Pojęcia związane ze średniowieczem

  • Alegoria
    Szczególny symbol – stały, tak utrwalony w świadomości społecznej, że jasny dla wszystkich. Na przykład kostucha jako śmierć, statek tonący jako obraz ojczyzny, paw jako obraz pychy. Wieki średnie uwielbiały alegorie i chętnie posługiwano się nimi w tekstach kultury.
  • Apokryfy – to opowieści łączące wątki biblijne z legendą, baśnią. Utwory te nawiązują do Pisma Świętego, ale są nieuznawane przez władze koś­cielne. Pochodzące z nich wątki i motywy, często oparte są na fantastyce, bardzo rozpowszechniły się w tekstach hagiograficznych. (Rozmyślania przemyskie).
  • Ars moriendi – sztuka umierania – w literaturze religijnej utwory o charakterze moralistycznym, będące rozmyślaniem na temat śmierci, zawierające wskazówki, jak człowiek powinien przygotować się na jej przyjście.
    Przykład najlepszy to śmierć Rolanda – pełna symboliki, patosu, nawiązań do Biblii. Śmierć była bardzo ważnym tematem w średniowieczu.
  • Asceza – unikanie wszelkich przyjemności życia, umartwianie ciała, postawa świętych decydujących się na samotność, głodówkę, biczowanie, odrzucenie wartości ziemskich. Wszystko w myśl idei, że należy całkowicie oddać się Bogu i tylko kontemplacja ma sens.
  • Błazenada – także jest w epoce średniowiecza. Karnawał to część średniowiecznego świata. Raz w roku za zgodą biskupa odbywało się święto błazeńskie – wówczas wszystko było na opak, pozwalano sobie na uczty i szaleństwa, a nawet parodiowanie świętości.
  •  Chansons de geste – pieśni o czynach. Tak nazywano średniowieczne poematy epickie opiewające czyny rycerzy i władców z epoki Karola Wielkiego, były średniowieczną realizacją epiki.
  •  Danse macabre – taniec śmierci. Modny w epoce temat, nie tylko w literaturze, ale sztuce malarskiej. Polega na zobrazowaniu tańca śmierci – pląsu kostuchy, która zaprasza do siebie przedstawicieli wszystkich stanów. Tym samym zrównuje je – bez względu na wiek, bogactwo czy pochodzenie śmierć traktuje wszystkich tak samo.
  •  Etos rycerski – cała kultura rycerska z uwzględnieniem zasad i rycerskiego kodeksu. Rycerz musiał być prawy, prawdomówny i wierny. Dążył do świetności poprzez walkę o wiarę. Szkolił się w rzemiośle, stawał do walki i wielbił damę swego serca.
  • Feudalizm – ustrój społeczny w epoce. Istota tkwi w stanowości i silnym zhierarchizowaniu społeczeństwa. Na szczycie drabiny społecznej stoi król, rycerze są jego wasalami, z kolei oni mają swoich wasali. Władzę dzierżą feudałowie – czyli dobrze urodzeni, możni panowie i duchowieństwo. Na społeczeństwo stanowe składają się stany: arystokracja, duchowieństwo, mieszczanie i chłopi.
  • Gesta – łacińskie czyny – utwory opisujące wielkie, godne pochwały czyny jakiegoś bohatera; porównaj: chansons de geste – pieśni o czynach, starofrancuskie poematy epickie mówiące o przygodach wielkich rycerzy czy władców.
  • Gotyk – wiodący od XIII w. styl w architekturze. Reprezentują go strzeliste katedry, okna zdobione witrażami, sklepienia łukowe. W odróżnieniu do ciężkich budowli romańskich świątynie gotyckie są wertykalne, wzniesione ku niebu, jaśniejsze.
  • Hagiografia – żywotopisarstwo o świętych. Modne w epoce opowieści o życiu, czynach i cudach świętych. Proponowały ideał ascety. W duchu filozofii św. Augustyna ukazywały odrzucenie pokus świata, cierpienia, męczeńską śmierć bohaterów. Najlepszy przykład – Legenda o świętym Aleksym.
  • Historiografia – dziejopisarstwo, utwory przedstawiające przeszłość historyczną. Do historiografii należą kroniki czy roczniki, gesta.
