Zjawiska w literaturze współczesnej

Egzystencjalizm

Nurt ten rozwinął się po wojnie, szczególnie we Francji, lecz początki myśli egzystencjalnej sięgają epoki międzywojennej. Natomiast jej źródła – jeszcze bardziej w głąb czasu, bo aż do poglądów siedemnastowiecznego Błażeja Pascala.

Pascal zwrócił uwagę na kruchość istoty ludzkiej, usytuowanej w ogromnym i tajemniczym wszechświecie, na tragizm wynikający stąd, że człowiek jest świadomy swojej nędzy – słabości i przemijalności.

Podobny motyw podchwycił duński filozof XIX wieku – Søren Kierkegaard.

Ludzie wieku XX – Karl Jaspers, Martin Heidegger, potem Jean-Paul Sartre i Albert Camus – także poświęcili swoją myśl sytuacji człowieka wobec kosmosu, przemijania, nieznanych reguł wszechświata.

  • Doszli do wniosku, że człowiek nie wie nic. Ani o śmierci, ani o życiu, ani nawet o duszy drugiego człowieka.
  • Jedyne, co pewne, to istnienie, egzystencja. Poza tym: samotność, tragizm wobec nieznanych i tajemniczych sił.
  • Z tym wszystkim człowiek pozostaje wolny, ale kompletnie zagubiony, pozbawiony najważniejszych odpowiedzi i jakiejkolwiek pomocy w chaosie istnienia. Egzystencjalizm zyskał swego czasu wielu zwolenników i rozwinął się w kilku kierunkach: choćby ateistycznym i uznającym istnienie Boga. Nurt filozoficzny odcisnął swoje piętno na literaturze, bowiem Sartre czy Camus dali wyraz tym poglądom w swojej twórczości.

Jean Paul Sartre – postać dosyć kontrowersyjna ze względu na swoje prokomunistyczne sympatie. Sartre wierzył w moc rewolucji jako siły zdolnej stworzyć idealny ustrój, popierał stalinizm, władzę Fidela Castro na Kubie, nawet istnienie sowieckich łagrów uważał za umotywowane. Kiedy otrzymał Nagrodę Nobla, nie przyjął jej.

Albert Camus – autor słynnej Dżumy, Upadku i zbioru esejów pt. Mit Syzyfa, był przeciwnikiem Sartre,a – publicznie z nim polemizował. Camus wierzył w aktywną postawę człowieka, w możliwość walki ze złem, w bunt przeciwko absurdalności życia i niewiedzy o nim. Jego poglądy nazwano etyką bez Boga.

 

Literatura faktu – dokument zbrodni sowieckiego totalitaryzmu

Straszliwe doświadczenie łagrów i terroru stalinowskiego zarejestrowali pisarze, którzy sami doznali losu zesłańców.

Aleksander Sołżenicyn

  • Napisał słynny Archipelag Gułag, który wydano na zachodzie w r. 1972. Jest to dzieło – świadectwo zbrodni stalinizmu, dokument panowania koszmaru radzieckich łagrów.
  • Jeden dzień Iwana Denisowicza – to krótsza forma prozatorska: opowiadanie, relacja obejmująca właśnie jeden dzień więźnia łagru, Iwana, jego walkę o zachowanie godności. To opowiadanie uznaje się za wielkie dokonanie prozatorskie Sołżenicyna. Sam autor – były oficer Armii Czerwonej – skazany był na osiem lat łagru.

 

Warłam Szałamow

Jest autorem Opowiadań kołymskich. Kilkanaście lat przetrwał w łagrach. Opowiadania są kolejnym świadectwem zbrodni totalitaryzmu sowieckiego, dokumentują degradację moralną, okrucieństwo, dehumanizację człowieka.

Polskim autorem, który dał wyraz doświadczeniu łagrów, będzie Gustaw Herling-Grudziński, autor słynnej powieści pt. Inny świat.

Uwaga! 
Proza ujawniająca światu zbrodnię łagrów należy do literatury faktu, czyli tej, która rejestruje i utrwala wydarzenia współczesności. Autorzy prozy tego typu nie dokonują eksperymentów formalnych – tu cechą narracji będzie oszczędność emocjonalna, brak komentarza, oschłość opisu. Potworność opisywanej materii nie potrzebuje już żadnych dodatkowych ujęć czy komentarzy.

