Cyprian Kamil Norwid – życie i twórczość

Norwid biografia

Typ poety – samotna, tragiczna postać. Poeta wyrastający ponad swoje czasy, także malarz. Los przyniósł mu niezrozumienie przez współczesnych, chorobę, nieszczęśliwą miłość i śmierć w przytułku. Jest to o tyle istotne, że wpłynęło na kształt jego poezji.

  • Cyprian Kamil Norwid urodził się 24 września 1821 roku w Laskowie-Głuchach.
  • We Włoszech uczył się rzeźby. W Rzymie poznał legendarną piękność, słynną światową damę tamtych czasów – Marię Kalergis. Ta nieodwzajemniona miłość sprawiła, że Norwid podróżował za swoją ukochaną po całej Europie, znalazła też pewne odbicie w jego wierszach.
  • Możemy zaliczyć go do tzw. drugiego pokolenia romantyków – jego twórczość przypada na lata 40. – schyłkowe dla epoki.
  • Wydarzeniem, które w istotny sposób wpłynęło na twórczość Norwida i na określenie jego stosunku wobec walki zbrojnej jako metody wyzwolenia narodów, była Wiosna Ludów w 1848 roku.
  • W roku 1849 przyjechał do Paryża i odtąd jego losy są związane z Wielką Emigracją. Próbował zarabiać na życie rzeźbą i rysunkiem.
  • Miał nadzieję, że poprawi swój byt w Stanach Zjednoczonych, ale przez dwa lata (1852-1854) napatrzył się jedynie na kontrasty biedni – bogaci, jakie niesie ze sobą cywilizacja, nie osiągnąwszy żadnej pozycji i nie dorobiwszy się niczego, poprzez Londyn wrócił do Paryża.
  • Ostatnie lata życia Norwid spędził w Domu Świętego Kazimierza w Ivry pod Paryżem. Mimo narastającej melancholii i głuchoty tworzył do końca życia. Tutaj też, w przytułku dla Polaków, umarł w 1883 roku.

Współcześni nie zrozumieli jego utworów, właściwie następne pokolenie też nie. Dopiero Młoda Polska rozpropagowała poezję Norwida. Jego odkrywcą był Zenon Przesmycki Miriam.

 

Czego szukać w wierszach Norwida

W zakresie tematyki:

  • poezja, sztuka, artysta;
  • sztuka jest rzemiosłem
  • sztuka jako praca narodu, droga do wyzwolenia
  • refleksje filozoficzne, interpretacja zjawisk świata
  • kult ludzi wielkich i refleksje o ich wyobcowaniu ze świata, niezrozumieniu przez współczesnych
  • podróże, tułaczki – człowiek jako wędrowiec
  • przeszłość, historia, tworzenie dziejów – narodu, rewolucji
  • tradycja jako skarb ludzkości – tradycja słowiańska, chrześcijańska, źródła europejskiej kultury
  • poszukiwania prawdy o człowieku
  • dziedzictwo duchowe, porozumienie z pokoleniem potomnych

Norwid unika tematów czysto patriotycznych. Jego poezja jest ogólnoludzka i ponadczasowa. W centrum filozoficznych rozważań znajduje się człowiek i rzeczywistość, która go otacza. Poezja jest zbiorem poszukiwań moralnych, walką ze złem, adresatem jej zaś człowiek aktywny, rozumujący.

 

W zakresie usytuowania w stylistyce epok

Cechy romantyczne:

  • motyw samotności twórcy,
  • podziw dla jednostek, indywidualizmu,
  • przekonanie o istnieniu twórczego geniuszu,
  • pogarda dla przeciętności i materializmu,
  • wzorzec miłości idealnej (niespełnionej).

Cechy już pozytywistyczne, takie jak:

  • wrażliwość społeczna,
  • odrzucenie negatywnych wzorców romantycznych (mesjanizmu i szlachetczyzny),
  • polemika ze schematami wypracowanymi przez wieszczów,
  • uznanie wartości pracy,
  • przekonanie o potrzebie oświaty i kształtowania świadomości narodu polskiego (poemat Promethidion).

