Nowe wyrazy są tworzone za pomocą już istniejących formantów. Nie tylko tworzą one nowe wyrazy, ale i modyfikują ich znaczenie – formanty mają bowiem określone znaczenie.

Wyrazy pochodne o wspólnym znaczeniu słowotwórczym, nadanym przez odpowiednie formanty tworzą kategorie znaczeniowe. Zapamiętaj najważniejsze z nich oraz formanty, które je tworzą.

Nazwy zdrobniałe i pieszczotliwe

Tworzą je formanty np. -ek -ka -ko -ik -yk

• kot – kot-ek (mały kot)
• ręka – rącz-ka (mała ręka)
• drzewo – drzew-ko (małe drzewo)
• słoń – słon’-ik (mały słoń)
• talerz – talerz-yk (mały talerz)

Nazwy zgrubiałe, a także o ujemnym zabarwieniu emocjonalnym

Tworzą je formanty np. -sko -isko/-ysko -idło/-ydło

• baba – bab-sko (wstrętna baba)
• kot – koc’-isko (duży lub złośliwy kot)
• cham – cham’-idło (straszny cham)

Nazwy miejsc

Tworzą je formanty np. -nia -arnia -alnia -ownia

• portier – portier-nia (miejsce pracy portiera)
• kawa – kawi-arnia (miejsce, gdzie pije się kawę)
• przędza – przędz-alnia (miejsce, gdzie wytwarza się przędzę)
• cukier – cukr-ownia (fabryka cukru)

Nazwy cech

Tworzą je formanty np. -ość -ota

• mądry – mądr-ość (cecha człowieka mądrego)
• głupi – głup-ota (cecha człowieka głupiego)

Nazwy wykonawców czynności i zawodów

Tworzą je formanty np. -acz -ca -ak -arz -iciel/-yciel

• badać – bad-acz (ktoś, kto bada)
• łowić – łow-ca (ktoś, kto łowi)
• apteka – aptek-arz (ktoś, kto pracuje w aptece)
• doręczać – doręcz-yciel (ktoś, kto doręcza – np. listy)

Nazwy mieszkańców miast, regionów, krajów

Tworzą je formanty np. -ak -anin -ik -czyk -ec -in

• Warszawa – warszawi-ak (mieszkaniec Warszawy)
• Pomorze – Pomorz-anin (mieszkaniec Pomorza)
• Anglia – Angl’-ik (mieszkaniec Anglii)
• Chiny – Chiń-czyk (mieszkaniec Chin)
• Ukraina – Ukraini-ec (mieszkaniec Ukrainy)
• Litwa – Litw’-in (mieszkaniec Litwy)

Nazwy żeńskie

Tworzą je formanty np. -ka -ica -nica -owa -yni

kot – kot-ka (samica kota)
• tygrys – tygrys-ica (samica kota)
• uczeń – uczen-nica (dziewczyna, która jest uczniem)
• szef – szef-owa (kobieta, która jest szefem)
• mistrz – mistrz-yni (kobieta, która jest mistrzem)

Nazwy nosicieli cech

Tworzą je formanty np. -ik -ek -as -ak -us

• młody – młodz-ik (ten, który jest młody)
• wesoły – wesoł-ek (ten, który jest wesoły)
• gruby – grub-as (ten, który jest gruby)
• przystojny – przystojni-ak (ten, który jest przystojny)
• chytry – chytr-us (ten, który jest chytry)

Zobacz:

Analiza słowotwórcza wyrazów. Kategoria i typ słowotwórczy. Wyrazy złożone.

Kategoria słowotwórcza i typ słowotwórczy

Pojęcia ze słowotwórstwa

Słowotwórstwo – pytania i odpowiedzi cz. 1