Składnia

  • Czym jest składnia?
    Składnia to nauka o budowie wypowiedzeń, czyli o budowie zdań i równoważników zdań. Opisuje części składowe wypowiedzeń i sposoby, w jaki się łączą.
  • Co to jest wypowiedzenie?
    Wypowiedzenie – jest to grupa wyrazów (lub nawet pojedyncze słowo – Podejdź!), która zawiera zrozumiałą informację (logiczną treść) i jest połączona według reguł gramatyki.
  • Co to znaczy połączenie treściowe?
    Oznacza to, że wyrazy w wypowiedzeniu użyte są w odpowiednich formach gramatycznych.
    Zespół wyrazów: Mariola, nigdy, sobota, sądzić, kiedyś, lubić, spędzać nie tworzy żadnej logicznej całości (nie zawiera zrozumiałej dla odbiorcy informacji).
    W zdaniu: Mariola nigdy nie sądziła, że kiedyś polubi Marka i będzie z nim spędzać każdą sobotę.
    słowa układają się w sposób logiczny i zrozumiały.
    Ma na to wpływ:

    • świadome użycie odpowiednich form gramatycznych (zastosowanie odpowiednich czasów),
    • oraz odpowiedniej kolejności wyrazów.

Pamiętaj!
Wypowiedzenie jest poprawne wtedy, gdy składa się z wyrazów połączonych ze sobą treściowo i gramatycznie.

Funkcją wypowiedzeń jest komunikacja z odbiorcą. W rozmowie używasz całej serii wypowiedzeń.
Chcąc być zrozumiały, musisz:

  • zachować odpowiednią kolejność słów,
  • nadać im właściwą formę gramatyczną (użyć odpowiedniego przypadku, czasu, rodzaju czy liczby).

Takie właśnie logiczne, uporządkowane konstrukcje nazywane są wypowiedzeniami.

  • Co to znaczy połączenie gramatyczne?
    Oznacza to, że wyrazy w wypowiedzeniu użyte są w odpowiednich formach gramatycznych. Wypowiedzenie:Tata lubi prowadzić samochodem.– wyraz samochodem użyty został niepoprawnie gramatycznie. Zdanie poprawne:
    Tata lubi prowadzić samochód.
  • Co to jest funkcja składniowa wyrazu?
    Jest to rola jaką pełni wyraz w wypowiedzeniu.
    Może być:

    • podmiotem,
    • orzeczeniem,
    • przydawką,
    • dopełnieniem,
    • okolicznikiem.
  • Co to jest klasyfikacja składniowa wyrazów?
    Jest to podział wyrazów na części mowy oparty na analizie ich funkcji, jaką pełnią w wypowiedzeniu.

Uwaga!
Ten sam wyraz może pełnić różne funkcje w zdaniu.

  • Marek czyta książkę – podmiot;
  • Magda pożyczyła mi książkę Marka – przydawka;
  • Wczoraj nie było Marka w szkole – dopełnienie;
  • Idę do Marka okolicznik;
  • Biegać jest bardzo zdrowo – podmiot;
  • Rafał biega każdego ranka – orzeczenie;
  • Już czas wybiec na boisko – przydawka
  • Chodźmy pobiegać – okolicznik (celu);
  • Muszę dobiec do mety – dopełnienie.

 

Czym jest zdanie?

Zdanie to takie wypowiedzenie, które zawiera czasownik w formie osobowej

– Marek lubi mleko.
– Magda pisze list.

albo zespół wyrazów zawierających formę osobową czasownika (który nazywamy orzeczeniem)

– Arek jest uczniem gimnazjum.
– Ona zostanie pisarką.
– Atmosfera staje się coraz bardziej nerwowa.

i tworzy sensowną i zgodną z regułami gramatycznymi całość.

Pamiętaj!
Bez orzeczenia nie ma zdania!
Zdanie może tworzyć nawet pojedynczy czasownik, użyty w formie osobowej.

– Wstańcie! (orzeczenie zostało wyrażone czasownikiem w trybie rozkazującym)
– Co robicie?
– Spacerujemy. (orzeczenie w trybie oznajmującym)
– Poszlibyśmy. (orzeczenie w trybie przypuszczający)

Zdaniami są również wypowiedzenia zawierające nieosobowe formy czasu przeszłego wybito, zrobiono) oraz czasowniki typu: trzeba, można, należy, powinno się.