Cechy nowatorskie, ponadczasowe:

  • przede wszystkim w zabiegach formalnych: elipsy, przemilczenia, subiektywna perspektywa,
  • traktowanie własnej poezji jako swoistego pamiętnika artysty,
  • pojmowanie wiersza jako swoistego dialogu z czytelnikiem – współtwórcą wiersza.

 

Na czym polega nowatorstwo poezji Norwida?

Trudno się dziwić, że współcześni nie rozumieli jego twórczości. Norwid jako artysta wyprzedził bowiem swój czas, tworząc wiersze w poetyce sztuki nowoczesnej, żeby nie powiedzieć awangardowej. Przecież pauzy i przemilczenia, poetyckie neologizmy, wiersz wolny, aktywizowanie odbiorcy, symboliczne peryfrazy, graficzne wyróżnienia w tekście zagościły na stałe w poezji dopiero w drugiej połowie XX wieku. Dzisiaj poezja Norwida jest nowoczesna, 150 lat temu była „kosmiczna”.

Oto jej cechy:

  • Przemilczenia i niedopowiedzenia, urwane zdania – ważny zabieg literacki Norwida. Poeta odkrył i wykorzystał fakt, że przemilczenie, pusty wers, wielokropek – także mówią, i mówią wiele. Puste miejsce po wersie lub między słowami jednego wersu (Norwid zaznaczał je myślnikami lub kropkami) sugeruje istnienie dodatkowego, niedopowiedzianego sensu. Jest to technika nowatorska, pozostawia możliwość dopełnienia tekstu, zmusza wręcz czytelnika do aktywnego współtworzenia wiersza.
    Na przykład we fragmencie wiersza W Weronie:
    Łagodne oko błękitu – –
    Patrzy na gruzy nieprzyjaznych grodów.
  • Motta – zazwyczaj cytat z utworu znanego poety czy pisarza, umieszczony na początku innego tekstu literackiego. Może ono stanowić punkt wyjścia do rozważań w wierszu, często też sugeruje główną ideę czy myśl utworu. Norwid z upodobaniem stosował motta, odnosząc się w ten sposób do innych tekstów literackich, w większości romantycznych.
  • Aluzje literackie – celowe użycie w dziele wybranego i charakterystycznego elementu innego dzieła. Mogą to być konkretne obrazy, motywy, pojęcia, bohaterowie. Przykładem aluzji literackiej może być nawiązanie w wierszu W Weronie do Romea i Julii Szekspira. Jeśliby Norwid znalazł się w temacie maturalnym – to bardzo prawdopodobne, że właśnie w powiązaniu z innym dziełem.
  • Stylizacje – jest to celowe wprowadzenie do tekstu literackiego pewnych cech stylu obcego nadawcy (może to być styl dzieła, styl danego autora lub motywy i środki retoryczne typowe dla określonej konwencji). Norwid używa na przykład archaizacji w wierszu Bema pamięci żałobny-rapsod.
  • Symbole – czyli motyw, znak, który oznacza co innego, odsyła do treści głębszych, ukrytych, często niejasnych i trudnych do wyrażenia. Cechą symbolu jest niejednoznaczność, dlatego rozpoznanie go otwiera możliwość różnych interpretacji. Rozszyfrowanie symbolu to z pewnością dodatkowe punkty na maturze.
  • Skomplikowane metafory i porównania (mnogość skrótów myślowych). Te środki stylistyczne służą maksymalnej kondensacji treści i skojarzeń w małej liczbie słów. Norwid „zagęszcza” znaczenia, uwielbia zwroty dwu- i wieloznaczne, poszukuje przenośni jak najbardziej treściwych:
    • „piórem, którym ospę z krwią mięszają młodą”,
    • „Nie płowiej skwarem słońca i nie ciemniej słotą”,
    • „I znakiem zapytania, jak skrzywioną wędką, / Łowisz myśl” (Pióro).
  • Neologizmy i własne znaczenia słów. Gdy nie wystarcza znaczeń i słów już istniejących, poeta tworzy nowe. Przypomnijmy słowo „dopokąd” (zarazem dokąd i po co?) albo czoła „ożałobionych wdów”. Taki zabieg jest charakterystyczny dla poezji Norwida.
  • Elipsy – np. w wierszu Larwa:
    • „Gdzie idzie?… – zapewne, gdzie nic!”,
    • „Jak społeczność?… – tylko >>p i e n i ę d z y!…<<”.
  • Słowa klucze, mające często rangę symbolu, np.
    • „stanów-stan” z wiersza Pielgrzym,
    • „złoto-pszczoła” z Fortepianu Szopena.