  • Kronika  – utwór przedstawiający przeszłe lub współczesne wydarzenia, zazwyczaj w porządku chronologicznym (chociaż w kronikach średniowiecznych niekiedy w ogóle nie pojawiają się daty!). Jej cechą charakterystyczną jest łączenie wiedzy historycznej z elementami fikcji, podaniami, legendami. Często autorzy kronik byli dalecy od obiektywności (np. tworzyli wychwalające władców panegiryki), łączyli opis faktów z moralizatorskimi komentarzami.
  • Legenda – opowieść pełna niezwykłości i cudowności, opowiadająca o postaciach historycznych lub rzekomo historycznych; w średniowieczu także inne znaczenie powiązane z dydaktycznym charakterem utworu: to, co warto przeczytać (Legenda o świętym Aleksym).
  • Memento mori – pamiętaj, że umrzesz – to średniowieczne hasło przypominające o nietrwałości wszelkich ziemskich spraw i nieuchronności śmierci.
  • Misterium (tajemnica) – widowiska (misteria) odgrywające wątki biblijne: dzieje chrześcijaństwa, odkupienie ludzkości, Sąd Ostateczny (obrazujące tajemnice wiary).
  • Moralitet – to pouczający dramat, w którym bohater – reprezentant ludzkości, po prostu człowiek – przemierza drogę życia i spotyka ucieleśnione cnoty i grzechy, wybiera dobro lub zło. U kresu drogi czeka nań – piekło lub niebo.
  • Pareneza
    Cechą literatury średniowiecznej był jej dydaktyzm. Prezentowała wzorce osobowe – ideały godne naśladowania, takie jak władca, święty, rycerz. Pouczający wymiar i cel takiej literatury to właśnie pareneza.
  • Parenetyczna literatura – dzieła kształtujące i upowszechniające wzory postępowania związane z pełnieniem określonej roli społecznej. W starożytnej Grecji dotyczyła przede wszystkim ról „władzy” i obywatela; w Rzymie – gospodarza-rolnika, wojskowego, trybuna, konsula, mówcy. W średniowieczu bardzo rozpowszechniono ideał władcy, świętego i rycerza.
  • Pareneza biesiadna – wzory postępowania i dobrego wychowania obowiązujące podczas uczty. Pareneza to pouczenie. Tak jak funkcjonowały w epoce wzorce osobowe (idealny władca, rycerz, święty), tak samo dostarczano kodeksów postępowania w różnych dziedzinach – także zachowania przy stole.
  • Pasja – łacińskie passio – cierpienie. Obraz męki Chrystusa; pojawia się jako temat dzieł literackich, plastycznych, muzycznych (np. Jana Sebastiana Bacha).
  • Roczniki – annały – spisy wydarzeń zachowujące porządek chronologiczny (najlepszy wzorzec antyczny to pisma Liwiusza). Średniowieczne roczniki bywały niekiedy jedynie krótkimi zapiskami mówiącymi o ważnych wydarzeniach i umieszczanymi np. na marginesach tablic świąt kościelnych.
  • Romańska architektura
    Wcześniejszy od gotyku styl w architekturze. Budowle w stylu romańskim są ciężkie, kopulaste, mają małe okna. Ich funkcjonalność podporządkowana jest celom obronnym.
  • Romantyka świętości – tak badacz Huizinga nazwał zamiłowanie ludzi średniowiecza do ascezy. Postrzegano w ten sposób życie i wyjaśniano zagadkę śmierci.
  • Teocentryzm
    Naczelna wartość średniowiecza – Bóg w centrum, Bóg najwyższą wartością, szczęściem zbawienie, życie doczesne zaś niewarte uwagi. Sam człowiek – nikła przemijalna kruszyna.
  • Uniwersalizm
    Ujednolicenie całej Europy średniowiecznej pod pewnymi względami:

    • języka (łacina),
    • władzy świeckiej (Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego),
    • władzy duchownej, wynikającej z jednej religii chrześcijańskiej (papiestwo).
  • Vanitas – motyw przemijania, kruchości życia ludzkiego poczucie, że życie ziemskie to marność, a wszystkich bezwarunkowo czeka śmierć. Biblijną Księgę Koheleta można uznać za źródło motywu.

 

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Charakterystyka średniowiecza

CHARAKTERYSTYKA epoki średniowiecza

ŚREDNIOWIECZE – TABELA

15. Średniowiecze TEST