Dom – początki

Adam i Ewa – pierwsi rodzice
Gdy Bóg stworzył pierwszych ludzi, Adam nazwał swoją towarzyszkę Ewą, co oznaczało dająca życie. Po zerwaniu jabłka z drzewa wiadomości dobrego i złego Adam i Ewa zostali wygnani z raju. Rozgniewany Bóg przepowiedział przyszłej matce wszystkich ludzi i jej następczyniom, że będą rodziły w ciężkich bólach. Ogromny ból towarzyszący rodzącej kobiecie jest więc karą, ale wraz z nim  otrzymuje ona najpiękniejszy dar – dziecko.

Hiob – człowiek pozbawiony rodziny
Na ciężką próbę Bóg wystawił swojego wiernego sługę Hioba. Pozbawił go całej rodziny składającej się z trzech córek i siedmiu synów. Mimo to Hiob nie wyrzekł się swojej wiary.

Święta Rodzina
Takim określeniem nazywa się rodzinę Jezusa Chrystusa. Jego matką jest Maryja, a opiekunem Józef (cieśla). Ten wkrótce po narodzeniu Jezusa musiał wyprowadzić rodzinę z Betlejem – ukrył ją w Egipcie, gdyż obawiał się, by dziecko nie zostało zgładzone przez Heroda.

Mitologia grecka

Hestia (rzymska Westa) – siostra Zeusa; bogini domu, opiekunka ogniska domowego. Bogini ta nie miała świątyń jej poświęcanych jak inni bogowie, ale taką funkcję spełniał każdy grecki dom. Jego mieszkańcy palili w nim święty ogień poświęcony Hestii.

Dom (rodzina) w lekturach

Homer, Iliada

Hektor i Andromacha – małżeństwo doskonałe
Hektor – trojański królewicz, mąż Andromachy. Jego szczęście rodzinne przerwała wojna z Grekami. Hektor musi bronić Troi przed ich atakami. Jego pożegnanie z Andromachą i małym synkiem Astyanaksem jest jedną z najpiękniejszych scen rodzinnych opisanych w starożytnych dziełach. Hektor nie wróci już do rodziny – zostaje zabity przez Achillesa.

Homer Odyseja

  • Powrót do domu po 20 latach
    Odyseusz opuszcza swoje gościnne i spokojne królestwo (wyspę Itakę), matkę, żonę i małego synka, bo musi udać się na wojnę z Troją. Oblężenie miasta trwa 10 lat – Grekom udaje się w końcu pokonać Trojańczyków. I to dzięki fortelowi Odyseusza z koniem (w brzuchu drewnianego konia kryją się greccy żołnierze, którzy nocą atakują miasto-państwo od środka)! Po zwycięstwie Greków Odyseusz cieszy się, że w końcu wróci do domu. Niestety, rozgniewany bóg morza, Posejdon, oraz opiekunka Trojan, Atena, karzą Odyseusza jeszcze dziesięcioletnią tułaczką.
    Mimo wielu przygód (i zdrady małżeńskiej) Odyseusz wciąż tęskni do swej żony Penelopy.
  • Dlaczego Odys wierzy, że ktoś czeka na niego w domu?
    Odyseusz wierzy, że w domu czeka na niego żona. Ma także nadzieję, że Penelopa na jego powrót przygotowuje syna Telemacha. Nie myli się. Penelopa dochowuje wierności mężowi, a nawet przegania zalotników, kiedy wszyscy twierdzą, że Odyseusz na pewno zginął i nigdy nie wróci. Nie jest to takie proste, gdyż po śmierci króla jego żona powinna wybrać nowego męża, który zastąpiłby Odysa. Kandydatów nie brakuje, ale Penelopa zwodzi ich zmyślnym fortelem. Udaje, że robi żałobny całun dla swojego męża – w dzień rzeczywiście go tka, ale w nocy pruje. Trwa to trzy lata. Penelopa troszczy się także o to, żeby pamięć o ojcu pielęgnował jego syn – Telemach z tęsknotą i nadzieją wyczekuje powrotu rodzica.
    Skojarz! Penelopa jest wzorem wiernej żony. Stąd – porównanie: wierna jak Penelopa.

Dlaczego Odys wybiera dalszą tułaczkę zamiast szczęśliwego życia na wyspie nimfy Kalipso?

