Oświecenie polskie można podzielić na trzy okresy:

  • Do roku 1764 – czasy władania Sasów: Augusta II i Augusta III Mocnego, w tym wojna sukcesyjna (o panowanie Stanisława Leszczyńskiego). Czasy saskie uważane są za ostatnią fazę baroku – trudne historycznie, prowadzące do osłabienia kraju, upadku kultury i kryzysów politycznych. W tej fazie działał Stanisław Konarski – pierwszy reformator oświaty.
  • 1764 -1795 – od elekcji do abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Faza największych reform, rozkwitu kultury, prób ratowania ojczyzny. Prawdziwe polskie oświecenie, czyli czasy stanisławowskie, niestety, zakończone trzecim rozbiorem Polski.
  • 1795 -1822 – ostatnia faza oświecenia – pierwsze próby ratowania kraju podczas doby napoleońskiej (Legiony Polskie we Włoszech, udział Polaków w przemarszu Napoleona przez Europę, powstanie Księstwa Warszawskiego). 1812 – klęska Napoleona w Rosji i kongres wiedeński (1815) niweczą polskie nadzieje na długo. Powstanie Królestwo Polskie całkowicie podporządkowane Rosji, a zrywy powstańcze przypadną już romantykom. Romantyzm rozpocznie się w roku 1822 wydaniem Ballad i romansów Adama Mickiewicza.

 

Twórcy trzech nurtów w polskim oświeceniu

  • Twórcy nurtu klasycznego:
    • Ignacy Krasicki – autor satyr, bajek,
    • Franciszek Bohomolec i Franciszek Zabłocki twórcy komedii,
    • uczony Adam Naruszewicz (autor Chudego literata).
  • Sentymentalizm tworzą:
    • Franciszek Karpiński zwany poetą serca, autom znanych kolęd i pieśni religijnych,
    • Franciszek Dionizy Kniaźnin.
  • W duchu rokoka tworzą:
    • Jan Potocki (zapowiada romantyzm, to on napisał Rękopis znaleziony w Saragossie),
    • Stanisław Trembecki
    • Kajetan Węgierski.
      W twórczości Franciszka Dionizego Kniaźnina tendencje dworskiego rokoka splatają się z sentymentalnymi.

Rokoko to ulotny nurt w literaturze, pozostaje przy utworach lekkich, wdzięcznych, eleganckich – przeznaczonych raczej do rozrywki niż do głoszenia jakichkolwiek ideałów.

 

Publicyści oświeceniowi:

  • Stanisław Konarski,
  • Hugo Kołłątaj,
  • Stanisław Staszic,
  • Franciszek Salezy Jezierski,
  • Franciszek Dmochowski.

Narodziny dzieł oświeceniowych

  • 1776 r. – pierwsza polska powieść nowożytna: Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego
  • 1779 r. – Satyry Ignacego Krasickiego
  • 1784 r. – druga powieść Krasickiego: Pan Podstoli
  • 1791 r. – Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza
  • 1794 r. – Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego

Ważne postacie:

  • władca absolutyzmu oświeconego – król Stanisław August Poniatowski,
  • człowiek oświecenia – Ignacy Krasicki,
  • człowiek uczuć – sentymentalizm – Franciszek Karpiński,
  • libertyn polski – Stanisław Trembecki,
  • awanturnik, podróżnik, mistyk – Jan Potocki,
  • reprezentant rokoka – Dionizy Kniaźnin.

Mecenasi sztuki:

  • król Stanisław August
  • rodzina Czartoryskich (Puławy)
  • Szczęsny Potocki (Tulczyn)

Uwaga!

Klasycyzm zdominował polskie oświecenie – prąd najważniejszy, najbardziej nośny znaczeniowo i zgodny z filozoficzną ideologią epoki.

  • Klasycyzm polskiego oświecenia tworzy literaturę zaangażowaną w sprawy kraju, przypisuje poezji cele utylitarne (użytkowe), wraca do ideałów starożytnych.
  • Modne gatunki tego nurtu to: bajka, satyra, komedia, poemat heroikomiczny.
  • Modne są też klasyczne ideały, takie jak: jasność, harmonia, prostota, kunszt języka.
  • W tym nurcie narodzi się też powieść nowożytna i rozwiną się takie formy publicystyczne, jak esej czy felieton.

Reprezentanci klasycyzmu:

  • Ignacy Krasicki,
  • Adam Naruszewicz,
  • Franciszek Zabłocki,
  • Franciszek Bohomolec,
  • Julian Ursyn Niemcewicz.

Zobacz:

Oświecenie w Polsce

Oświecenie TEST

Jakie prądy literackie zdominowały polskie oświecenie?

Oświecenie – charakterystyka epoki

Mapa literacka epoki: ośrodki, prądy i twórcy polskiego oświecenia
Jakie prądy literackie zdominowały polskie oświecenie?