Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe
Skąd to określenie?
To bardzo znane przysłowie. Tłumaczyć możemy je następująco: jeżeli wiesz, że coś jest złe, nieprzyjemne, krzywdzące, to po prostu nie zachowuj się tak w stosunku do żadnego człowieka. Prosta sprawa – gdyby wszyscy ludzie stosowali się do tego przysłowia, a przy tym mieli mocno wpojone zasady na temat tego, co dobre i co złe, co wolno, a czego nie wówczas nie byłoby na świecie wojen, zbrodni, krzywd.

Czym jest dobro i zło?
Dobro i zło to podstawowe pojęcia etyczne. Dobrem określa się wszystko to, co przynosi korzyść człowiekowi, nie powoduje niczyjej krzywdy, służy szczęściu. Zło jest przeciwieństwem dobra – jego efektem jest ludzka krzywda, nieszczęście. Te pojęcia istnieją od samego początku ludzkości. Rozróżnienie między postępowaniem dobrym a złym to podstawa funkcjonowania każdego społeczeństwa. Źródeł dobra i zła możemy też szukać w każdej religii.

Po co jest potrzebne rozróżnienie między dobrem i złem?
Najprościej mówiąc po to, aby można było ustanawiać prawo. Postępowanie zgodnie z obowiązującym prawem daje społeczności stabilność, pozwala rozwijać się społeczeństwu. W czasach bezprawia (np. w czasie wojen, rewolucji) pojęcia dobra i zła oraz winy i kary zostają zachwiane.

 

Biblia – największy zbiór przykładów dobra i zła

Stary Testament

  • Stworzenie świata – Bóg stwarzał świat przez sześć dni. Każdą rzecz, którą stworzył, określał mianem dobrej („I widział Bóg, że były dobre”).
  • Drzewo wiadomości dobrego i złego – drzewo, którego owoców nie mogli jeść Adam i Ewa. Złamali jednak zakaz skuszeni przez szatana.
  • Zabójstwo Abla – pierwsza zbrodnia w dziejach ludzkości. Kain zazdrosny o miłość Boga zamordował swojego brata Abla.
  • Potop – klęska powodzi, zesłana przez Boga w celu ukarania ludzkości za jej grzechy.
  • Sodoma i Gomora – miasta nad Morzem Martwym, znane z nieprawości i rozpusty swych mieszkańców. Ukarane przez Boga, który zniszczył je ogniem i siarką.
  • Dziesięcioro przykazań (dekalog) – podstawa etyki religii chrześcijańskiej i judaistycznej. Zawiera nakazy i zakazy postępowania, określa, które czyny są złe, a które dobre.

Nowy Testament

  • Syn marnotrawny – bohater przypowieści, hulaka i lekkoduch, który roztrwonił cały swój majątek. Jednak zrozumiał, że źle robił i powrócił do rodzinnego domu, aby prosić ojca o przebaczenie.
  • Miłosierny Samarytanin – wzór miłosierdzia, dobroci. Bezinteresownie pomógł napadniętemu przez zbójców wędrowcowi.

 

Dobro i zło w lekturach

  • Antygona – najsłynniejsza grecka tragedia, w której niełatwo ustalić, kto działa w imię dobra. Surowy władca Kreon ma na względzie dobro państwa, ale nie liczy się ze szczęściem najbliższych. Antygona łamie prawo, ponieważ kieruje się nakazami religii.
  • Bajki Ignacego Krasickiego, Adama Mickiewicza – w krótkich, pouczających utworach pod postaciami zwierząt kryją się wzorce ludzkich zachowań. Lis zawsze jest chytry, zając tchórzliwy, a osioł uparty i głupi. Niestety, morał wynikający z bajek nie jest zbyt optymistyczny – ludzie rzadko w życiu kierują się dobrem, ważniejsze dla nich jest osiąganie własnych korzyści.
  • Ballady i romanse Adama Mickiewicza – w balladach (Świtezianka, Rybka, Świteź, Lilie) istnieje wyraźna granica między dobrem a złem. Źli ludzie zawsze muszą być ukarani, krzywda wyrządzona dobrym musi być pomszczona.
  • II cz. Dziadów Adama Mickiewicza – w noc dziadów do cmentarnej kaplicy przybywają duchy, które nie mogą zaznać spokoju po śmierci. Ich wyznania to wykładnia ludowej moralności, według której: tylko ten może być szczęśliwy po śmierci, kto za życia zaznał odrobinę goryczy (duchy dzieci), grzechem jest gardzenie czyjąś miłością (duch Zosi), a krzywda wyrządzona niewinnym jest największą zbrodnią (Widmo złego pana).
  • Balladyna Juliusza Słowackiego – okrutna i zła dziewczyna za wszelką cenę chce zostać królową. Zabija siostrę – rywalkę, później wszystkich tych, którzy stają jej na drodze do korony. Niedługo jednak cieszy się upragnioną władzą. Podczas pierwszego posiedzenia sądu wydaje wyroki na samą siebie, a chwilę później ginie rażona piorunem.
  • Quo vadis Henryka Sienkiewicza – powieść przedstawia walkę między dwoma światami: pogańskim, antycznym i rodzącym się światem chrześcijaństwa. Różnica między tymi światami opiera się przede wszystkim na moralności: chrześcijaństwo zbudowane jest na postulacie miłosierdzia, świat pogański jest pełen okrucieństwa, krzywdy.
  • Mendel Gdański Marii Konopnickiej – nowela, której bohaterem jest stary Żyd, prześladowany z powodu swego pochodzenia. Nie zrobił nic złego, nie wyrządził nikomu krzywdy, a mimo to jest traktowany jak wróg.
  • Miłosierdzie gminy Marii Konopnickiej – tytuł jest ironiczny, ponieważ mianem miłosierdzia szwajcarska gmina określa okrutny, nieludzki zwyczaj wystawiania na publiczną licytację starych, schorowanych ludzi.
  • Powracająca fala Bolesława Prusa – bogaty fabrykant Adler nie dba o swoich robotników. Z powodu wprowadzonych przez niego oszczędności w fabryce dochodzi do tragicznego wypadku – przemęczony długą pracą ginie młody robotnik. Tytułowa powracająca fala to metaforyczne określenie zła, które jeśli się je wyrządza, powraca do krzywdziciela i mści się na nim. Adlerowi umiera ukochany, jedyny syn. Stary fabrykant traci sens życia.

 

Cytaty

Człowiek hołduje chętniej dobru niż złu, ale warunki nie sprzyjają mu.
Bertolt Brecht

Łatwo dostrzec górną granicę dobra, nikogo jednak nie powstrzyma dolna granica zła, bo jej w ogóle nie ma. Droga schodzi coraz niżej i niżej.
Gilbert Keith Chesterton

Zło to jest właśnie to, co popełniają inni.
Sidonie Gabrielle Colette

Czasami trzeba jako dobro oceniać mniejsze zło.
Niccolò Machiavelli

Poczucie dobra i zła zależy w znacznej mierze od naszego o tym mniemania.
Michel de Montaigne

W każdym mieszka i dobro i zło, i tylko to drugie jest aktywne.
Bolesław Prus

Czy nie lepiej by było, zamiast tępić zło, szerzyć dobro?
Antoine Saint-Exupéry

Zło ukrywane utrzymuje się i rośnie.
Wergiliusz

 

Frazeologia

  • Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie.
  • Dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane.

Ważne pojęcie!
Ocena moralna to uznanie jakiegoś zjawiska, czynu za dobry lub zły. Morderstwo, kradzież, kłamstwo w ocenie moralnej uznane będzie jako czyn zły; pomoc, ulżenie w cierpieniu jako czyn dobry.

 

Zobacz:

Dobro i zło

dobro i zło w literaturze

Człowiek w poszukiwaniu najważniejszych wartości (dobro, zło)

Dobro i zło w III cz. Dziadów Adama Mickiewicza

Dobro i zło – wyjaśnij, jakie jest ich pochodzenie i miejs­ce w konstrukcji świata według mitologii starożytnej Grecji i Biblii