Rozlano wodę na podłodze.
Trzeba zadbać o porządek w klasie.
Można to zadanie rozwiązać prościej.
Przechodząc przez ulicę, należy zachować ostrożność.

Czym jest równoważnik zdania?

To wypowiedzenie, które nie zawiera orzeczenia w formie osobowej.

  • Nareszcie ciepło.
  • Cisza!
  • Za chwilę odjazd pociągu.
  • Kto tam?
  • Palenie zabronione.
  • Za chwilę koniec przedstawienia.

Zapamiętaj – tak dzielimy wypowiedzenia!

Czym jest zdanie pojedyncze?

  • Zdanie pojedyncze to takie, w którym występuje jedno orzeczenie, np.
    Agnieszka myła naczynia.
    Nie pójdę z Magdą do kina.
  • W zdaniu pojedynczym nierozwiniętym znajdziesz podmiot i orzeczenie albo tylko orzeczenie. Zdanie takie nie ma określeń podmiotu i orzeczenia.
    Spójrz na przykłady!
    Sylwia sprząta.
    Kupiłam.
    Zgubiłem.
    Zosia pisze.
  • W zdaniach pojedynczych rozwiniętych występują określenia podmiotu i orzeczenia. Wystarczy w zdaniu jedno określenie, aby nazwać je rozwiniętym.
    Sylwia sprząta w klatce świnki morskiej.
    Wczoraj kupiłam Weronice książkę na imieniny.
    Na wycieczce zgubiłem grzebień.
    Zosia pisze wypracowanie.

Czym jest zdanie złożone?

  • W zdaniu złożonym znajdziesz co najmniej dwa orzeczenia, np.
    Agnieszka myła naczynia i słuchała muzyki.
    Nie pójdę z Magdą do kina, bo odrabiam lekcje.
  • Zdanie złożone współrzędnie to takie, które ma co najmniej dwa orzeczenia i składa się ze zdań mogących istnieć niezależnie od siebie.
    Wszystkie orzeczenia w zdaniu złożonym współrzędnie są tak samo ważne! Żadne z nich nie odgrywa istotniejszej roli!
    Zapamiętaj rodzaje zdań współrzędnych!

    • łączne
    • rozłączne
    • przeciwstawne
    • wynikowe
  • Zdanie złożone podrzędnie to takie zdanie, w którym jedno zdanie jest zależne od drugiego. Składa się ono z dwóch części:
    • zdania nadrzędnego – ważniejszego
    • zdania podrzędnego – takiego, które uzupełnia treść zdania nadrzędnego.

Inny podział zdań!

Zdania oznajmujące
Informują nas o czymś, np.

  • Idę do cukierni.
  • Wczoraj wróciłam z zimowiska.
  • Przyjdę jutro do ciebie.
  • Ugotuję obiad.

Znak rozpoznawczy zdań oznajmujących to kropka na końcu.

Zdania pytające
To po prostu wszelkie pytania, np.

  • Gdzie jest Michał?
  • O której kończysz lekcje?
  • Kiedy pójdziemy do kina?
  • Po co napisałeś ten list?

Znak rozpoznawczy tych zdań to znak zapytania na końcu.

Zdania rozkazujące
Wyrażają rozkaz, życzenie albo prośbę, np. Chodź tutaj! Podaj mi zeszyt!

  • Zapomnij o tym!
  • Otwórz okno!
  • Zamknij drzwi!
  • Uspokój się!

Znak rozpoznawczy tych zdań to wykrzyknik na końcu.

 

Zadanie

Nazwij poniższe wypowiedzenia.

  • Kto tam?
    To równoważnik zdania. W każdym momencie poprzez dodanie czasownika można zrobić z niego zdanie.
  • Mój najmłodszy braciszek uwielbia wieczorne kąpiele.
    Zdanie pojedyncze (bo ma tylko jedno orzeczenie) rozwinięte (rozwinięte są grupa podmiotu i orzeczenia).
  • Nie wiedziałem, że boisz się wody.
    Zdanie złożone podrzędnie (dopełnieniowe).
  • Odrobiłem lekcje, więc pójdę na podwórko.
    Zdanie złożone współrzędnie (wynikowe).
  • Kot śpi.
    Zdanie pojedyncze nierozwinięte.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Składnia. Wokół podmiotu i orzeczenia

Składnia zdania pojedynczego

Elementy składniowe zdania pojedynczego

Składnia TEST

Składnia – ćwiczenia