Julian Tuwim

Rzecz Czarnoleska

Rzecz Czarnoleska – przypływa, otacza,
Nawiedzonego niepokoi dziwem.
Słowo się z wolna w brzmieniu przeistacza,
Staje się tem prawdziwem.

Z chaosu ład się tworzy. Ład, konieczność,
Jedyność chwili, gdy bezmiar tworzywa
Sam się układa w swoją ostateczność
I woła, jak się nazywa.

Głuchy nierozum, ciemny sens człowieczy
Ostrym promieniem na wskroś prześwietlony,
Oddechem wielkiej Czarnoleskiej Rzeczy
Zbudzony i wyzwolony.

 

Motyw główny

To oczywiście tytułowa „Rzecz Czarnoleska”. (Uwaga! Wielkie litery w nazwie!!! Podkreślają jej rolę i wartość podczas tworzenia wierszy). Utwór Tuwima to odtworzenie procesu stwarzania poezji, próba pokazania, w jaki sposób działa natchnienie. „Rzecz Czarnoleska” – to właśnie natchnienie, które nie może osoby obdarzonej większą wrażliwością, czyli poety, pozostawić głuchą na wołanie. Natchnienie nagle „przypływa, otacza”, spada na człowieka jak grom z jasnego nieba. Od niego tylko zależy, czy będzie potrafił to wykorzystać, zrobić z niego użytek. I dlatego musi być to człowiek nawiedzony, natchniony, obdarzony większym „czuciem” niż zwykły śmiertelnik – POETA. On musi teraz myśli kłębiące się w głowie poukładać w słowa, przelać na papier lub wypowiedzieć coś, co tworzy się zupełnie nieoczekiwanie.

Ale natchnienie to nie wszystko! Tworzenie poezji to ciężka praca, niełatwa – wymaga niesamowitego wysiłku psychicznego. Ale się opłaca. Bo oto z „chaosu ład się tworzy” – w tym momencie nasuwa się skojarzenie ze stworzeniem świata zawartym w Biblii w Księdze Rodzaju. Bóg wyłonił świat z chaosu, stworzył coś doskonałego z niczego. Tak samo poeta pod wpływem natchnienia („rzeczy czarnoleskiej”) tworzy poezję.

Autor
Urodził się pod koniec wieku XIX. Poeta i tłumacz, najbardziej znany jako poeta Skamandra – grupy poetyckiej, która powstała w dwudziestoleciu międzywojennym. Pamiętacie z dzieciństwa wiersze Lokomotywa, Słoń Trąbalski czy Zosia Samosia? To właśnie Tuwim jest ich autorem.

Tytuł
Wskazuje na motyw główny i na konteksty literackie. Jest bezpośrednią aluzją do twórczości Jana z Czarnolasu, czyli Jana Kochanowskiego, którego uważa się za ojca poezji polskiej.

Symbole w wierszu
Rzecz Czarnoleska – tradycyjna, doskonała poezja
promień – symbol jasności intelektualnej, obdarzenia talentem

Konteksty literackie

  • n Po raz pierwszy określenia „rzecz czarnoleska” użył Cyprian Kamil Norwid w wierszu Moja piosnka I:

Lecz, nie kwiląc jak dziecię,
Raz wywalczę się przecie;
Złotostrunna nie opuść mię, lutni!
Czarnoleskiej ja rzeczy
Chcę – ta serce uleczy!
I zagrałem…
…i jeszcze mi smutniej.

  • Podmiot liryczny wiersza Norwida tęskni do ideału, chce stworzyć doskonałą poezję. Pomóc ma mu w tym opieka lutni (symbol poezji!), ale nie tylko. Nieodzownym czynnikiem, który ma wpłynąć na ukojenie artysty i wartość jego twórczości jest właśnie „rzecz czarnoleska” – tu przywołana jako wzór, niedościgniony ideał mowy, jaką jest dla Norwida właśnie poezja Jana Kochanowskiego.
  • Samo określenie „rzecz czarnoleska” nawiązuje do ziemiańskiego okresu twórczości Kochanowskiego, kiedy to porzucił życie dworskie i osiadł na stałe w majątku rodzinnym w Czarnolesie. I właśnie wtedy powstały utwory najbardziej cenione w jego twórczości – te, które do dzisiaj tworzą kanon literatury polskiej. Uzasadnione jest więc stworzenie i używanie terminu „rzecz czarnoleska” dla określenia doskonałej, tradycyjnej, dobrej poezji.

