad cierpieniem swojego dziecka.

Treść

  • W dwóch pierwszych strofach Matka Boska zwraca się do ludzi, by posłuchali jej historii i by współczuli jej w żalu.
  • Strofa trzecia to opis sytuacji – męki Chrystusa, którą ogląda Matka.
  • Strofa czwarta jest apostrofą do Syna, pragnieniem podzielenia z dzieckiem cierpienia.
  • Piąta – tak samo jak poprzednia, lecz wyszczególnia cierpienia Jezusa i bezradność Matki.
  • Szósta to wołanie do Archanioła Gabriela. Świetna apostrofa, która zestawia boską ideę ze zwykłym, ale nieznośnym ludzkim bólem.
  • Siódma jest zwrotem do innych matek – z życzeniem, by nigdy nie cierpiały matczynego bólu jak Matka Boska.
  • Finalny dwuwers – krótkie wołanie do Syna – zamyka utwór.

 

O Lamencie ­świętokrzyskim zapamiętaj

  • Niezwykle cenną cechą Lamentu jest ludzki wymiar bólu, zawarty w utworze. Matka Boska nie występuje tu w roli wybranej matki Boga, lecz utożsamia się ze wszystkimi cierpiącymi matkami , rozpaczającymi nad męką swoich dzieci. Jest to symbol ludzkiego, nie boskiego doświadczenia.
  • Jest to jeden z nielicznych przykładów literatury dawnej, obrazujący miłość rodzicielską do dziecka. Następnym wielkim utworem tego typu będą Treny Jana Kochanowskiego.
  • Z cech kompozycyjnych zwraca uwagę liryzm, bogaty ładunek emocjonalny wierszy, rymy parzyste, obrazowe, „cielesne” ujęcie męki Jezusa i bólu matczynego (realizm przedstawienia).
  • Najbardziej znany lament Matki Boskiej w języku łacińskim to Stabat Mater Dolorosa Jacopone da Todi.
  • Temat Matki Boskiej opłakującej Syna pod krzyżem był dość popularny zarówno w literaturze, jak i plastyce średniowiecza.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Bogurodzica

Bogurodzica – jako dokument dziejów języka polskiego

Porównaj dwie kreacje Maryi ze średniowiecznych liryków (Bogurodzica i Lament świętokrzyski)

Lament świętokrzyski – dzieło o cierpieniach matki

Analiza i interpretacja Lamentu świętokrzyskiego

ŚREDNIOWIECZE – TABELA

Test wiedzy o średniowieczu z komentarzem

Pojęciownik epok: średniowiecze