Życie na wyspie Kalipso jest tak naprawdę życiem w niewoli. Odys nie przebywa tam dobrowolnie – nie może opuścić wyspy. Nie tylko dlatego, że zatrzymuje go nimfa, która pokochała tego mężczyznę mimo świadomości, że tęskni on za inną kobietą. Przede wszystkim taka jest wola Zeusa, który dopiero po siedmiu latach wyraża zgodę na uwolnienie Odyseusza. Wolę władcy bogów Kalipso akceptuje – daje Odysowi możliwość wyboru. Król Itaki wybiera wolność i powrót do żony.

Uwaga! Cytat!
Szczepie zeusowy, synu Laertesa, przemyślny Odysie! A więc naprawdę chcesz już teraz jechać do domu, do ziemi ojczystej? Życzę szczęścia – mimo wszystko… Lecz gdybyś wiedział, ile ci sądzone znieść niedoli, zanim dobijesz do ojczyzny, to byś został i razem ze mną pilnowałbyś tego domu i byłbyś nieśmiertelny, chociaż tak pragniesz zobaczyć swą żonę. Wciąż za nią tęsknisz, przez wszystkie dni, a przecież śmiem powiedzieć, nie jestem ci od niej gorsza postawą ni wzrostem, bo niepodobna śmiertelnym z nieśmiertelnymi mierzyć się urodą i kształtem.
(przekład Jana Parandowskiego)

Mikołaj Rej, Żywot człowieka poczciwego

  • Małżeństwo i rodzina to wspaniały dar od Boga
    Uczciwe życie szlachcica może być wzbogacone, jeśli uda mu się znaleźć skromną i dobrą żonę, która pomoże mu w prowadzeniu domu i gospodarstwa. Znalezienie takiej towarzyszki jest „zacnym klejnotem” od Boga – darem Bożym, za który trzeba dziękować i starać się, by go nie zmarnować. Należy doceniać zalety małżonki i samemu stanowić dla niej dobry przykład. By zachować szczęście domu i rodziny, trzeba unikać pożądliwości cielesnych, nie pysznić się, nie popadać w gniew, nie mścić się, nie obżerać i nie upijać. Dopełnieniem szczęścia są dzieci.

William Szekspir, Romeo i Julia

  • Wielka nienawiść rodziców, ogromna miłość dzieci
    Dwie weneckie rodziny: Kapulettich i Montekich – dwa najważniejsze w Weronie rody, które dzieli nienawiść rodziców, a łączy miłość i śmierć dzieci. Zarówno Romeo, jak i Julia rezygnują z lojalności wobec rodzin w imię swoich uczuć. Nieszczęście przepowiada już Chór (w Prologu):

Gdy w sercach ojców nienawiść szaleje,
Dzieciom, wiedzionym przez los ku zagładzie,
Miłość podsuwa daremną nadzieję –
Śmierć ich dopiero koniec waśniom kładzie.

W finale tragedii książę uznaje, że winnymi nieszczęścia dzieci są ich rodzice i wyraża nadzieję, że śmierć Romea i Julii pogodzi zwaśnione rodziny:

I gdzież są ci wrogowie? Capuletti,
Montecchi, spójrzcie, jaka plaga spada
Na wasze domy; karą za nienawiść
Jest to, że niebo zabija wam dzieci Miłością.
(przekł. Stanisława Barańczaka)

Molier, Skąpiec

  • Dom sterroryzowany przez ojca – skąpca
    Nikt nie chciałby mieć tak chciwego, skąpego i podłego ojca, jakim jest Harpagon. Dom stworzony przez niego stanowi całkowite zaprzeczenie wartości, które uosabia rodzina. Brak zaufania domowników, notoryczna podejrzliwość, brak więzi rodzinnych, brak poczucia bezpieczeństwa, zero przywiązania! W takim domu nie może być mowy o miłości rodzicielskiej.

Molier, Świętoszek

  • Uwaga! Intruz w domu!
    W rodzinie składającej się z ojca Orgona, jego żony Elmiry i ich dwojga dorosłych dzieci – Damisa i Marianny – pojawia się obcy: Tartuffe, a wraz z nim kłopoty. Zauroczony gościem ojciec nie zauważa, że daje się omamić oszustowi. Pod jego wpływem niemalże wyrzeka się rodziny, a świętoszka czyni swoim spadkobiercą. W końcu jednak prawda wychodzi na jaw. Tyle że cwany Tartuffe ani myśli zrezygnować z przepisanego na niego domu i majątku. Na szczęście jednak król unieważnia umowę darowizny, którą Orgon przekazał oszustowi.

Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz

  • Wspomnienia o domu lekarstwem dla emigranta
    Kłótnie wśród emigrantów w Paryżu – „w świecie nieproszonych gości”, poczucie wyobcowania utrudniają zadomowienie się wielu Polakom, którzy nie mogą wrócić do kraju. Przetrwać pomagają wspomnienia „kraju lat dziecinnych” – beztroskich zabaw, zapamiętanych krajobrazów litewskich i domu rodzinnego. Obrazów z przeszłości nie pamięta się takich, jakimi były w rzeczywistości. We wspomnieniach są one wyidealizowane – przedstawione jako czasy bez trosk, zmartwień, kłopotów, wypełnione radością i szczęściem:

Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie
Święty i czysty, jak pierwsze kochanie,
Nie zaburzony błędów przypomnieniem,
Nie podkopany nadziei złudzeniem,
Ani zmieniony wypadków strumieniem.

Gdziem rzadko płakał, a nigdy nie zgrzytał,
Te kraje rad bym myślami powitał,
Kraje dzieciństwa, gdzie człowiek po świecie
Biegł jak po łące, a znał tylko kwiecie
Miłe i piękne, jadowite rzucił,
Ku pożytecznym oka nie odwrócił.

Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny!
Jak świat jest boży, tak on był nasz własny.

  • Rodzinne dramaty
    Nie układają się sprawy rodzinne w rodzie Sopliców. Jacek zakochuje się w Ewie Horeszko, ale na ich ślub nie zgadza się jej ojciec. Żeni się więc z inną kobietą, która rodzi mu syna Tadeusza. Jest to jednak związek, w którym brakuje miłości rodzinnej. Gdy żona Soplicy umiera, Jacek oddaje syna na wychowanie bratu (Sędziemu), a sam wyjeżdża, by odkupić swoje winy, służąc ojczyźnie. W przebraniu Księdza Robaka walczy u boku Napoleona, a potem wraca na Litwę, by przygotować szlachtę do wojny z Moskalami. Tadeusz dopiero po śmierci ojca poznaje jego tajemnicę. Tak się składa, że zakochał się w Zosi – córce Ewy Stolnikówny, w której za młodu tak zakochany był Jacek Soplica.

Karol Dickens, Opowieść wigilijna

  • Życie w samotności, bez rodziny i bliskich
    Czy można sobie wyobrazić święta Bożego Narodzenia w samotności – i to nie z konieczności, lecz z wyboru? Taki jest Ebenezer Scrooge, zanim spotka się z duchami. Wizja jego pogrzebu zmienia tego zrzędliwego i skąpego staruszka w człowieka dobroczynnego, chętnego do pomocy. Dzięki tej zmianie uratowana zostaje rodzina kuzyna Ebenezera – Boba Cratchita. Scrooge uratuje od śmierci ukochanego syna Cratchitów – Tima, który był chłopcem chorym, poruszającym się o kulach.

Maria Konopnicka, Nasza szkapa

  • Miłość do matki ponad wszystko
    Felek, Wicek i Piotruś to wspaniali synowie. Mają kochających rodziców, ale żyją w straszliwej nędzy, którą potęguje choroba mamy. Ojciec musi wyprzedawać meble i sprzęt domowy, żeby kupić leki, pożywienie dla żony i ogrzać dom. Chłopcy bez żalu rezygnują z łóżka, poduszki, kołdry – śpią na materacu przykryci płaszczem ojca. Odstępują mamie jedzenie – sami głodują. Poświęca się także ich ojciec – musi sprzedać wszystko, żeby przedłużyć życie żony. Największym poświęceniem jest sprzedaż ukochanego konia dzieci, a tym samym pozbycie się „narzędzia” pracy – ojciec najmował się sezonowo jako woźnica, więc stracił możliwość zarobkowania. Poświęcenie całej rodziny jest daremne – matka umiera.