 

Nowa powieść (nouveau roman) we Francji

Zdobyła rozgłos w latach pięćdziesiątych. Nouveau roman to inaczej – antypowieść. Jej autorzy stworzyli w powojennej literaturze nurt awangardowy, propagując właśnie taki, nowoczesny typ powieści.

Cechy:

  • Fabuła w nouveau roman nie musi hołdować regule przyczyny i skutku, może być zredukowana, a może w ogóle jej nie być.
  • Bohater to zazwyczaj człowiek „poszukujący” lub „dojrzewający”. Jego oczami będziemy oglądać świat. Często jest everymanem – nie posiada cech indywidualnych.
  • Narrator nie wie wszystkiego. Patrzy na świat poprzez psychikę bohatera, ocenia rzeczy subiektywnie, wprowadza autotematyzm, czyli refleksje nad powstaniem powieści.
  • Czas i przestrzeń poddawane są eksperymentom – rozwarstwieniu, skomplikowanym układom.
  • Cała powieść ma być analizą, badaniem świata.

Twórcy nouveau roman:

  • Nathalie Sarraute: Portret nieznajomego; Era podejrzliwości,
  • Alain Robbe-Grillet: Gumy, Żaluzje,
  • Michel Butor: Odmiany czasu

 

Behawioryzm w powieści Ernesta Hemingwaya

Behawioryzm – jak pamiętamy – polega na tym, by badać człowieka „z zewnątrz”, poprzez obserwację jego zewnętrznych zachowań, bowiem ludzkie wnętrze tak naprawdę jest niedostępne poznaniu.

  • W prozie rzecz polega na tym, by bohatera pokazywać „z zewnątrz”, poprzez jego czyny i zachowania – bez wnikania w głąb duszy, bez specjalnych komentarzy – bo czytelnik sam widzi, co robi i co mówi bohater.
  • Właśnie: co mówi. Proza związana z behawioryzmem charakteryzuje się bogactwem dialogu – i tak jest też w powieściach Ernesta Hemingwaya.

Najsłynniejsza – Komu bije dzwon – rozgrywa się w Hiszpanii za czasów rewolty generała Franco, jej bohaterem jest Robert Jordan – amerykański ochotnik walczący z reżimem Franco. Ma wiele z naszego bohatera romantycznego – szlachetny, wierny idei, samotny w działaniu, zbuntowany. Choć osobiście przegra – moralne zwycięstwo należy do niego, podobnie jak w przypadku starego rybaka Santiago z opowiadania Stary człowiek i morze. Historia człowieka, który stawia czoło przeznaczeniu i swojej starości, wpłynęła na decyzję o przyznaniu Nagrody Nobla Hemingwayowi. Zresztą pisarz ten wciąż pisze o heroizmie człowieka, o etyce jednostki ludzkiej umieszczonej w swojej teraźniejszości. Obserwujemy go w działaniu – (fabuła Hemingwaya jest wartka, postacie poznajemy przez dialogi przeplatane z relacjami, pisarz szczędzi zbędnych opisów, informacji o motywacjach, o przeszłości.

Być może dlatego jest to tak chętnie czytana proza. W uzasadnieniu przyznania Hemingwayowi Nobla komisja stwierdziła „wielkie, stylotwórcze mistrzostwo jego sztuki beletrystycznej”. Ale proza Hemingwaya jest zjawiskiem ważnym w literaturze współczesnej bez względu na Nobla. Jego powieści zyskały ogromną poczytność – a nie zawsze się zdarza, że oceny krytyków godzą się z popularnością wśród rzesz czytelników. Jego styl znalazł licznych naśladowców w prozie. Typ bohatera, jaki ukształtował Hemingway, podchwycili twórcy filmu – kasowych produkcji pełnych akcji, których ośrodkiem jest mocny człowiek, szlachetny, choć na pozór surowy, taki, który podniesie rękawicę rzuconą przez los, złą rzeczywistość i podłych ludzi.

 

Proza Williama Faulknera

Zmarł na atak serca, w wieku 65 lat, w 1962 roku. Nie ma mowy o współczesnej literaturze amerykańskiej bez Faulknera, jest chyba takim Dostojewskim Stanów Zjednoczonych, a jeszcze dokładniej Południa Ameryki. Jest to ważne, bowiem Południe ze swoimi tradycjami, inną mentalnością, przesądami rasowymi bardzo różni się od Północy – o czym wiedzą nie tylko miłośnicy Przeminęło z wiatrem.

  • Faulkner utrwalił świat Południa w swojej prozie, ale nie to jest najważniejsze. Był nowatorem w dziedzinie prozy: operował monologiem wewnętrznym, symultanizmem, techniką wielu punktów widzenia, jest mistrzem w kreowaniu nastroju, najczęściej ponurego.
  • Artystyczna wizja, relacja zobiektywizowana, nałożenie kilku wersji relacji, wszystko to kłębi się w powieściach Faulknera i sprawia, że czyta się je dużo trudniej niż Hemingwaya.
  • Inne jest także pojmowanie czasu. Hemingway chciał wyeksponować „teraz”, wydrzeć człowieka z więzów przeszłości. Faulkner przykłada do przeszłości ogromną wagę. Nie można zetrzeć piętna przeszłości, jej ciężar zawsze powróci, jest nieodwołalna. Przyszłość z kolei – jest przeznaczeniem, którego zmienić się nie da. Zwłaszcza okrutnych aspektów życia.
  • Tak się bowiem dzieje, że Faulkner opisuje świat zła. Ludzkie istnienie jest absurdem, świat to terytorium cierpienia i podłości, wypełnione złem, bohaterowie tej prozy często są dewiantami, obłąkańcami: „Człowiek jest sumą swoich nieszczęść”. Jeśli komuś powyższa tragiczna wizja przypomina egzystencjalizm, to słusznie. Niektórzy krytycy dopatrują się związków prozy Faulknera z egzystencjalizmem. Jest on chyba jednak wielką indywidualnością prozy światowej.

Powieści Faulknera:

  • Światłość w sierpniu,
  • Absalomie, Absalomie,
  • Azyl,
  • Wściekłość i wrzask,
  • Requiem dla zakonnicy.

 

Postmodernizm

Modne słowo, modny kierunek we współczesnej prozie. Wielkie nazwiska, bo do postmodernistów (lub pisarzy, którzy stworzyli coś postmodernistycznego) należą sławy, takie jak:

  • Argentyńczyk Luis Borges,
  • Amerykanie: John Barth, Vladimir Nabokov, Joseph Heller, Kurt Vonnegut,
  • Włoch Umberto Eco.

Niektórzy zaliczają do tego nurtu:

  • Samuela Becketta,
  • Gabriela Garcíę Márqueza,
  • Jerzego Kosińskiego.

Z pewnością postmodernizm jest wielkim zjawiskiem współczesnej literatury.

Na czym polega?
Postmodernizm – to literatura, która powstaje po (post) literaturze nowoczesnej (modern), tej już najnowocześniejszej, jaką mógł stworzyć człowiek. Otóż twórcy postmodernizmu ogłaszają „wyczerpanie” literatury, twierdzą, że już nic nowego człowiek w tej dziedzinie nie wymyśli. W związku z tym można zrobić w literaturze tylko jedno – powrócić do dzieł już powstałych, odnosić się do nich, parodiować.

Uwaga!
Parodia nie oznacza tu tylko wyszydzenia, wyśmiania. Parodia to także ponowne, zmienione przedstawienie czyjejś wypowiedzi. I tak pisarze postmodernizmu będą parodiować powieść sensacyjną, fantastyczną, przywoływać będą stare manuskrypty, będą prowadzić w toku narracji swoistą grę z odbiorcą (mistrzem tej gry jest Vonnegut), będą czynić z powieści swoisty literacki happening. Parodia, czarny humor, gra z odbiorcą, absurd – to podstawowe środki warsztatowe twórców postmodernizmu.

 

Antyteatr – Samuel Beckett i Euqéne Jonesco

W roku 1953 w Paryżu odbyła się premiera sztuki Becketta Czekając na Godota. Dziś jest to już klasyka współczesnego dramatu, a Irlandczyk Beckett – twórca dwujęzyczny (angielski i francuski) – uchodzi za twórcę antyteatru, czyli teatru absurdu. Rzeczywiście, jest to zupełnie nowy pomysł na sztukę teatralną, a przecież znamy już wiele rewolucji od czasu antycznego teatru zasady trzech jedności. Teatr Szekspira, dramat romantyczny, symboliczny, wizyjny, naturalistyczny…

A tu – antyteatr. Coś zupełnie nowego.

  • Przestrzeń jest zupełnie symboliczna. Rekwizyty, dekoracje są zbędne. Wystarczy krzesło na środku sceny, kubeł na śmieci albo zupełna pustka.
  • Bohater to antybohater. Nie musi nic robić, nie jest kreacją indywidualną ani psychologiczną. To teatralny Everyman, przy czym – jest bierny. A pamiętamy, że to bohater był zawsze motorem akcji.
  • Fabuła: fragmentaryczna, niespójna, bez zasady przyczyny – skutku, albo może jej nie być wcale.
  • Absurd, groteska, ironia – zabiegi stosowane w kompozycji dramatu.
  • W rezultacie widz staje się świadkiem dziwnego na pozór widowiska: np. obserwuje dwoje bohaterów Końcówki, uwięzionych w kubłach na śmieci, wpatrzonych w bezkresną przestrzeń. W polskiej literaturze twórcą antyteatru jest Różewicz – w Kartotece centralnym sprzętem dekoacji jest łóżko, a osobą – utkwiony w nim bierny bohater.

Inni dramaturdzy naszych czasów to:

  • Friedrich Dürrenmatt (Szwajcar) – autor „teatru parodii”. Bardzo znane sztuki Dürrenmatta to Wizyta starszej pani i Fizycy.
  • Edward Albee (USA) – autor słynnej psychodramy pt. Kto się boi Wirginii Woolf.
  • Eugene O’Neill (USA) – autor znanej sztuki pt. Żałoba przystoi Elektrze (nurt nawiązujący do dramatu antycznego).
  • Bernard Shaw – autor Pigmaliona i Profesji pani Warren – wybitny komediopisarz współczesny. Shaw był Irlandczykiem, pisał po angielsku, a fabułę Pigmaliona rozpowszechniła na całym świecie jego musicalowa wersja – My fair lady.

 

Powieści parabole

Współczesność doczekała się również takiej opowieści o sobie: narrator opowiada o losach pewnego folwarku, na którym zwierzęta wznieciły bunt – a wiemy, że to opowieść o dziejach ludzi, o rewolucji i totalitaryzmie, który można nazwać bardzo konkretnie. Inny pisarz przedstawia państwo przyszłości – nowy, wspaniały świat, a pokazuje mechanizmy ludzkiej władzy, manipulację społeczeństwem.

  • Znamy parabolę – pod obrazkiem zewnętrznej fabuły zawiera głębsze znaczenia.
  • Najstarszą była parabola biblijna, używał paraboli Wolter w powiastkach filozoficznych, Franz Kafka przy kompozycji swoich słynnych powieści.
  • Parabolą z r. 1945 jest Folwark zwierzęcy Orwella, również inna jego powieść – Rok 1984.

Powieści te stwarzają światy fantastyczne, nieistniejące – lecz w ich ramach rozgrywają się jak najbardziej rzeczywiste sytuacje i procesy. Podobnie fantastyczna i paraboliczna jest powieść Aldousa Huxleya pt. Nowy, wspaniały świat – obraz społeczeństwa przyszłości, karmionego pozorem doskonałości życia. Powyższe powieści podejmują temat polityczny, wymierzone są przeciw totalitaryzmowi komunistycznemu, lecz ubierają swoje przesłanie w strój fantastycznych krajów i społeczeństw. Potrafiły dzięki temu zarejestrować i pokazać światu proces przeistaczania się utopijnych wymarzonych krain szczęśliwości w antyutopie – zaprzeczenie wyidealizowanych światów.

 

Realizm magiczny

Jeszcze jedno modne pojęcie, stworzone, by nazwać coś tak niezwykłego, jak np. świat przedstawiony w powieści Marqueza Sto lat samotności.

