Kategoria słowotwórcza

to grupa wyrazów pochodnych, które mają takie samo lub podobne znaczenie ogólne (np. wyrazy nazywające czynności: pielenie, skręcanie, podnoszenie, obracanie itp.).

W składzie jednej i tej samej kategorii mogą się znaleźć wyrazy utworzone od różnych części mowy i za pomocą różnych formantów.

Przykład:

  • Kategoria miejsc wykonywanych czynności mieści w sobie takie wyrazy jak:
    • lakiernia utworzona została od rzeczownika lakier za pomocą formantu -ernia,
    • przebieralnia od czasownika przebierać za pomocą formantu -alnia,
    • palarnia (drukarnia) od czasownika palić (drukować) za pomocą formantu -arnia,
    • walcownia (sortownia) od czasownika walcować (sortować) za pomocą formantu -ownia,
    • czytelnia od czasownika czytać za pomocą formantu -nia.
  • W kategorii nazw dyscyplin sportowych mamy wyrazy utworzone za pomocą formatów:
    • łyżwiarstwo (kajakarstwo) od rzeczownika łyżwa (kajak) za pomocą formantu -arstwo,
    • łucznictwo (strzelectwo) od rzeczownika łuk (strzelać) za pomocą formantu -ctwo.
  • W kategorii nazw narodowości są wyrazy utworzone za pomocą formantów:
    • -aninMeksykanin, Amerykanin, Rosjanin, Egipcjanin
    • -czykIzraelczyk, Palestyńczyk, Irańczyk, Birmańczyk, Marokańczyk, Koreańczyk
    • -ak Słowak, Austriak
    • -iec Słoweniec
    • -ik Anglik

Typ słowotwórczy

tworzą słowa należące do tej samej kategorii słowotwórczej, pochodzące od takiej samej części mowy lub powstałe za pomocą tego samego formantu np. -arnia, -ownia, -elnia i mające takie same bądź podobne znaczenie ogólne.

  • jedną kategorię słowotwórcza stanowią wyrazy: tartak, młyn, spalarnia, garbarnia, które mają wspólne znaczenie (określają miejsca, w którym wykonuje się daną czynność),
  • wyrazy: kotek, piesek, kwiatek, domek, gwiazdka, dziewczynka, książeczka to inna kategoria słowotwórcza, w której znajdują się wyrazy określające coś małego,
  • wyrazy: murarz, piekarz, nauczyciel, kowal, aktor, korektor to z kolei kategoria nazw zawodów,
  • Amerykanin, Słowak, Szwed, Kanadyjczyk, Meksykanin – to kategoria nazw narodowości,
  • wkrętarka, wyżynarka, wiertarka, imadło, dłuto – to kategoria nazw narzędzi,
  • łyżwiarstwo, kajakarstwo, tenis, boks, jeździectwo – to kategoria nazw dyscyplin sportowych.

Jak widać kategoria słowotwórcza może składać się z kilku typów słowotwórczych.
I tak np. w skład kategorii nazw wykonawców czynności wchodzą m.in.:

  • typ słowotwórczy rzeczowników odczasownikowych z formantem -acz, np. palacz, biegacz, oracz;
  • typ słowotwórczy rzeczowników odczasownikowych z formantem -nik: kierownik, rysownik;
  • typ słowotwórczy rzeczowników odrzeczownikowych z formantem -ista: telegrafista, basista;

Uwaga!

  • Jeśli typ słowotwórczy służy jako wzorzec tworzenia nowych wyrazów pochodnych, uważamy go za produktywny. W omawianym przypadku takim produktywnym typem we współczesnej polszczyźnie są rzeczowniki utworzone za pomocą przyrostka
    • -acz (pakowacz),
    • -arz (murarz),
    • -arka (piosenkarka),
    • -owy (młodzieżowy),
    • -anie (gotowanie).
  • W skład niektórych kategorii wchodzą też tzw. typy nieproduktywne – obejmują te wyrazy pochodne, które obecnie nie tworzą wzorca dla tworzenia nowych wyrazów. Nieproduktywnymi typami będą dziś np. nazwy czynności, zakończone na -ba (groźba, wróżba).

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Słowotwórstwo

Analiza słowotwórcza wyrazów. Kategoria i typ słowotwórczy. Wyrazy złożone.

Słowotwórstwo – pytania i odpowiedzi cz. 1

Słowotwórstwo – pytania i odpowiedzi cz. 2

6. Uporządkuj poniższe wyrazy ze względu na znaczenie i zaklasyfikuj je do odpowiednich kategorii słowotwórczych: bieganie, surowość, śpiewanie, kochliwy, mycie, miękkość, milkliwy, dzielność, gadatliwy.