• Naturalizm – to prąd przede wszystkim prozatorski – obecny jednak także w innych dziedzinach sztuki.
  • Jego podstawą była koncepcja francuskiego filozofa i teoretyka kultury Hipolita Taine’a. Dokonał on swoistego przełożenia biologicznej teorii doboru naturalnego – wówczas jeszcze znajdującej się na marginesie życia naukowego – na ludzkie zachowania – czyniąc zeń podstawową motywację ludzkich działań.
  • I tak niemal wszystkie przejawy ludzkiej aktywności dają się, zdaniem Taine’a, sprowadzić do walki o byt.
  • Walczą o niego jednostki, grupy społeczne, wreszcie całe społeczności i państwa.
    • Pracujesz, zarabiasz pieniądze – walczysz o byt, nie pracujesz – jesteś bogatym arystokratą, niższe warstwy traktujesz wyniośle i pogardliwie – walczysz o byt, gdybyś taki nie był, te niższe warstwy by ciebie zjadły.
    • Szukasz miłości? – walczysz o byt, szukasz najlepszego rodzica dla swego potomstwa.

Pociągająca to wizja dla pisarzy, pociągająca też dla czytelników. Zwłaszcza że podjęli ją pisarze naprawdę niezmiernie utalentowani:

  • Emil Zola – twórca ogromnego cyklu powieściowego o rodzinie Roquon-Macquartów,
  • wielki nowelista Guy de Maupassant.

Pisarze ci postawili przed sobą zadanie opisywania rzeczywistości jako obszaru realizacji biologicznej walki o byt. Człowieka zaś traktowali w swoich dziełach jak specyficzny rodzaj zwierzęcia, zachowując dystans badacza, biologa przyglądającego się osobliwym wprawdzie, lecz mimo to podlegającym niezmiennym prawom natury stworom. W związku z tym zaś należy dążyć do godnej biologa dosłowności opisu – przekraczając granice obyczajowego tabu – w końcu badacze, dajmy na to, traszek nie milkną zgorszeni, opisując ich zwyczaje godowe i techniki kopulacyjne. Naturalista więc także zahacza o „te” tematy – i pozwalając sobie na znacznie więcej niż poprzednicy.

  • Zola więc pisze powieść o paryskiej kurtyzanie, tytułowej Nanie, temat prostytucji podejmuje też w swych nowelach Maupassant, np. w Baryłeczce. Bohaterki ich nie są potępiane – seks za pieniądze – to nie moralny upadek, lecz najnormalniejszy w świecie, uzasadniony biologicznie przejaw walki o byt.
  • To samo we Wszystko dla pań – powieści o tym, jak pojawienie się w Paryżu wielkich domów towarowych rujnuje drobnych sklepikarzy, odbierając im chleb.
  • Z kolei Germinal to powieść Zoli o walce klasowej – o tłamszeniu robotników przez właścicieli, za którymi stoi policja i wojsko. W życiu, jak w przyrodzie, wygra silniejszy lub sprytniejszy. Oczywiście – wraz z taką konstatacją w twórczości naturalistów pojawia się oskarżenie społeczeństwa. Zola i Maupassant mówią: „To wasza wina, to przez nierówności społeczne dzieją się takie rzeczy – albo coś z tym zróbcie, albo przestańcie biadać, i powiedzcie sobie – takie jest prawo natury”.

Pamiętajmy jednak, ze naturalistom nie chodzi tylko o udowadnianie ponurego stanu porządku społecznego. To rzeczywiście stały motyw – nigdy jednak niedominujący w utworze. Na innych płaszczyznach dzieją się mniejsze sprawy – tak samo jednak przedstawiane w kategoriach biologicznych.

Zapamiętaj!

Naturalizm w prozie został najpełniej zrealizowany i ukazany właśnie w dwudziestu tomach cyklu Rougon-Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa. Po ukazaniu się powieści tworzących cykl okrzyknięto Zolę mistrzem naturalizmu.

  • Na przykładzie losów swoich bohaterów pisarz ukazuje wagę czynników dziedzicznych (skłonność do alkoholizmu i obłędu). Jest obiektywny, stosuje prostą narrację.
  • Ukazuje fizjologiczne strony ludzkiego życia, obserwuje zezwierzęcenie tych, którzy popadli w alkoholizm.
  • Opisuje wiele różnych środowisk, proletariat paryski, średnie mieszczaństwo, wieś, górników.

Wiele czasu poświęcił na obserwację tych społeczności, studiowanie ich życia i mentalności.

Zobacz:

Przedstaw założenia, twórców i przykłady naturalizmu w Europie

Jak znaleźć i wskazać w tekście młodopolskim naturalizm?

Przedstaw założenia, twórców i przykłady naturalizmu w europejskiej literaturze II poł. XIX wieku.

NURTY ARTYSTYCZNE modernizmu

Scharakteryzuj pokrótce tendencje naturalistyczne w prozie Młodej Polski