Dwudzieste stulecie bywa nazywane wiekiem nawiązań. To jednak slogan. Otóż literatura w ogóle jest rozmaitych nawiązań pełna. Nie jest bynajmniej tak, by wraz z początkiem jakiejś epoki zapominano o poprzednich – o ich myśli, motywach, bohaterach. Przeciwnie, pisarze chętnie do nich sięgają. Choćby po to, by się od nich odżegnać – a to przecież także nawiązanie! W wieku dwudziestym jednak sprawa wygląda szczególnie ciekawie…

  • •Po pierwsze, jest z czego czerpać: za nami, lekko licząc, trzy tysiące lat historii literatury, a wraz z nimi – niezliczone bogactwo jej dokonań. Przez ten czas wykształciła się spora liczba pewnych stałych znaczeń symbolicznych: na przykład Hiob to symbol nieszczęścia, Prometeusz – poświęcenia dla ludzkości, Romeo i Julia – miłości. Postać kulturowa może bezpośrednio „ożyć” w dziele współczesnym – jak Chrystus i Poncjusz Piłat oraz Szatan prosto z FaustaMistrzu i Małgorzacie Bułhakowa. Jej losy mogą stać się tematem utworu – sięgnijmy po przykłady z twórczości Herberta: do postaci Hamleta nawiązuje w wierszu Tren Fortynbrasa, a do bohaterów mitów greckich w utworze Apollo i Marsjasz. W nowych kontekstach zaczynają funkcjonować same tytuły utworów (Konwicki, nadając swojej powieści tytuł Mała apokalipsa, nawiązuje luźno do ostatniej księgi Nowego Testamentu, Broniewski zaś Balladami i romansami do zbioru Mickiewicza), a nawet gatunki literackie (Tadeusz Nowak dokonał paradoksalnego – i znaczącego – połączenia religijnej formy psalmu z całkiem świecką i codzienną treścią). Trzeba dodać, że nawiązania takie można znaleźć u każdego niemal pisarza dwudziestego wieku.
  • Po drugie, w wieku dwudziestym trwała jest – zapoczątkowana przez modernistów – świadomość pewnego wyczerpania możliwości rozwoju literatury: niezwykle trudno stworzyć coś naprawdę nowego, a w pewnych dziedzinach jest to chyba niemożliwe. Dlatego też rozmaici autorzy świadomie odwołują się do dawnych nurtów czy tradycji literackich, zapowiadając ich kontynuację w dziedzinie formy, treści albo i formy, i treści. Czynią tak neoklasycyści. To pojęcie „worek”, mieszczące bardzo różnych poetów, jak Thomas Stearns Eliot, Czesław Miłosz i Zbigniew Herbert, którym wspólna jest jednak świadomość czerpania z tradycji antycznej i klasycystycznej. Do barokowej wyobraźni w przedstawianiu rzeczywistości nawiązywali natomiast Stanisław Grochowiak w Menuecie z pogrzebaczem i erotykach oraz Jarosław Marek Rymkiewicz w „neobarokowym” okresie swego pisarstwa (na przykład pięć wersji sonetu Na trupa). Barokowy stosunek do języka (słowo żyje życiem oddzielonym od rzeczy, którą nazywa) wykorzystywali z kolei Miron Białoszewski i poeci nurtu lingwistycznego. Reakcją na poczucie, że „wszystko już było”, jest także twórczość postmodernistów (między innymi Umberta Eco, Vladimira Nabokova, Kurta Vonneguta), którzy proponują czytelnikowi zabawę szeroko pojętymi cytatami, motywami, odniesieniami do znanych dzieł i konwencji.
  • Po trzecie, dodatkową możliwość wykorzystywania przez kulturę treści tradycyjnych otworzyło powstanie filmu. Dla jego potrzeb tworzone są, doskonałe często, adaptacje utworów literackich. Wystarczy wspomnieć Ziemię obiecaną czy Wesele Wajdy bądź poszczególne części Sienkiewiczowskiej Trylogii w reżyserii Hoffmana. Z kolei horrory filmowe czerpią obficie z romantycznej powieści grozy.
  • Po czwarte, wiek dwudziesty to czas niezwykle silnej zależności pomiędzy historią a literaturą. W dodatku historia Polski była ­pełna wzlotów i upadków. W trakcie tych pierwszych chętnie polemizowano zwłaszcza z literaturą romantyczną i wizjami narodowymi romantyków. Antoni Słonimski w Czarnej wiośnie „zrzucał z ramion płaszcz Konrada”, bo uważał, że po odzyskaniu niepodległości nie jest on (czyli tradycja walki i prometeizmu narodowego) już potrzebny. Podczas drugiej wojny jednak z powrotem założyli go poeci pokolenia okupacyjnego: Baczyński (w Pokoleniu nawiązując do winkelriedyzmu Słowackiego) i Gajcy (w Widmach sięgając do Mickiewiczowskiego mesjanizmu). Romantyczne koncepcje ożyły, ponieważ wojenna rzeczywistość walki konspiracyjnej nasuwała aż nazbyt wyraźne skojarzenia z okresem zaborów. Po wojnie z rezerwą traktowali romantyzm i tradycje niepodległościowe socrealiści oraz komunistyczne władze. Przykład? Choćby afera z przedstawieniem Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka, które przez rząd Gomułki uznane zostały za… utwór antyradziecki i zdjęte z afisza, co zapoczątkowało ­rewolucyjne wypadki Marca 1968 roku. Z zupełnie innych powodów polemizował z romantykami młody Czesław Miłosz – miał bowiem ich koncepcje narodowowyzwoleńcze za samobójcze i oszukańcze mity. Później jednak, w Traktacie poetyckim, przeciwstawia „mazowieckiej”, zamkniętej na metafizykę wizji poezji – „litewską”, dotykającą spraw niepoznawalnych, której reprezentantem jest według niego Mickiewicz. Tadeusz Różewicz natomiast w swych wierszach poświęconych poetom romantycznym (Jul Słowacki, Nasz wieszcz Adam, Nasz trzeci wieszczCyprian Kamil Norwid) nawiązuje do życiorysów wieszczów, przedstawia ich słabostki, zabawne losy ich wzajemnych antypatii, sprowadza ich z panteonu na ziemię. Wcześniej, w międzywojniu, czynił to wielki krytyk literacki Tadeusz Boy-Żeleński, który zapoczątkował akcję odbrązawiania mitów na temat wieszczów. Ciekawe są też losy nawiązań do Pana Tadeusza. Witold Gombrowicz parodiuje go i wyśmiewa w Trans-Atlantyku, Mickiewiczowski kult tradycji i przynależności narodowej jest dlań bowiem anachronizmem i kolejną formą „upupiania”. Zamiast „bycia Polakiem” Gombrowicz proponuje przede wszystkim „bycie sobą”. Z kolei Andrzej Wajda, realizując swoją adaptację filmową, złożył hołd intencjom Mickiewicza. Jednocześnie zabrał głos w ciągnącej się przez cały wiek dwudziesty dyskusji na temat roli dziedzictwa romantyzmu i tego, czy dobrze wpływa ono na losy Polski. Dyskusja ta toczy się zresztą do dzisiaj i wciąż dzieli mieszkańców kraju nad Wisłą. Nie można też zapomnieć o roli Cypriana Kamila Norwida – największego, być może, poety romantycznego, odkrytego dopiero pod koniec XIX wieku. Jego wizja poezji fascynuje dwudziestowiecznych twórców, nawiązywał do niej między innymi Tuwim (Rzecz czarnoleska).
  • Po piąte, szczególnie interesujące wydają się utwory, których tematem jest całokształt kultury jakiejś epoki. Dwudziestowieczni twórcy z chęcią pisali o średniowieczu: Wybraniec Tomasza Manna, Imię róży Umberta Eco i film Bergmana Siódma pieczęć – rewelacyjnie wprowadzają nas w świat epoki; nie najgorzej czyni to też Jarosław Iwaszkiewicz w powieści Czerwone tarcze.

 

Dwudziestowieczne kontynuacje i nawiązania

Antyk: Grecja i Rzym

Postacie, motywy, zjawiska, toposy, utwory, idee

Zasady formalne: poetyka, apollińska idea harmonijnego piękna
Postacie, mity, toposy antyczne.

Kontynuacje i nawiązania w tekstach kultury XX wieku

  • Neoklasycyści: Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert

Pojęcie mitu

  • W mniejszym lub większym stopniu nawiązują do nich wszyscy twórcy epoki. Prym wiodą neoklasycyści.
  • Technika mitologizacji: Bruno Schulz, Sklepy cynamonowe; Olga Tokarczuk, Prawiek i inne czasy

Biblia

Dziesięć Przykazań Bożych

  • Cykl filmów Krzysztofa Kieślowskiego pod wspólnym tytułem Dekalog

Hiob, Jeremiasz

  • Poeci okupacyjni; Czesław Miłosz, Biedny chrześcijanin patrzy na getto; Gustaw Herling-Grudziński, Wieża

Psalmy Dawida

  • Tłumaczyli je: Leopold Staff, Roman Brandstaetter, Czesław Miłosz

Psalm jako gatunek

  • Tadeusz Nowak – niereligijne Psalmy

Apokalipsa św. Jana

  • Katastrofiści lat trzydziestych; poeci okupacyjni; Tadeusz Konwicki, Mała apokalipsa

Chrystus

  • Władysław Broniewski, Ballady i romanse; Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata

Matka Boska

  • Krzysztof Kamil Baczyński, Modlitwa do Bogarodzicy

Tematyka religijna

  • Koncentrują się na niej tacy poeci, jak ks. Jan Twardowski, Roman Brandstaetter, Anna Kamieńska.