Norwid często pisał je rozstrzelonym drukiem, tak samo traktował zdania czy frazy szczególnie ważne dla własnego przekazu.

  • Wymowa rzeczy zwykłych, powszednich i waga szczegółu są ważną cechą poezji Norwida. Kropelka, kwiat, guzik, łza – nabierają mocy, swoją wielkością stwarzają bogatą jedność świata otaczającego człowieka.
  • Norwid stosuje często: ironię, parabolę, aluzję, kontrast – techniki te oddają prawidła rządzące ludźmi, stosunki panujące w świecie ludzkim.

 

Charakterystyczne motywy poezji Norwida

Norwid tym jeszcze różnił się od innych romantyków, że podejmował tematy ponadczasowe, uniwersalne, a nawet historię Polski i problem walki o niepodległość ujmował w kategoriach ogólnoludzkich.

  • Kult ludzi wielkich (niezrozumienie wybitnych jednostek przez społeczeństwo) – świetnie obrazuje to w wierszu Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie…
  • Człowiek i jego miejsce w świecie – liryk W Weronie, wiersz Klaskaniem mając obrzękłe prawice… Norwid analizuje sytuację człowieka. Powraca stare pytanie filozofów – czy ludzki los obchodzi jakąkolwiek siłę wyższą? Czym jest meteoryt – łzą znad planety uronioną nad ludzkim losem czy kamieniem?
  • Koncepcja historii, przeszłości, dorobku przodków przejmowanego przez wnuków (antyk). „P r z e s z ł o ś ć – jest to dziś, tylko cokolwiek dalej” – Norwid w wierszu Przeszłość definiuje historię jako przestrzeń, po której podróżuje człowiek. W Fortepianie Szopena pisze – „Ciesz się późny wnuku!…” – proroczo przeczuwając, że dopiero późniejsze pokolenia zrozumieją dawne wartości.
  • Koncepcja artysty i sztuki – najpełniej wyłożona w Promethidionie. Norwid wyprzedza epokę – traktuje poezję jako rzemiosło, nie romantyczną misję.
  • Miłość – niespełnione uczucie. W liryku W Weronie poeta podejmuje temat miłości – zawsze niespełnionej, jak jego własna do Marii Kalergis.

 

Koncepcja historii zawarta w poezji Norwida

Jest taki wiersz Norwida Przeszłość. Ten utwór jest definicją historii w specyficznym, Norwidowskim rozumieniu. By ją pojąć, trzeba wyobrazić sobie następujący obrazek: wśród drzew jedzie wóz pełen dzieci, mija kolejne drzewa, a dzieci krzyczą, że to dęby uciekają w głąb lasu… Ta scenka obrazuje nasze błędne mniemanie o historii.

Dzieci – to ludzie, którzy myślą, że to wydarzenia mijają „obok”, podczas gdy oni sami tkwią w miejscu. Tymczasem – zdaniem Norwida – sprawa wygląda inaczej: to historia jest elementem trwałym, a człowiek porusza się i przemija.

„Przeszłość – to dziś, tylko cokolwiek dalej”, miejsce, w którym człowiek już był, lecz ono trwa dalej, promieniuje całą swoją wartością, nie jest pustym polem, w którym nigdy nikogo nie było i które już nie istnieje.

 

W jakich utworach można odnaleźć refleksję Norwida o sobie samym i o własnym stylu?

