Tytuł

Wskazuje na rekwizyt, o którym wspomina się na początku i który odegrał znaczącą rolę w przemianie bohatera na końcu noweli. Katarynka jest motywem wiążącym cały utwór, wpływa na zmianę postawy głównego bohatera – pana Tomasza.

Czas i miejsce akcji

Czasy współczesne Prusowi – koniec XIX wieku.
Wydarzenia rozgrywają się w Warszawie (Śródmieście, podane są nawet nazwy konkretnych ulic). Najważniejsze zdarzenia mają jednak miejsce w bliżej nieokreślonej kamienicy – w mieszkaniu od frontu (własność pana Tomasza), w oficynie (mieszka tam wdowa z niewidomą córką) i na podwórzu.

Katarynka jako nowela:

  • obecność narratora, który opowiada historię pana Tomasza i dziewczynki,
  • utwór jednowątkowy (chociaż małym odstępstwem jest przedstawienie biografii adwokata, obejmującej kilkadziesiąt lat),
  • dwoje bohaterów – pan Tomasz i niewidoma dziewczynka,
  • punkt kulminacyjny – pojawienie się na podwórku kamienicy katarynki – który zmienia całe życie bohatera – następuje wewnętrzna przemiana pana Tomasza, staje się innym człowiekiem, postanawia pomagać ludziom.

Problematyka

Bieda
Czasem w jednym mieście, a nawet w jednym domu stykają się zupełnie różne światy. Jeden to świat bogatego, wytwornego pana Tomasza, a drugi to świat biednej kobiety.

Sztuka
Czym jest sztuka? Czy wyraża się tylko w krystalicznie czystych dźwiękach fletu czy także w jazgocie katarynki? Dla pana Tomasza ta kwestia jest rozstrzygnięta – katarynka nie jest sztuką, lecz jej profanacją.

Kalectwo
Nagła utrata zdrowia, wzroku zupełnie zmienia życie dziecka. Trzeba na nowo nauczyć się całego świata.

Egoizm
Zamknięty w swoim świecie pan Tomasz widzi tylko czubek własnego nosa. Nie myśli o potrzebach i radościach innych ludzi. Z sybaryty w końcu jednak przeradza się w humanistę. A wszystko przez jedną głupią katarynkę.

 

Śledzimy akcję

1. Historia życia pana Tomasza:

  • młodość – aktywny tryb życia (liczne znajomości i wzmożone zainteresowanie kobietami), co nie przeszkadzało w sumiennej pracy zawodowej w sądzie,
  • życie dojrzałe – rozwój kariery zawodowej (objęcie stanowiska mecenasa), poszukiwania żony, ale jednocześnie coraz większe zainteresowanie własnym wyglądem, wygodami, spokojem (nie cierpiał ulicznych katarynek i zakazywał kolejnym stróżom w kamienicy wpuszczania ich na podwórko). Swoje mieszkanie przekształcił w salon, w którym gromadził dzieła sztuki i rozprawiał z przyjaciółmi o sztuce,
  • emeryt – ustabilizowane, spokojne życie, po porzuceniu praktyki zawodowej całkowite oddanie się sztuce, odsunięcie się od ludzi.

2. Pojawienie się nowych lokatorek w oficynie:

  • uwagę pana Tomasza zwróciła dziewczynka, która właściwie całymi dniami przesiadywała w oknie i mogła „bez mrugnięcia okiem” wpatrywać się w słońce, jej smutek i samotność,
  • jednocześnie ciężka praca dwóch kobiet mieszkających z dziewczynką – jej matki i służącej Janowej.

3. Odkrycie przez pana Tomasza przyczyny złego samopoczucia dziecka – okazało się, że dziewczynka jest niewidoma.

4. Historia choroby – utrata wzroku jako powikłanie przebytej choroby, nie najlepsze prognozy lekarzy, nadzieja, a potem przyzwyczajanie się do nowego stanu rzeczy i uczenie się świata na nowo, ale za pomocą innych zmysłów – słuchu, dotyku, węchu. Samotność i smutek dziewczynki skazanej na przebywanie w jednym pomieszczeniu i kompletny brak wrażeń.

