Kim jest Everyman?

To postać pozbawiona cech indywidu­alnych, charakterystycznych, dzięki czemu może się z nią utożsamiać wielu odbiorców.

Everyman to tytułowy bohater średniowiecznego, mniej więcej z roku 1500, moralitetu angielskiego przedstawiającego walkę dobra i zła – upersonifikowanych cnót i występków – o duszę zmarłe­go człowieka, którego narodowości i stanu społecznego nie można określić. Radość życia bo­hatera zostaje brutalnie przerwana przez niespodziane przyjście Śmierci. Jego przyjaciele, a wśród nich: Przyjaźń, Pokrewieństwo, Bogactwo, Piękno, od­mawiają towarzyszenia mu w je­go pośmiertnej wędrówce. Wierności zmarłemu dotrzymują jedynie Dobre Uczynki, któ­rych niknąca siła zostaje wzmoc­niona Świadomością i Spowiedzią. Dzięki nim Everyman zo­staje zbawiony, a jego dusza wstępuje do nieba.

Pewne analogie do doświadczeń i przeżyć bohatera średniowiecznego angielskiego mora­li­tetu odnajdujemy w utworach religijno-filozoficznych poruszających zagadnienie wy­boru drogi prowadzącej do zbawienia. Wpisują się one także w szersze rozważania na temat słabości człowieka, który, według Błażeja Pascala, jest „trzciną na wietrze […], ale trzciną myślącą”.

  • Średniowieczna Skarga umierającego zawiera przedśmiertną spowiedź ano­ni­mowego bohatera, wyznającego: „Com kiedy Bogu poślubił,/ Tegom nigdy nie uczynił”. Dopiero lęk przed potępieniem skłania konającego do krytycznego obrachunku z własnym ży­ciem pełnym pychy i poświęconym na gromadzenie bogactwa.
  • Bohater liryczny sonetów Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego: O wojnie naszej, którą wie­dziemy z Szatanem, światem i ciałem oraz O nietrwałej miłości rzeczy świata tego cierpi z powodu wewnętrznego rozdarcia między ciałem pragnącym świata łakomych marności a duszą dążącą do osiągnięcia zbawienia. Zdaje sobie sprawę, że jest zbyt słaby, by mógł sam zwy­ciężyć w tym straszliwym boju, ale pokłada ufność w Bożym miłosierdziu.

Cechy everymana mają także bohaterowie utworów dwudziestowiecznych.

Oni również, jak ich poprzednicy, szukają sensu egzystencji, choć nie odwołują się bezpośrednio do boskiego porządku średniowiecznych moralitetów.

  • Józef K. z Procesu Franza Kafki to trzydziestoletni skromny urzędnik ban­ko­wy, któremu nagle wytoczony zostaje proces sądowy. Bohater nie wie, o co jest oskarżony, i nie potrafi wpłynąć na bieg wydarzeń, choć usilnie próbuje zro­zumieć tajemnicę zniewalającej go struktury. Przyjmuje różne postawy: od buntu ­przez lekceważenie aż po rezygnację. Wymiar sprawiedliwości to labirynt, z którego je­dynym wyjściem staje się śmierć. Pozbawiony nazwiska bohater powieści Kafki to dwudziestowieczny everyman ska­zany na wyobcowanie i klęskę. Samotny człowiek błąka się w ab­surdalnym świecie, nie zna celu swojej drogi, lecz jest pewien, że na końcu czeka go śmierć, która ostatecznie odbierze mu godność.
  • Samuel BeckettCzekając na Godota przedstawia postacie umieszczone poza czasem i historią, ogranicza ich związki ze światem realnym. Znużeni życiem Vladimir i Es­tragon czekają na Godota (Boga? ideę? innego człowieka?), który pomoże im uwolnić się od poczucia beznadziejności istnienia. Choć tajemnicza postać nie nadchodzi, bo­haterowie się nie zniechęcają. Z dramatu Becketta wynika, że współczesny Everyman bardziej niż wiecznego potę­pienia boi się egzystencjalnej pustki i bólu, który ona ze sobą niesie. Choć jego rachuby wiele razy zawiodły, chce zachować wiarę w nadejś­cie Godota i nadzieję na od­nalezienie sensu, więc czeka.

Polskiego współczesnego everymana wyróżnia przede wszystkim to, że jest silnie osadzony w po­wo­jennej rzeczywistości.

Czyni go to bohaterem mniej uniwersalnym i krąg identyfiku­jących się z jego problemami odbiorców ogranicza do, ukształtowanej przez ok­re­ślone warunki historyczne i społeczne, inteligencji.

  • Główna postać Kartoteki Tadeusza Różewicza to Bohater – człowiek bez twarzy, ok­reślonego wieku, imienia i zawodu. Ktoś z tłumu, czyli nikt. Dla każdej z osób dra­matu jest kimś innym: synem, uczniem, podglądaczem, dyrektorem, partyzantem, pod­chorążym. Jego świadomość została bardzo silnie naznaczona przez doświadczenia wojenne, które zostawiły po sobie wewnętrzną pustkę i niewiarę w człowieka. Właśnie to wyraźne osadzenie w historii pozwala potraktować Bohatera jako przedstawiciela pokolenia Kolumbów, uosabiającego dramatyczny los ocalałych z zagłady i daremnie próbującego się odnaleźć w powojennej rzeczywistości. Przyjęcie wyłącznie takiej interpretacji znacznie by jednak ograniczyło wymowę Kartoteki, której wydarzenia mają uzasadnienie nie tylko realistyczne, ale i zgodne z poetyką snu, co służy metaforycznemu uogólnieniu świata przedstawionego. W tym kontek­ście Bohater staje się przede wszystkim everymanem – człowiekiem współczesnym, inteligentem o zdezintegrowanej osobowości, biernym, trwającym w chaosie świata pozbawionego idei, świata, w którym nieprzydatne okazują się ukształtowane przez tradycję wartości i w którym nie ma szans na prawdziwe porozumienie z drugim czło­wie­kiem.
  • Na bylejakość polskiej egzystencji lat siedemdziesiątych XX w. skazany został inny współczesny everyman – pisarz z Małej apokalipsy Tadeusza Konwickiego. Nakłoniony przez działaczy opozycji do dokonania aktu samospalenia przed Pałacem Kultury w Warszawie, przygotowuje się psychicznie do złożenia ofiary ze swojego ży­cia, wędrując po posępnym mieście. Absurdalność całej sytuacji podkreślona zostaje przez obrazy pogrążonego w niemocy i pozbawionego ideałów społeczeństwa, które przyj­muje postawy konformistyczne wobec socjalistycznej rzeczywistości. W tym świecie każda apokalipsa – również ta osobista, jednostkowa zagłada, będąca w założeniu wy­razem protestu – traci swój tragiczny wymiar, staje się spoczwarzona i tandetna.

Uwaga!
Przyglądając się polskiemu everymanowi, możemy dostrzec, że jest on mimowolnym spad­kobiercą wielkiej romantycznej tradycji, której nie potrafi sprostać. Nie stać go nie tylko na bohaterski czyn, ale i na zwykłe działanie. Trudno ocenić, czy jest dobry, czy zły. Jest nijaki. Tak pesymistyczny obraz rodzi pytanie, kim jest nasz bohater: każdym czy może ra­czej nikim?

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

EVERYMAN

Kim jest Everyman?

Literatura średniowiecznej Europy