Stefan Żeromski, Syzyfowe prace

  • Rodzina parasolem ochronnym
    Marcin Borowicz – główny bohater powieści – jest jedynakiem bardzo rozpieszczonym przez rodziców i bardzo do nich przywiązanym. Ciężko jest mu opuścić dom i przenieść się na stancję po to, by chodzić do szkoły. Ogromny ból sprawia mu strata matki, która nauczyła go wrażliwości. Bez niej chłopiec czuje się bardzo samotny. Żeromski wyposażył Marcinka w swoje doświadczenia i uczucia, których doznał po stracie matki.

Małgorzata Musierowicz, Kwiat kalafiora (i kolejne części Jeżycjady)

  • Borejkowie, czyli najsłynniejsza poznańska rodzina
    Wszystkie części Jeżycjady (do których należą m.in. Kwiat kalafiora, Ida sierpniowa, Opium w rosole, Brulion Bebe B., Noelka, Pulpecja, Dziecko piątku, Nutria i Nerwus, Córka Robrojka, Imieniny, Tygrys i Róża, Kalamburka) tętnią rodzinną atmosferą. W mieszkaniu Borejków każdy dobrze się czuje. Mieszkańcy kamienicy przy ulicy Roosevelta 5 w Poznaniu potrafią stworzyć przytulny dom, choć borykają się z wieloma kłopotami – zarówno z zabawnymi perypetiami, błahymi w sumie sprzeczkami rodzinnymi, jak i z poważnymi problemami, które ma wiele współczesnych rodzin. Dorośli martwią się o utrzymanie domu, zarobienie na życie, a nastolatki przeżywają problemy miłosne. Poważną próbą dla rodziny jest na przykład choroba mamy (Kwiat kalafiora) – gdy w pewien sylwestrowy wieczór pogotowie zabiera matkę do szpitala, dziewczynki muszą pomóc tacie w domowych obowiązkach. Bez mamy dom dosłownie staje na głowie. Kłopoty kończą się z dniem jej powrotu ze szpitala.

Gdy winni są rodzice

  • Bolesław Prus, Anielka
    Kłopoty finansowe burzą szczęśliwe życie dziewczynki. Jej ojciec zaciąga długi i doprowadza do ruiny majątek rodzinny. Również w matce skupionej na własnej chorobie Anielka nie ma oparcia. Ojciec opuszcza rodzinę, wkrótce potem wyjeżdża także matka, którą dopada śmierć. Anielka nie radzi sobie z problemami, którymi obciążyli ją dorośli. Podupada na zdrowiu i umiera.
  • Bolesław Prus, Antek
    Siostra Antka – Rozalka – w wyniku ciemnoty swojej matki zostaje włożona do pieca i żywcem upieczona.

 

Z baśniowego świata

  • Jacob i Wilhelm Grimmowie, Jaś i Małgosia
    Sielankowy dom: kochani rodzice, uczynne dzieci. Rodzeństwo gubi się w lesie i trafia do chatki złej czarownicy, która ma ochotę je zjeść. Sprytnym dzieciakom udaje się jednak wymknąć – szczęśliwie Jaś i Małgosia wracają do rodziców.
  • Charles Perrault, Kopciuszek
    Spokojne życie dziewczynki kończy się wraz ze śmiercią mamy. Jej tata ponownie się żeni. Niestety, macocha i jej dwie córki zamęczają Kopciuszka pracą ponad siły i upokarzają na każdym kroku. Dzięki czarom matki chrzestnej los Kopciuszka zostaje odmieniony – w dziewczynie zakochuje się królewicz, który wkrótce zabiera ją od złej rodziny.

 

Sieroty i półsieroty

W literaturze pojawia się mnóstwo dzieci, które nie mają normalnego domu. Do takich sierot należą bohaterowie powieści

  • Charlesa Dickensa: Dawid Copperfield, Oliver Twist;
  • Marka Twaina: Tom Sawyer, Huck Finn;
  • Ania Shirley – bohaterka cyklu powieści o Ani z Zielonego Wzgórza Lucy Maud Montgomery.

Zobacz:

Dom

Topika domu i rodziny w literaturze

Arkadyjska przestrzeń, odrzucona wartość, źródło konfliktu. Do jakich przemyśleń na temat różnych obrazów domu w literaturze skłoniła Cię lektura wybranych tekstów.

Co znaczy dla Ciebie słowo: dom? Jakie literackie domy podobają Ci się, a jakie nie?