5. Nieoczekiwane wkroczenie na podwórko kataryniarza, oczywiście wbrew woli pana Tomasza; zachwyt niewidomej dziewczynki, radość i upojenie muzyką, obserwacje zaskoczonego mecenasa.

6. Wewnętrzna przemiana pana Tomasza – pod wpływem tego wydarzenia postanawia zająć się leczeniem dziewczynki – odkrywa, że może pomagać innym w ich nieszczęściu, niosąc tym samym szczęście.

 

Bohaterowie

  • Pan Tomasz – jest głównym bohaterem noweli, poznajemy pokrótce właściwie całą historię jego życia – młodzieńcze szaleństwa, ale też nadzwyczajną dbałość o życie zawodowe. Zrobił karierę, został adwokatem, mógł wieść spokojne, dostatnie życie. Zainteresował się sztuką, otaczał się pięknymi przedmiotami, ale nie ułożył sobie życia – tak długo szukał żony, że przegapił odpowiedni moment. Mieszkał sam.
    To osoba punktualna, systematyczna, precyzyjna. Pan Tomasz lubi porządek i ma swoje przyzwyczajenia. Uśmiecha się do ludzi, jest życzliwy i pogodnie usposobiony do świata. Jednak z biegiem lat staje się coraz bardziej chłodny i obojętny, wiedzie spokojne, monotonne życie, nie krzywdząc jednak nikogo.
    Pan Tomasz ma jedno dziwactwo – nie znosi ulicznych katarynek, które uznaje za profanację muzyki, sztuki. Płaci stróżom kamienicy, aby nie wpuszczali kataryniarzy na podwórko. I nigdy by nie przypuszczał, że znienawidzona katarynka odmieni jego życie, a przy okazji życie innych.
    Uwaga! Pan Tomasz jest bohaterem dynamicznym. W toku akcji przeżywa wewnętrzną przemianę – budzi się w nim współczucie, staje się altruistą.
  • Niewidoma dziewczynka – to druga bohaterka utworu. Ma około ośmiu lat. Jest blada, anemiczna. Całymi dniami siedzi w oknie, nie wychodzi z domu. To dziecko niezwykle wrażliwe, a przez swoje kalectwo wzbogacone o „dodatkowe” zmysły – z powodu utraty wzroku wyostrzyły jej się: słuch, dotyk i węch. Doskonale posługuje się nimi, nieraz wprawiając w zdumienie matkę czy obserwującego ją pana Tomasza. W życiu dziewczynki nie ma właściwie żadnej radości, nic się nie dzieje, skazana jest na nieustanne przesiadywanie w domu, dlatego niesłychanie żywiołowo reaguje na katarynkę – piszczy, klaszcze w ręce, tańczy. Wreszcie coś się zmieniło w jej życiu.

 

Główne problemy

  • Samotność – dotyczy ona zarówno pana Tomasza, dojrzałego mężczyzny, który nie zdążył ułożyć sobie życia, jak i ośmioletniej zaledwie dziewczynki, która pozbawiona jest kontaktu z rówieśnikami z powodu swojej choroby. Okazuje się, że problem samotności dotyczy wszystkich – bez względu na wiek, status społeczny, wykształcenie, pochodzenie.
  • Choroba – utrata wzroku, która dotknęła dziecko; bezsilność, bezbronność wobec losu.
  • Bieda – brak środków na długotrwałe i specjalistyczne leczenie.
  • Otwartość na innych ludzi i zajęcie się ich sprawami – należy zwracać uwagę na otaczający nas świat i ludzi i w miarę możliwości spieszyć im z pomocą – to przynosi szczęście nie tylko osobie, której pomagamy, ale też nam samym.

 

Wypracowanie

Przeprowadź wywiad z bohaterem noweli Bolesława Prusa pt. Katarynka.

 

Zobacz:

Udowodnij, że utwory Katarynka lub Kamizelka Bolesława Prusa to nowele doskonałe.

Pozytywistyczne nowele

Nowele pozytywizmu

Przeprowadź wywiad z bohaterem noweli Bolesława Prusa pt. Katarynka.

Pozytywizm w Polsce – nowele

Tematy pozytywistycznej literatury

Pozytywizm – złoty wiek nowelistyki polskiej