  • Bo rzeczywiście: realizm miesza się tam z magią, albo inaczej: sfera cudowności przybiera postać zwykłej codzienności, jest przedstawiona, jak na porządny realizm przystało, jako zwykłe wydarzenia, naturalne realia świata Macondo.
  • Realizm magiczny rozwinął się w prozie iberoamerykańskiej. Twórcy tej literatury wypełnili świat swoich powieści motywami fantastycznymi i baśniowymi, postaciami ze snu, czynami godnymi magii.
  • W ten sposób ukazali rzeczywistość – bowiem sferę magii nałożyli na zwykły świat bez deformowania go, bez oddzielania realiów od fantazji.

Wiele niezwykłości poznali czytelnicy Stu lat samotności, a drugą słynną powieścią nurtu jest Gra w klasy Julio Cortazara (bardzo modna w Polsce w latach sześćdziesiątych).

Literatura ­współczesna to:

  • egzystencjalizm
  • postmodernizm
  • realizm magiczny
  • antyteatr (teatr absurdu)
  • noveau roman (antypowieść)
  • literatura faktu (dokument łagrów sowieckich)
  • behawioryzm
  • powieści parabole

Uwaga! Krytycy wskazują na przedwojenną Ferdydurke Witolda Gombrowicza jako prekursorską antypowieść. Ferdydurke faktycznie spełnia większość założeń nouveau roman.

Spotkasz się także z uznawaniem Samuela Becketta za jednego z twórców antypowieści (obok antyteatru, oczywiście).

 

Mapa literatury powszechnej

Francja

Egzystencjaliści:

  • Jean Paul Sartre (Nobel 1964)
  • Albert Camus (Nobel 1957)

twórcy nouveau roman

  • Robbe–Grillet
  • Natalie Sarraut

inni:

  • Louis Celine
  • Eugene lonesco
  • Andre Gide (Nobel 1947)

Czechosłowacja

  • Jaroslav Seifert (Nobel 84)
  • Bogumił Hrabal
  • Vaclav Havel
  • Milan Kundera

Włochy

  • Umberto Eco
  • Alberto Moravia

Anglia

  • George Orwell
  • Aldous Huxley
  • Herbert Wells
  • Samuel Beckett
  • George Bernard Shaw
  • Thomas Stean Eliot (Nobel 1948)

Niemcy

  • Herman Hesse (Nobel 1946)
  • Bertold Brecht (Nobel 1969)
  • Günter Grass
  • Friedrich Dürrenmatt

Rosja

  • Josif Brodski (Nobel 1987)
  • Anna Achmatowa
  • Borys Pasternak (Nobel 1958)
  • Aleksander Sołżeniczyn (Nobel 1970)
  • Warłam Szałamow
  • Izaak Babel
  • Michaił Szołochow (Nobel 1965)

Stany Zjednoczone

  • William Faulkner (Nobel 1949)
  • Ernest Hemingway (Nobel 1954)
  • John Steinbeck (Nobel 1962)
  • Truman Capote
  • John Dos Passos
  • Jerome Salinger
  • Isaac Singer (Nobel 1978, jidisz)

postmoderniści:

  • Vladimir Nabokov
  • John Barth
  • Kurt Vonnequt
  • Joseph Heller

dramaturg

  • Eugene O’Neill

Literatura iberoamerykańska

  • Louis Borges (Argentyna)
  • Julio Cortazar (Argentyna)
  • Mario Vargas Llosa (Peru)
  • Alejo Carpentier
  • Gabriel Garcia Marquez (Kolumbia) Nobel 1972
  • Octavio Paz (Meksyk) Nobel,90

Postmoderniści:

  • Thomas Pynchon
  • Umberto Eco
  • John Barth

Uwaga! Dziełem postmodernizmu jest słynna powieść Umberto Eco pt. Imię róży.

  • Jest przecież przekazem „odnalezionego manuskryptu” średniowiecznego,
  • jest parodią powieści detektywistycznej czy też filozoficznej,
  • jest też freskiem średniowiecza, powiela chwyt zamkniętej przestrzeni, tu jest nią klasztor, a znamy już sanatorium, zamknięte miasto – Oran, czy też Dublin z powieści Joyce’a.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Główne tematy literatury współczesnej

TEST z literatury współczesnej 2

Nowatorzy współczesnej literatury polskiej