Budowa utworu
Wiersz jest zbudowany klasycznie.

  • Składa się z trzech strof, w każdej są cztery wersy – pierwsze trzy składają się z 11 sylab, ostatni jest krótszy – odpowiednio – 7, 8 i 8 sylab.
  • Pojawia się też równomierne rozłożenie akcentów, które rytmizuje wypowiedź.
  • Podobną funkcję pełnią również dokładne rymy – żeńskie, przeplatane (abab, cdcd, efef).

Sytuacja liryczna

  • Utwór należy do liryki pośredniej.
  • Podmiot liryczny nie ujawnia się.

 

Akt tworzenia

To chwila niesamowita, poeta jest przekaźnikiem, działa jak w transie, przez niego przepływa „bezmiar tworzywa”, który „sam się układa w swoją ostateczność”. Trzy określenia w tym wierszu właściwie oddają charakter procesu twórczego:

  • „Ład” – pod wpływem natchnienia powstaje coś, co ma doskonały kształt, poddane zostało obróbce i tym samym zyskało ład i porządek.
  • „Konieczność” – nawiedzony nie może uciec przed swoim przeznaczeniem – tworzeniem.
  • „Jedyność chwili” – akt tworzenia to chwila niezwykła, niepowtarzalna, słowo może powstać tylko w danym momencie. Trzeba tę szansę wykorzystać, skorzystać z obcowania z „rzeczą czarnoleską” i stworzyć dobrą poezję, na wzór klasycznych twórców.

Moc poezji, natchnienie układa tworzywo – słowa w doskonały, ostateczny kształt (i to jest właśnie działanie „rzeczy czarnoleskiej”).
Ale jest też inny sens znaczeniowy tego wiersza. Dotyczy rzeczywistości, która nas wszystkich otacza (trzecia strofa). Doskonała poezja może pomóc w ustanowieniu ładu. Poezja koi, uzdrawia i pobudza do pozytywnego działania i myślenia.

 

Środki stylistyczne

Metafory

  • „Rzecz Czarnoleska” – to wzór poezji ustanowiony w literaturze przez Jana z Czarnolasu.
  • „Słowo się z wolna w brzmieniu przeistacza” – słowo stało się prawdziwym, zostało stworzone przez zapisanie, wypowiedzenie.
  • „Bezmiar tworzywa” – tworzywo to słowo poetyckie, mowa, a jej ogrom trudno ogarnąć rozumem.
  • „Głuchy nierozum” – rozum ludzki jest głuchy na wołanie i słowa, można by dzisiaj powiedzieć potocznie, że coś jest „odporne na wiedzę”.
  • „Ciemny sens człowieczy” – człowiek to istota ułomna, niepozbawiona ciemnych stron, to nie jest ideał w przeciwieństwie do poezji.
  • „Oddechem (…) zbudzony i wyzwolony” – pod wpływem poezji tworzy się też ład w chaosie ludzkich spraw i w zakamarkach ciemnych stron ludzkiej natury.

Epitety

  • „Tem prawdziwem” – tylko słowo napisane, wypowiedziane istnieje, jest realne.
  • „Jedyność chwili” – taki moment może powstać tylko w niezwykłej chwili, taki jest właśnie moment tworzenia.
  • „Swoją ostateczność” – z siebie powstało i dlatego jest „swoim” końcem.

Personifikacja

  • „Bezmiar tworzywa (…) woła, jak się nazywa” – to personifikacja, wołanie jest cechą istot ludzkich.
  • „Sens człowieczy zbudzony” – zbudzić można kogoś ze snu.
  • „Oddechem (…) rzeczy” – rzecz nie za bardzo może oddychać – to atrybut istot żywych.

Przerzutnia

  • „(…) gdy bezmiar tworzywa
    Sam się układa w swoją ostateczność
    I woła…”

Jej obecność podkreśla wagę procesu tworzenia i rytmizuje wypowiedź.

Archaizmy

  • Dawne formy gramatyczne narzędnika „tem prawdziwem”.

 

Zobacz:

Julian Tuwim – Rzecz czarnoleska

Julian Tuwim – Brzózka kwietniowa

Julian Tuwim

Julian Tuwim – Wspomnienie

Zaprezentuj dorobek twórczy Juliana Tuwima

Twórczość Juliana Tuwima

Julian Tuwim – jak pisać o…

Julian Tuwim na maturze