Średniowiecze

Całokształt kultury epoki

  • Umberto Eco, Imię róży; Tomasz Mann, Wybraniec; Jarosław Iwaszkiewicz, Czerwone tarcze – powieści doskonale oddające atmosferę epoki. Poezja Stanisława Grochowiaka (choćby Święty Szymon Słupnik) i Wisławy Szymborskiej (Miniatura średniowieczna). Film Ingmara Bergmana pt. Siódma pieczęć.

Bogurodzica

  • Krzysztof Kamil Baczyński, Modlitwa do Bogarodzicy

Renesans

Jan Kochanowski jako symbol polskiej tradycji poetyckiej.

  • Julian Tuwim, Rzecz czarnoleska

Hamlet i Fortynbras

  • Zbigniew Herbert, Tren Fortynbrasa

Barok

Poetyka i wyobraźnia barokowa

  • Stanisław Grochowiak, Menuet z pogrzebaczem, Lekcja anatomii doktora Tulpa; Jarosław Marek Rymkiewicz w swym „neobarokowym” okresie twórczości; Andrzej Bursa, poemat Luiza; Wisława Szymborska, Kobiety Rubensa

Manierystyczny stosunek do języka

  • Miron Białoszewski i nurt lingwistyczny (Stanisław Barańczak, Julian Kornhauser, Ryszard Krynicki)

Oświecenie

Dydaktyzm i utylitaryzm literatury.

  • Socrealiści – np. nazwa pisma Kuźnica nawiązuje do organizacji z epoki

Historia rewolucji francuskiej. Jednostka wobec państwa – doświadczenie totalitaryzmu.

  • Dramat Stanisławy Przybyszewskiej pt. Sprawa Dantona, zekranizowany przez Andrzeja Wajdę

Romantyzm

Mity romantyczne.

  • Polemizują z nimi skamandryci i neoklasycyści. Nawiązują do nich, zwłaszcza do Słowackiego, poeci okupacyjni: Gajcy (do mesjanizmu) i Baczyński (do winkelriedyzmu oraz mistycznych idei Słowackiego). A po wojnie: Ernest Bryll, Stanisław Grochowiak.

Dziady Mickiewicza

  • Zainspirowany dramatem film Tadeusza Konwickiego Lawa. A także sławne przedstawienie w reżyserii Kazimierza Dejmka – początek wydarzeń Marca 1968 roku.

Pan Tadeusz Mickiewicza

  • Ostro polemicznie nastawiony do narodowej epopei Trans-Atlantyk Witolda Gombrowicza. Ekranizacja Wajdy.

Romantyczna idea walki i czynu

  • Poeci okupacyjni, zwłaszcza Krzysztof Kamil Baczyński (wiersz Pokolenie)

Poezja Mickiewicza.
Poezja Słowackiego.
Poezja Norwida.

  • Czesław Miłosz, Traktat poetycki
  • Poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego
  • Julian Tuwim, tom Rzecz czarnoleska

Postaci i życiorysy wieszczów

  • Tadeusz Różewicz, Jul Słowacki, Nasz wieszcz Adam, Cyprian Kamil Norwid

Romantyczna powieść grozy, np. Frankenstein Mary Shelley

  • Adaptacje filmowe

Pozytywizm (realizm)

Mity pozytywistów

  • Maria Dąbrowska, Noce i dnie;
  • polemiczne wobec mitów pozytywizmu Przedwiośnie Stefana Żeromskiego

Utylitaryzm, dydaktyzm, podporządkowanie literatury kwestiom społecznym.

  • Socrealizm

Trylogia Sienkiewicza

  • Ekranizacje Jerzego Hoffmana

Młoda Polska

Stanisław Wyspiański, Wesele i inne dramaty

  • Przez cały wiek dwudziesty znakomicie wystawiane w teatrach – do najsłynniejszych należą adaptacje Konrada Swinarskiego; ekranizacja Wesela w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Władysław Reymont, Ziemia obiecana.

  • Ekranizacja Andrzeja Wajdy