Bajka i baśń – podobieństwa i różnice

Co jest tematem bajek?

Na pierwszy rzut oka ich treść może wydawać się błaha. Jednak po ich przeanalizowaniu odnajdujemy w nich wartościowe treści.

Przykłady bajek Ignacego Krasickiego:

  • W bajce Szczur i kot ten pierwszy przekonuje swoje rodzeństwo, jaki to jest wyjątkowy. Mnie to kadzą – twierdzi. Ale kiedy zakrztusił się dymem z kadzidła i zjadł go kot, zaczynamy się zastanawiać, o co tutaj chodzi. Gdy przemyślimy zachowanie szczura, powinniśmy się przekonać, że nie popłaca pycha i zarozumialstwo.
  • W bajce Żółw i mysz tytułowe zwierzaki kłócą się o swoje mieszkanka. Mysz współczuje żółwiowi, że ma tak ciasny domek. Ten, oburzony, odpowiada, że woli mały, ale własny. Przecież to mysz nie mieszka u siebie i jest wręcz nieproszonym gościem, więc nie powinna robić wyrzutów żółwiowi.
  • W Ptaszkach w klatce młody i stary czyżyk inaczej patrzą na świat. Młody, urodzony w niewoli nie ma żadnych pragnień, a stary, mimo wygód, płacze za utraconą swobodą. Wciąż bowiem pamięta, jak szczęśliwy był na wolności:
    Jam był wolny, dziś w klatce – i dlatego płaczę.
  • Wilk z bajki Lis i wilk nie pomógł lisowi, gdy ten wpadł w jamę. Dlaczego? Znał bowiem dobrze lisa i wiedział, że nie można mu ufać. Bał się, że to jakaś jego kolejna sztuczka, ponieważ już wcześniej był podstępny i chytry.
  • Zajączek z bajki Przyjaciele też wpadł w tarapaty. Choć miał tylu przyjaciół, nikt mu nie pospieszył z pomocą. Ani koń, ani wół, ani kozioł, owca i cielę. I tak wśród przyjaciół wielu psy zająca zjadły.
  • Smutna jest też historia z bajki Jagnię i wilcy. Słabe, niewinne i naiwne jagnię zostało napadnięte przez dwa wilki. Gdy pyta, jakim prawem ma być zjedzone, otrzymuje krótką odpowiedź: Smacznyś, słaby i w lesie, a następnie zostaje pożarte.

 

A jaki z tego wszystkiego morał?

Co to jest morał?
Najprościej mówiąc, dzięki morałowi wiemy, czego bajka ma nas nauczyć. A według definicji morał to ważna myśl, sens moralny bajki. To pouczenie. Morał może być wypowiedziany wprost na początku utworu lub w jego puencie. Często staje się przysłowiem.

Np. w bajce Lis i wilk morał jest wypowiedziany wprost:

I nagroda i kara zarówno się mierzy:
Kto nikomu nie wierzył, nikt temu nie wierzy.

Dlatego roztropny wilk nie pomógł fałszywemu lisowi, bo ten już miał na swoim sumieniu kilka występków.
Morał: kilka razy przeskrobiesz – nie licz na zaufanie.

 

BAJKA

  • Budowa
    Utwór wierszowany (jeśli krótki i zwięzły, nazywa się bajką epigramatyczną, a jeśli trochę dłuższy, rozbudowany – narracyjną).
    Zawiera morał (najczęściej na końcu utworu, choć są bajki rozpoczynające się morałem).
  • Bohaterowie
    Bohaterami bajki są najczęściej zwierzęta, ale również rośliny, przedmioty i ludzie. Pod postacią zwierząt, roślin czy przedmiotów ukrywają się ludzie ze swoimi wadami, słabościami, wzajemnymi zależnościami.
    Bohaterowie są przedstawieni na zasadzie kontrastu: np. mądry wilk i fałszywy lis, stary i młody czyżyk albo ceniący sobie wolność żółw i mieszkająca w cudzym pałacu mysz.
  • Świat przedstawiony
    Osadzony w realiach. Zwierzęta wprawdzie mówią ludzkim głosem i posiadają ludzkie cechy, ale nie mają nadprzyrodzonych zdolności. Potrafią tylko to, co człowiek, bo w gruncie rzeczy przedstawiają świat ludzki (alegoria).
  • Funkcja
    Bajka to utwór dydaktyczny – funkcję pouczającą pełni morał: ważna myśl, sens moralny bajki, pouczenie.
  • Historia gatunku
    Bajki znane były już w starożytnej Grecji. Za ich twórcę uważa się Ezopa, półlegendarnego poetę z VI w. p.n.e.
  • Przykłady:
    • Jean de La Fontaine – Zając i żaba, Koza, kózka i wilk
    • Ignacy Krasicki – Ptaszki w klatce, Mysz i kot, Malarze
    • Adam Mickiewicz – Lis i kozioł, Przyjaciele
    • Aleksander Fredro – Osioł, Małpa, Raki w garnku, Paweł i Gaweł
    • Jan Brzechwa – Kaczka dziwaczka, Przygody pchły szachrajki

 

BAŚŃ

  • Budowa
    Najczęściej utwór narracyjny (pisany prozą), choć zdarzają się i wierszowane adaptacje znanych baśni.
    Może zaczynać się od słów: Dawno, dawno temu…albo Za górami, za lasami, za siedmioma górami…Koniec jest zwykle pomyślny (ślub młodej pary, ukaranie winnych, nagrodzenie dobrych).
  • Bohaterowie
    Baśniowe postacie mogą być zupełnie nierzeczywiste i nieprawdziwe, występują czarownice, wróżki, elfy, krasnoludki, postacie obdarzone niezwykłą siłą.
    Podobnie jak w bajkach bohaterowie kontrastowi: np. zła macocha i dobra księżniczka, bogaty książę rywalizujący o rękę jakiejś panny z biednym pastuszkiem.
  • Świat przedstawiony
    Wymyślone światy, nieprawdopodobne sytuacje, nierzeczywiste miejsca, magiczne działanie przedmiotów, ożywiona przyroda, niezwykłe zbiegi okoliczności.
  • Funkcja
    Funkcja dydaktyczna baśni jest osiągana w inny sposób. Często baśnie wymyślano, by przekazać jakąś ludową mądrość albo… straszyć nimi dzieci (np. nie wolno iść samemu do lasu, bo można spotkać złą czarownicę).
  • Historia gatunku
    Również baśnie mają za sobą bardzo długą historię. Początkowo przekazywane z ust do ust, a dopiero potem spisane. Jest wiele baśni, w których autorzy są nieznani (to jeden z najważniejszych gatunków literatury ludowej).
  • Przykłady:
    • Charles Perrault – Tomcio Paluch, Czerwony Kapturek, Kot w butach
    • bracia Wilhelm i Jacob Grimm – Stoliczku, nakryj się; Jaś i Małgosia; Jednooczka, Dwuoczka, Trzyoczka
    • Hans Christian Andersen – „z zapałkami, Księżniczka na ziarnku grochu, Brzydkie kaczątko

 

Zobacz:

Bajka

Wskaż różnice pomiędzy bajką a baśnią

Adam Mickiewicz – Bajki

Bajki Krasickiego

Jakie ludzkie wady krytykuje Ignacy Krasicki w bajkach?

Wypisz najważniejsze cechy bajki

";?>
PODYSKUTUJ: