Naczelna idea:

Teatr jest miniaturą świata realnego, świat jest teatrem!

Koncepcja theatrum mundi

  • Świat jest teatrem, aktorami ludzie.
  • Świat to scena – ludzkie życie toczy się według scenariusza odgórnie ustalonego, od dawna nakreślonego przez siły wyższe.
  • Podstawowa cecha – UMOWNOŚĆ.
    Umowność jest wyrazem idei: świat przedstawiony na scenie jest metaforą świata rzeczywis­tego. Naczelną zasadą tego świata musi być ład moralny.
  • Podział tragedii na akty i sceny!
  • Źródłem inspiracji dla Szekspira były wierzenia ludowe, podania, baśnie i misteria.

Dramat szekspirowski

  • Szekspir zerwał z antyczną zasadą trzech jedności: miejsca, czasu i akcji:
    • utwory Szekspira rozgrywają się w kilku przestrzeniach,
    • akcja trwa nawet kilkanaście lat,
    • obok wątku głównego zawiera również wiele motywów pobocznych.
  • Zniósł również obowiązującą w dramacie antycznym obecność chóru.
  • Odtąpił również od zasady odpowiedniości stylu do treści, czyli tak zwanej zasady decorum. Według tej zasady tragedie pisane były stylem wysokim, czyli językiem doniosłym, pełnym dostojeństwa i poetyckim, – jedynie bohaterowie komedii mogli posługiwać się językiem potocznym i nie stronić od rubaszności. Język dramatów Szekspira nie jest tak patetyczny i  koturnowaty jak tragedie antyczne. Autor stosuje również humor oraz elementy farsy.
    • U Szekspira język poezji miesza się z językiem ulicy, a sceny gminne przeplatają się z wzniosłymi dialogami.
    • Wedle zasady decorum bohaterami tragedii mogli być tylko ludzie szlachetnie urodzeni, u Szekspira pojawiają się również bohaterowie niższego stanu.
  • Szekspir wprowadził również sceny zbiorowe, czym zanegował obowiązującą od czasów starożytności, a wprowadzoną przez Sofoklesa zasadę, iż na scenie mogą na raz znajdować się nie więcej niż trzy osoby.
  • Wplótł do tragedii wątki komediowe. Obok powagi i patosu widać w jego dziełach groteskę i humor.
  • Nie unika przedstawiania w dramacie scen krwawych, drastycznych. Ukazuje je bezpośrednio, a nie opowiada o nich, jak to się działo w przypadku tragedii antycznej.
  • Cechą nową jest też zmienność charakterów występujących postaci.
    W dramacie antycznym bohaterowie pozostawali tacy sami od początku do końca sztuki. Bohaterowie Szekspira ulegają często transformacjom zarówno pozytywnym, jak i negatywnym, popadają w najbardziej skrajne stany emocjonalne: od pragnienia czynu do obezwładniającej niemocy, od miłości do nienawiści, od słabości do poczucia siły itp. Są postaciami wielowymiarowymi, bardziej skomplikowanymi. Mają bogate życie psychiczne.
    Przykład: Makbet z człowieka honoru i szlachetnego rycerza zmienia się w rozchwianego wewnętrznie tyrana i despotę,
    Lady Makbet z twardej wspólniczki zbrodni – w obłąkaną kobietę.
  • Bohaterowie szekspirowscy sami kształtują swój los, na ich życie mają wpływ jedynie podejmowane przez nich decyzje. To przeciwieństwo antycznego wariantu tragedii. Tam losem bohaterów rządziło fatum – straszliwa siła ferująca wyroki, przed którą nie było ucieczki.
  • Szekspir wprowadził również do teatru dwuplanową kompozycję, czyli współistniejące obok siebie płaszczyzny realistyczną i fantastyczną co było nie do pomyślenia w dramacie antycznym.
  • W utworach Szekspira zwraca uwagę wprowadzanie fantastyki i baśniowości (zjawy, rusałki, wiedźmy, siły nadprzyrodzone), jak również traktowanie przyrody jako współuczestnika wydarzeń, nie tylko ich tła.
  • Inne niż w antyku jest pojęcie tragizmu; nie wynika on z fatum, ale z decyzji i działań bohaterów. U Szekspira dominuje tragizm wewnętrzny, źródłem nierozwiązywalnych konfliktów jest psychika ludzka, konflikty między sprzecznymi racjami i namiętnościami samej postaci. Jednak podobnie jak w antyku konflikt tragiczny prowadzi do końcowej katastrofy.

 

Dziesięć kamieni milowych teatru

  • Antyk

    Tragedia grecka. Rodzi się kanon. Sofokles i zasada trzech  jedności. Chór konieczny.

  • Średniowiecze

    Misteria, przedstawienia religijne, trupy wędrowne. Wyrosłe z dramatu liturgicznego, rozgrywane w plenerze lub kościołach.

  • Renesans

    • Tragedia renesansowa – nawiązanie do dramatu antycznego
      (np. Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego)
    • Tragedia szekspirowska. Odejście od kanonu antycznego.
  • Oświecenie

    Powrót do klasyki. Wzory antyczne nawet w komedii (już w XVII w. u Moliera).

  • Romantyzm

    Zachwyt, fascynacja Szekspirem. Rodzi się wielki dramat romantyczny.

  • Realizm

    Pokazać prawdę, świat taki, jaki jest. Aż do naturalizmu – jak piją kawę – niech pachnie na scenie kawą.

  • Młoda Polska (Modernizm)

    • Teatr symboliczny.
      Symbol głównym środkiem wyrazu, jak w Weselu Wys­piańskiego.
  • Współczesność

    • Teatr awangardowy.
      Groteska, absurd, ­Czysta Forma.
      Wszystko, tylko nie realny świat. Jak u Witkacego.
    • Antyteatr
      Pomysłodawca: Beckett. Oszczędna sceneria i fabuła. Bohater nic nie robi, bo po co? Akcja się nie dzieje – jesteśmy w antyteatrze…
      Ale dyskutowane są rzeczy pryncypialne.

Jak wyglądał teatr Szekspira?

  • Był wielobocznym budynkiem, w jednej jego części umieszczano na podwyższeniu scenę.
  • Wokół były miejsca dla widowni: najtańsze stojące na parterze, wyżej drewniane galerie dla zamożniejszych widzów.
  • Wspaniale, bogato prezentowały się kostiumy (często dary możnych mecenasów), scenografia jednak bywała zaskakująco uboga (np. jej rolę pełnił napis: „Tu jest las”).
  • Na scenie występowali mężczyźni, role kobiece grali młodzi chłopcy.

W skrócie

Dramat klasyczny:

  • reguła trzech jedności
  • najwyżej trzy osoby na scenie
  • zasada decorum – używanie wysokiego, dostojnego stylu
  • „bezkrwawe sceny” – unikanie scen brutalnych

Dramat ­szekspirowski:

  • odrzucenie reguły trzech jedności:
  • teatr przestrzenny, wielowątkowy,
  • obejmujący długie odcinki czasu
  • wiele postaci na scenie, możliwość scen zbiorowych i batalistycznych
  • odrzucenie zasady decorum
  • sceny drastyczne, brutalne: pojedynki, zabójstwa
  • postacie fantastyczne
  • czarownice z Makbeta (uosabiają świat zła)
  • duchy (duch ojca Hamleta, duch Banka)
  • Tego w antycznym dramacie nie znajdziemy.

Szekspir a romantyzm

Z wielką namiętnością zwrócił się ku dziełom Szekspira romantyzm – by nawiązywać, czerpać wątki, kontynuować.
Postaci monologujących bohaterów, ich hamletyzm, obecność zjaw, czarownic i przepowiedni – to przejawy szekspiryzmu w dziełach Mickiewicza, Słowackiego i innych romantyków.
Przestrzenie szekspirowskie:

  • las – ważna przestrzeń szekspirowska
    • Las Ardeński (Jak wam się podoba),
    • Las Birnam (Makbet)
  • zamek
  • U Szekspira realna przestrzeń miesza się ze światem fantazji i baśni.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

TEST z Szekspira z komentarzem

Przedstaw tragizm w ujęciu antycznym i szekspirowskim

Szekspir jest nowatorem w dziedzinie kompozycji dramatu. Jakie wprowadził zmiany?