Jednym z takich wierszy jest utwór Klaskaniem mając obrzękłe prawice. Norwid pisze tu o sobie i o swoich odczuciach, przy czym nie jest to jedyny temat – drugi to perspektywiczne przedstawienie świata i ocena jego prawidłowości. Treść można omówić następująco: w świecie, w którym znudzony pieśniami lud domaga się czynu, w ojczyźnie, w której jest laurowo i ciemno („laurowo” z pieśnią romantyczną, „ciemno” – bo są to czasy terroru, niewoli i niepewności), w takiej atmosferze pojawia się nowy poeta – Norwid. Jest samotny (nie naśladuje wielkich wieszczów i nie idzie ich drogą). Wędruje przez świat sam i oto co ogląda:

  • ludzi zapatrzonych w przeszłość i tam tylko szukających wartości,
  • kobiety – sztuczne i fałszywe jak posągi, wierne salonowym konwenansom,
  • czas „przesytu i Niedzieli” – czyli bierności i lenistwa.

Taki świat przemierza Norwid jako poeta-wędrowiec i poezja jego jest „obłędnym, lecz rzeczywistym pamiętnikiem”. Poeta żywi jednak nadzieję, że jego wiersze-listy trafią do idealnej przyszłości i kończy tak charakterystycznym motywem: „syn – minie pismo, lecz ty spomnisz, wnuku” – miną pokolenia, zanim społeczność doceni twórczość Norwida. To proroctwo wypełniło się całkowicie.

 

Pielgrzym Norwida

Jest jeszcze jeden wiersz Norwida – o nim samym, lecz także o hierarchii wartości tego świata, o wyższości sfery duchowej nad sferą praw materialnych. Jest to Pielgrzym. Norwid postrzega jako pielgrzyma wędrującego przez życie siebie i każdego z ludzi. Ośmiesza poglądy, które uzależniają wartość człowieka od ilości dóbr, jakie posiada. Sam nie ma nic, wielbłądzia skóra na sandały i namioty symbolizują wieczną tułaczkę. Lecz zarazem ma bardzo wiele: należy do stanu „ponad stany”, ponad płaskość dusz i poglądów, stanu, który wartościami duszy sięga nieba i ma tyle ziemi, ile potrzeba jej, by wciąż dążyć do celu: dopokąd – czyli dokąd i po coś. Obywatel świata – Norwid przypomina, że człowiek na tym świecie jest tylko przechodniem i ma niewiele czasu, by spełnić swoją misję.

 

Twórczość Norwida

Większość nie doczekała się publikacji za życia autora, musiały czekać do następnej epoki, kiedy działalność Zenona Przesmyckiego i współczesnych badaczy spowodowała, że dotarły one do powszechnego odbioru i kanonu lektur szkolnych.
Najpełniej talent Norwida rozwinął się w liryce. W latach 1857-1865 powstał cykl stu wierszy zatytułowany Vade-mecum (po łacinie znaczy to „idź ze mną”).

Najbardziej znane spośród około 250 wierszy poety to:

  • Pióro – wiersz z 1842 roku, przedstawiający własny, osobisty program twórczy autora;
  • Moja piosnka I – prośba o dar poezji tak prostej i pięknej jak poezja Jana Kochanowskiego, bo tylko ona zwycięży wszechogarniający smutek.
    Czarnoleskiej ja rzeczy
    Chcę – ta serce uleczy!
  • Moja piosnka II – pełen nostalgii wyidealizowany obraz Polski, kraju chrześcijańskich cnót i pięknych tradycji:
    Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
    Podnoszą z ziemi przez uszanowanie
    Tęskno mi Panie
  • Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie… – refleksja na temat tragicznego braku zrozumienia, jaki spotyka wybitne jednostki ze strony współczesnych.
  • Fortepian Szopena – poetyckie pożegnanie umierającego przyjaciela, Fryderyka Szopena, pean na cześć genialnego muzyka. Norwid za pomocą środków poetyckich uzyskał efekt zbliżający brzmienie wiersza do tonu właściwego muzyce Szopena.
  • Do obywatela Johna Brown – wiersz w formie listu do powieszonego w Stanach Zjednoczonych przywódcy powstania przeciw niewolnictwu:
    Noc idzie – czarna noc z twarzą Murzyna!”
  • Klaskaniem mając obrzękłe prawice – wyznanie artysty świadomego, że zrozumieją go dopiero następne pokolenia: „Syn – minie pismo, lecz ty spomnisz, wnuku”.
  • W Weronie – romantyczna i realistyczna próba wyjaśnienia zjawiska spadającej gwiazdy, ale Norwid (inaczej niż Mickiewicz w Romantyczności) nie opowiada się jednoznacznie ani za wariantem romantycznym, ani za naukowym. Zwraca tylko uwagę, że to samo zjawisko może być różnie interpretowane.

 

Poezja Norwida

przez wielu uważana za trudną do zrozumienia jest najbardziej nowatorskim osiągnięciem polskiej liryki XIX w.

Poety nie doceniono za życia. Bardzo różnił się od twórców swojej epoki.

  • Raz – w sposobie myślenia – dostrzegał nonsensy świata, wyznawanych wartości, widział jasno wady spo­łeczeństwa polskiego.
  • Dwa – w sposobie pisania – jego metafory, pomysły na kompozycję wierszy, jak choćby słynne niedopowiedzenia lub neologizmy, były zupełnym novum.
  • Inne podejmował też Norwid tematy – uniwersalne, filozoficzne, ponadczasowe, nie narodowe.

Powyższe cechy twórczości decydują również o wartości dorobku i jego wyjątkowym miejscu w światowej literaturze.

Zapamiętaj!

Niektóre utwory Norwida:

  • Zwolon (dramat),
  • Promethidion (poetycki traktat o sztuce),
  • Quidam (poemat),
  • Czarne kwiaty i Białe kwiaty (cykle prozy poetycka),
  • cykl liryków Vade-mecum, w skład którego weszły m.in.
    • Przeszłość,
    • Pielgrzym,
    • Klaskaniem mając obrzękłe prawice,
    • W Weronie,
    • Nerwy,
    • Fortepian Szopena,
  • Rzecz o wolności słowa (traktat poetycki),
  • Za kulisami,
  • Pierścień wielkiej damy (dramaty),
  • wiersze:
    • Bema pamięci żałobny rapsod;
    • Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie;
    • Do obywatela Johna Brown.

 

Charakterystyczne cechy ­stylu

  • Poezja intelektualna, bogata w symbole, metafory, aluzje literackie (przykład: W Weronie).
  • Dążenie do skrótu, lapidarności – elipsy, myśli niedokończone, zwięzłe sformułowania przypominające definicje, paraboliczność.
  • Muzyczność – uzyskiwana między innymi przez powtórzenia czy stosowanie wiersza sylabotonicznego.
  • Dążenie do tego, by „odpowiednie dać rzeczy – słowo”
  • obecność archaizmów („dopokąd”, „zobaczym”),
  • neologizmów („Ameryka, odpoznawszy syna”),
  • homonimów (tytułowy motyw w wierszu Pióro);
  • czasem nowy sens uzyskuje poeta przezŁ
  • wprowadzanie myślników (Język– ojczysty),
  • dzielenie wyrazów („ja u–wydatnię”, „po–obracanych w przeszłość”).
  • Skłonność do ironii – związana między innymi z unikaniem bezpośrednich komentarzy.
  • Przemilczenia, myślniki, wielokropki czy całe miejsca wykropkowane – jako sposób na to, by czytelnik stał się współautorem dzieła, wypełnił sam takie miejsca niedookreślone.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Cyprian Kamil Norwid – biografia

Na czym polega nowatorstwo poezji Norwida?

Koncepcja artysty i sztuki według Norwida

Cyprian Kamil Norwid – jak pisać o…

Norwid na maturze

Cyprian Kamil Norwid – praca domowa

";?>
PODYSKUTUJ: