Charakterystyka epoki średniowiecza

 

  • Początek ­średniowiecza – IV/V w.
    Często wskazuje się datę 476 – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, który zapoczątkowuje epokę wieków średnich, a kończy starożytność.
  • Wczesne średniowiecze: V-IX
    • Wędrówki ludów
    • Rozwój państwa Karola Wielkiego
  • Rozkwit: X-XIII w.
    • Powstanie państw w Europie.
    • Idea zjednoczonej Europy Ottona III.
    • Wyprawy krzyżowe.
    • Konflikty cesarstwa z papiestwem.
    • Powstaje święta inkwizycja.
    • Działają zakony: krzyżacki, templariuszy.
  • Schyłek: XIV-XV
    • Początki literatury narodowej
    • Umacnianie się państw i władzy świeckiej.
    • Rozwój architektury gotyckiej.
    • Najazdy Tatarów na Europę.
    • Rozłam w Kościele katolickim.Za daty kończące epokę uznano:
    • 1450 – rok, w którym Gutenberg wynalazł druk,
    • 1453 – rok upadku Konstantynopola,
    • 1492 – rok odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

Uwaga! Koniec ­średniowiecza – we Włoszech upatruje się już w XIV wieku. Włochy pierwsze dźwignęły się po tragedii epidemii czarnej śmierci (dżumy), która spustoszyła Europę. Zaczęły rozwijać się banki, handel i nastąpiło ożywienie gospodarcze – a co za tym idzie: zrodził się nowy światopogląd. W historii pozostałych państw Europy wiek XV wlicza się jeszcze do średniowiecza.

Skąd nazwa?
Pochodzi od łacińskich określeń media aetas – „czasy, wieki średnie”, medium aerum – „era średnia”. Tak właśnie – jako epokę pośrednią – określano od XVI w. okres pomiędzy doskonałym antykiem i nawiązującym do tegoż antyku renesansem. Utrwalona w XVII w. nazwa wiązała się z niepochlebnym sądem o średniowieczu, które długo uważano za okres ciemnoty i upadku, epokę pozbawioną własnej tożsamości.

 

Symbole epoki

  • KRZYŻ – znak teocentrycznego światopoglądu, religijności, wielkiego wpływu Kościoła na politykę.
  • TIARA – korona papieża, to znak władzy duchownej – podległości Europy Watykanowi.
  • KORONA – symbol władzy świec­kiej; ustrojem politycznym państw tego okresu jest monarchia,
    na której czele stoi król lub cesarz.
  • MIECZ ma pierwszorzędne znaczenie dla stanu rycerskiego, bowiem średniowiecze było epoką wojen.

Czas rycerzy, mnichów i wypraw krzyżowych. To było tak dawno! Inna przestrzeń, inne miasta, inne panowały obyczaje.  Czy możliwe, by średniowiecze zaistniało na egzaminie gimnazjalnym? Jeśli tak – to przede wszystkim jako temat kultury rycerskiej, wspomnienie Europy uniwersalnej i feudalnej.  Materiał ciekawy, bo była to epoka urokliwa, pełna magii, wiary w cuda. Uduchowiona, niezbyt ufająca rozumowi ludzkiemu. Raczej Bogu i przede wszystkim Bogu.

 

Co jest ważne?

  • Wieki średnie to najdłuższa z epok w dziejach nowożytnej Europy, bo trwająca ponad tysiąc lat. Stąd jej wewnętrzne zróżnicowanie.
  • Wieki średnie to czasy bardzo burzliwe: wojen, krucjat, najazdów, migracji i głębokich kontrastów.
  • Na gruzach cesarstwa rzymskiego utworzyły się nowe państwa. W Europie zapanował ustrój feudalny, a chrześcijaństwo zdominowało sposób myślenia ludzi tych czasów.
  • Twórcami kultury tego okresu są dwa stany: duchowieństwo i rycerstwo, dlatego za jej główne symbole można uznać krzyż i miecz.
  • W średniowieczu europejskim kształtuje się kultura rycerska – z ważnym wzorcem rycerza. Dzieje rycerzy Okrągłego Stołu, postać Rolanda czy króla Karola Wielkiego to ważne konteksty kulturowe.
  • Pareneza – czyli ideały, wzorce osobowe popularyzowane wśród odbiorców, to dziedzina, na którą warto zwrócić uwagę. Zaliczamy do niej hagiografię, czyli żywoty świętych. Motyw ascezy pojawia się nieraz – na przykład w poezji współczesnej.
  • Boska komedia Dantego. Wątek życia porównanego do wędrówki, postać człowieka poszukującego odpowiedzi na pytania o sens życia i konstrukcję zaświata.
  •  Z literatury średniowiecznej pochodzi typ bohatera zwanego everymanem – człowiekiem każdym, reprezentantem ludzkości. Powróci w późniejszej literaturze – na przykład w powieściach Franza Kafki.
  • Wielki testament Francois Villona. Słynny cytat: „Ach, gdzie są niegdysiejsze śniegi?” Wyraża gorycz wobec przemijania, jest podjęciem motywu vanitas. Samo dzieło otwiera szereg poetyckich testamentów.

 

Dzieła epickie średniowiecznej Europy

  • Epos rycerski
    • Pieśń o Rolandzie (cykl karoliński),
    • Pieśń o Cydzie,
    • Cykl arturiański (O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu),
    • Słowo o wyprawie Igora,
    • Dzieje Tristana i Izoldy.
  • Poemat
    • Powieść o Róży,
    • Wielki testament Villona.
  • Hagiografia
    Żywoty świętych zebrane w dziele pt. Złota legenda Jakuba da Voragine.
  • Opowieść ramowa
    Opowieści kanterberyjskie Chaucera.

 

Epoki a nie epoka

To bardzo ważne, aby zdać sobie sprawę z rozciągłości czasowej średniowiecza. Nie może być więc mowy o jednolitości okresu prawie tysiącletniego. I rzeczywiście, trzeba na średniowiecze spojrzeć inaczej – to co najmniej trzy epoki:

  • V-X wiek – to czas najazdów ludów ze Wschodu, nieustannych wojen i wędrówek ludów. Wtedy kształtują się zalążki wszystkich europejskich państw. W Kościele trwają waśnie i rozdźwięki. Jedyną prawowitą władzą są cesarz niemiecki i papież, a miejscami, gdzie jedynie przetrwała kultura piśmienna, są klasztory. Niemniej kultura istnieje, a nawet wzbogaca się o wpływy arabskie.
  • XI-XIII wiek – to rozkwit średniowiecza. W architekturze powstają style romański i gotycki. Działają uniwersytety w Padwie, Bolonii i Paryżu. Kwitnie myśl scholastyczna, nawiązująca do Arystotelesa. Święty Franciszek z Asyżu reformuje Kościół w duchu pokory i ubóstwa. Trwają wyprawy krzyżowe.
  • XIV-XV wiek – to czas niezwykle ważny dla tworzenia się nowożytnej Europy. Holenderski historyk, Johan Huizinga nazwał go pięknie „jesienią średniowiecza”. Kultura rycerska i dworska kwitnie w całej Europie. Obok tekstów łacińskich zaczynają powstawać też utwory literackie w językach narodowych. Jan Gutenberg wynajduje druk – ten wynalazek zrewolucjonizuje życie kulturowe całego kontynentu. Zaczynają się pierwsze próby tworzenia Kościołów narodowych, niezależnych od Watykanu, na przykład ruch husycki w Czechach. Przeplatają się i ścierają ze sobą wpływy średniowiecza i nadchodzącego renesansu.

 

Średniowieczna Europa była:

