Powieść – co to za gatunek?

Powieść – to gatunek należący do epiki, prozatorski, obszerny, prezentujący świat i zdarzenia dotyczące bohaterów. Cechą powieści jest obecność narratora i świata przedstawionego.

W świecie powieści rozgrywa się fabuła, określone są czas i przestrzeń, wyznaczeni bohaterowie główni i poboczni. Powieść może opowiadać o zwykłych ludziach i zdarzeniach prawdopodobnych, ale także o fantastycznych lub wyobrażonych.

Jak to było

  • Powieść kształtuje się jako nowożytny i popularny gatunek w XVIII wieku. Jej twórcy biorą wzór z Cervantesa ale tworzą po swojemu gatunek, który będzie królował niepodzielnie aż po dziś! Dzieje się tak głównie za sprawą pisarzy angielskich, którzy właśnie w oświeceniu napisali znakomite książki, takie jak Przypadki Robinsona Crusoe, Podróże Guliwera czy Historia życia Toma Jonesa.
  • Właśnie w XVIII wieku europejscy czytelnicy, poznawszy te utwory, zrozumieli, czym może być czytanie literatury. Mogli czytać o sobie i o swoim świecie. Zapragnęli więcej rozrywki tego typu, a oznaczało to kres eposu, zmierzch romansu – za to błyskawiczną karierę powieści.
  • Powieść stała modna w oświeceniu, ale się w nim nie narodziła. Wywodzi się z wcześniejszych doświadczeń prozatorskich, a należą do nich pisane od wieków: pamiętniki, listy, romanse rycerskie. Do tego wciąż funkcjonował epos. Owe gatunki po prostu się zużyły i zestarzały, epos opiewał tylko dzielnych herosów i bogów, romans rycerzy, a nowoczesne życie było zupełnie inne. Wiek XVII zabłysnął powieścią Cervantesa Don Kichot – i to już zapowiadało karierę tego gatunku.
  • O konstrukcji tych powieści warto zapamiętać, że twórcy ich lubili przyjmować za oś budującą akcji motyw podróży. Pisano też najpierw w 1 osobie, jakby w imieniu głównego bohatera (pozostałość po pamiętnikarstwie).
    Uwaga! Narrac­ja 3-osobowa wykształci się później.
  • W XVIII w. powieść zdominuje temat podróży. Dlatego, że XVIII -wieczni ludzie zaznali już przyjemności podróżowania, wyprawy stały się mniej niebezpieczne, drogi lepsze. Opowieści podróżników pobudzały wyobraźnię – ich spisane przygody dawały wiedzę o dalekim świecie. Niekoniecznie rzetelną – pisarze niekiedy puszczali wodze fantazji.
  • Rozwój powieści w XIX w. osiągnie apogeum, w XX zaś nadejdzie czas awangardowych modyfikacji!

.

Ważne nazwiska

  • Daniel Defoe – najbardziej znany jest dzięki książce pt. Robinson Crusoe. Losy rozbitka odizolowanego od cywilizacji, przygód na samotnej wyspie, umiejętności przeżycia w dzikich warunkach, spotkanie z Piętaszkiem – to dość popularna historia, rozpropagowana też dzięki ekranizacjom. Motyw rozbitka i robinsonady został zresztą chętnie podjęty przez twórców powieści przygodowej, a potem filmu (np. przez Verne’a). Warto jednak wiedzieć, że wersja Robinsona dla młodzieży jest mocno ocenzurowana i okrojona – eksponuje egzotykę, przygodę, przyjaźń, tymczasem bohater Defoe’a jest fanatyczny, los swój uznaje za pokutę, a Piętaszka za niewolnika. Pierwowzorem Robinsona był niejaki żeglarz Selkirk, który przebywał na samotnej wyspie sześć lat.
  • Jonathan Swift pozostawił Podróże Guliwera – opowieść o wyprawach podróżnika do krain… niesamowitych. Do Cesarstwa Liliputu (kraju maleńkich ludzi), do królestwa Brobbinsans – ziemi olbrzymów, czy do utopijnego, sprawiedliwego państwa Honhnhmów – koni. Podróże Guliwera także zostały okrojone (z pikantniejszych fragmentów) i także trafiły na ,,młodzieżową półkę”. Tymczasem badacze widzą w nim prekursora prozy współczesnej: groteski, parodii, pisarze s –f dzieło fantastyki, a sam Swift zamierzał w taki sposób dokonać krytyki współczesnego sobie społeczeństwa, co mu się zresztą udało. W końcu życia dotknięty chorobą psychiczną uznawał swoje podróże za rzeczywistość i wolał podobno przebywać w towarzystwie koni niż ludzi. Pytanie tylko – czy to objaw szaleństwa?
  • Henry Fielding znany jest głównie jako autor Historii życia Toma Jonesa. Historia to obszerna, pełna przygód, komplikacji zanim dojdzie do upragnionego finału – oczywiście: ślubu z ukochaną Zofią. Tej powieści zawdzięczamy panoramę osiemnastowiecznej Anglii, portrety dam i lordów, żołnierzy i służących. Fabuła obfituje w zagadki i zaskakujące zakręty, Tom Jones nie jest bynajmniej postacią do znudzenia kryształową, a utwór można zaliczyć także do ,,powieści drogi”.
  • Laurence Sterne zabłysnął Podróżą sentymentalną. Upodobali ją sobie romantycy – ze względu na luźną kompozycję, liczne dygresje – i, oczywiście, ze względu na ,,sensorium świata”, czyli istotę uczucia i jego rolę. I po raz kolejny osią fabularną jest tu motyw wędrówki – wyraźnie dominujący w angielskiej powieści osiemnastowiecznej.

.

Ważne nazwiska

  • Daniel Defoe,
  • Jonathan Swift,
  • Henry Fielding
  • Laurence Sterne.

Rodzaje powieści w XVIII wieku

  • powieść podróżnicza (Podróże Guliwera Swifta i Kubuś Fatalista i jego pan Diderota),
  • powieść+pamiętnik (Dziennik roku zarazy Defoe, książka, która zainspirowała Camusa, autora Dżumy),
  • powieść przygodowa (Historia życia Toma Jonesa Fieldinga),
  • powieść w listach (Julia, czyli Nowa Heloiza Rousseau),
  • powieść gotycka (czarny romans, np. Zamczysko w Otranto Walpole’a),
  • powieść sternowska (Podróż sentymentalna Sterne’a),
  • robinsonada (odmiana powieści podróżniczej: Przypadki Robinsona Crusoe Defoe).

Zapamiętaj!

  • Za pierwszą nowoczesną powieść, w której bohaterem mógł być osiemnastowieczny młodzieniec, uznano Przypadki Robinsona Crusoe pióra Daniela Defoe.
  • Najsłynniejszą maksymę o powieści stworzy Stendhal, pisarz wieku XIX – doby całkowitej dominacji powieści: „Powieść to zwierciadło przechadzające się po gościńcu”.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Ważni bohaterowie literaccy powieści ­oświeceniowej

Omów pierwszą polską powieść nowożytną

Mapa podróży bohaterów powieści XVIII w.

Dlaczego oświecenie nazywane jest wiekiem powieści?

Oświecenie wiekiem narodzin powieści – ustosunkuj się do tej tezy, podaj przykłady najważniejszych dzieł.

Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki – Ignacy Krasicki

Robinson Crusoe, bohater powieści Daniela Defoe

Guliwer, Doświadczyński, Robinson – bohaterowie powieści XVIII w.

Przemiany powieści

Jakie gatunki były charakterystyczne dla epoki oświecenia?