  • Teocentryczna
    Bo ośrodkiem myśli i najwyższą wartością był Bóg (Theos).
  • Uniwersalna
    Bo posiadała wspólne zwierzchnictwo papieskie (Watykan), jedną wiarę, ,,urzędowy” język – łacinę, a nawet władcę świeckiego: cesarza – zwierzchnika Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, które próbowało kontynuować potęgę Cesarstwa Rzymskiego. Samodzielne państwa i poczucie tożsamości narodowej zaczną krystalizować się z czasem.
  • Pełna magii, wiary w znaki, symbole i tajemnice
    Ludzie średniowiecza wyjaśniali sobie w ten sposób zagadki świata, wyroki boskie lub ubierali w symboliczne obrazy swoje uczucia, wyobrażenia, postawy. Głęboka była wiara w cuda, niezwykłe moce przypisywano liczbom.
    Siódemka jest na przykład szczególna: siedem sakramentów, siedem grzechów głównych, siedem błogosławieństw, siedem momentów Męki Pańskiej itd.
    Trójka – uświęcona przez sam fakt istnienia Trójcy Świętej.
    Czwórka – bo cztery żywioły, cztery strony świata, cztery płyny w człowieku, cztery wiatry itd.
    Średniowiecze kocha alegorie i tworzy je z całą pomysłowością; swoistymi alegoriami są żywe obrazy i uosobienia: Młodość, Cnota itd. Nawet barwy znaczą: czerwień to krew Chrystusa, biel – niewinność, żółć – zdrada itd.
    Zauważmy, że jest to tendencja do obrazowego, wizualnego ujmowania świata, naturalna w dobie przed drukiem. Co więcej: taką samą namiętność do obrazu wykazuje świat współczesny, w którym obraz filmowy i zdjęcie coraz częściej wypierają druk!
  • Dualistyczna
    To znaczy, że wartości i pojęcia dzielono na dwie, kontrastowe grupy. Czyn był dobry lub zły, człowieka czekało potępienie lub zbawienie, niebo lub piekło, każda rzecz miała byt ziemski (ciało) i duchowy (duszę) – bez barw pośrednich.
  • Anonimowa
    Jeśli chodzi o dzieła sztuki. Owszem, znamy kilku artystów i pisarzy epoki (Villon, Voragine, Słota), ale to nieliczne jednostki. Nie było w modzie dążyć do pustej sławy, liczyła się treść dzieła.
  • Owładnięta obsesją śmierci (XIV, XV w.)
    Modny stał się w sztuce i literaturze motyw danse macabre, czyli obłędnego tańca śmierci, która powołuje wszystkie stany.
    Zauważ, że postać śmierci (najpierw rozkładające się zwłoki, potem kostucha – szkielet z kosą) to jedna z najtrwalszych antropomorfizacji (upostaciowań) średniowiecza.
  • Silnie zhierarchizowana
    Struktura społeczeństwa średniowiecznego (feudalnego) – to system lenny, czyli łańcuch lenników i wasali, a także podział na stany: szlachecki, duchowny, mieszczański, chłopski.
    Zauważ, że ów hierarchiczny układ świata odzwierciedla filozofia św. Tomasza. Jego „drabina bytów” jasno określa miejsce człowieka wśród stworzeń (zaraz pod aniołami), a zarazem sankcjonuje zależność ludzi od ludzi.
  • Religijna, waleczna, rozrywkowa
    Cechy te – jak się okazuje – nie muszą się wykluczać. Być może najwięcej wątpliwości wzbudza ludyczny (zabawowy) wymiar epoki. A jednak! Dowodem – turnieje rycerskie, miłosna liryka trubadurów oraz obecność błaznów, muzykantów, działalność wędrownych aktorów.

 

Feudalizm

Ustrój feudalny zaczął się kształtować jeszcze w państwie Karola Wielkiego, by wkrótce stać się jedynym ustrojem społeczno-politycznym epoki. U jego podstaw leżały własność ziemi oraz specyficzny podział pracy: jedni uprawiali ziemię, inni byli wojownikami; słabsi potrzebowali opieki w niespokojnych czasach.

Struktura społeczeństwa średniowiecznego (feudalnego) – to system lenny, czyli łańcuch lenników i wasali, a także podział na stany: szlachecki, duchowny, mieszczański, chłopski.

  • Na szczycie hierarchii feudalnej stał król – najwyższy senior i właściciel całej ziemi w państwie. To on rozdzielał urzędy, lenna, różnego rodzaju przywileje, a jego obowiązkiem była opieka nad poddanymi.
  • Niżej w hierarchii znajdowali się seniorzy (wielcy lennicy królewscy), zarówno duchowni (np. biskupi, opaci), jak i świeccy (np. hrabiowie, książęta). Mieli oni własnych lenników, którymi się opiekowali i wobec których musieli być lojalni. W zamian za lenno składali królowi przysięgę wierności.
  • Niżej stali wasale niższego rzędu (rycerze) – oni przysięgali wierność seniorowi i w razie potrzeby musieli mu służyć pomocą zbrojną, a czasem także finansową. W razie nielojalności seniora mogli mu wypowiedzieć posłuszeństwo.
  • Jeszcze niżej w społeczeństwie feudalnym znajdowali się mieszczanie i chłopi – stany właściwie pozbawione praw, za to obarczone największymi ciężarami. Ich przedstawiciele płacili różnego rodzaju daniny i renty panu feudalnemu, dziesięcinę na Kościół itp.

 

Średniowieczne tematy, postacie i gatunki literackie

Bardzo ważne są gatunki takie jak: 

  • epos rycerski (epika),
  • żywoty świętych (hagiografia),
  • kroniki (historiografia).

Każda z tych dziedzin oferuje dobrze znane wzorce osobowe:

  • rycerza,
  • świętego,
  • władcy.

Tym samym buduje krąg średniowiecznych tematów:

  • etosu rycerskiego (miłość, honor, odwaga, waleczność, wierność słowu),
  • wiary w Boga (teocentryzmu) i hierarchii wartości,
  • modelu sprawowania władzy.

Wiara, walka, miłość – oto tematy średniowieczne.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

ŚREDNIOWIECZE – TABELA

Pojęcia związane ze średniowieczem

Charakterystyka średniowiecza

Pojęciownik epok: średniowiecze

TEST 2 ze średniowiecza

Test wiedzy o średniowieczu z komentarzem