Pojęcia z poetyki

  • Aluzja literacka – świadome nawiązanie w tekście utworu literackiego do innego dzieła, motywu, zjawiska literackiego lub postaci.
  • Anakolut – wypowiedź celowo niepoprawna, np. zdanie urwane lub zlepek kilku zdań zbudowanych czy zestawionych wbrew regułom logiki i składni.
  • Anakreontyk – nazwa pochodzi od poety greckiego Anakreonta, krótki wiersz o radosnym nastroju, wysławiający urodę życia, miłości i biesiady.
  • Artystyczny styl – ukierunkowany na walory estetyczne i urodę tekstu, cechuje go bogate słownictwo i przewaga środków poetyckich nad innymi środkami językowymi.
  • Animizacja (ożywienie) – nadanie rzeczom lub zjawiskom przyrody cech istot żywych. Służy dynamizacji obrazu poetyckiego. Na przykład „szare sosny w polu rozbiegane”, „czas mknie”, „ziemia oddycha”.
  • Animalizm – zespół cech przynależnych zwierzętom, zwierzęcość, także przenośnie: zmysłowość.
  • Antropomorfizacja (uczłowieczenie) – przypisywanie siłom i zjawiskom przyrody, a także przedmiotom martwym cech właściwych ludziom.
  • Autor wiersza – może, ale nie musi być tożsamy z podmiotem lirycznym. Jeżeli mówi w pierwszej osobie, to najczęściej jest tożsamy – wtedy jest to liryka bezpośrednia; autor może być jednak ukryty za sytuacją liryczną, opisem bądź „podstawionym” bohaterem czy podmiotem lirycznym – wtedy jest to liryka pośrednia.
  • Lakoniczność – jest to cecha stylu, inaczej zwięzłość, konkretność, lapidarność. Nazwa pochodzi od dawnej Lakonii (Sparty), gdzie obowiązywała zasada skrótowości i precyzji wypowiedzi.
  • Lingwizm (poezja lingwistyczna) – popularna w latach 70. XX wieku, charakteryzuje ją szczególne nakierowanie na język, demaskowanie jego konwencji i stylów, jak również gry językowe, zabawa metaforami i brzmienie (patrz np. Białoszewski, Nowa Fala).
  • Liryka inwokacyjna – adresat wypowiedzi jest ważniejszy od „ja” lirycznego, wyznanie ma charakter prośby, apelu, manifestu, a nawet rozkazu, przeważa funkcja impresywna języka, dominują zdania rozkazujące i wykrzyknienia, a także bezpośrednie zwroty do lirycznego „ty”.
  • Liryka bezpośrednia – największa „jawność” podmiotu lirycznego, zaimki „ja” i „mnie”, formy czasownikowe w pierwszej osobie. Również ton wypowiedzi odkrywa liryczne wyznanie. „Ja” liryczne jest w centrum wypowiedzi, świat zewnętrzny jest widziany przez subiektywną kreację podmiotu lirycznego, przeważa funkcja ekspresywna języka.
  • Liryka roli – rodzaj liryki, gdzie „ja liryczne” ukryte jest za słowami, monologiem jakiejś postaci. Stanowisko autora nie ujawnia się bezpośrednio. Może być albo tożsame z poglądami bohatera (np. Urszuli Kochanowskiej Leśmiana) albo zupełnie kontrastowe (w Trenie Fortynbrasa Herberta).
  • liryka sytuacyjna – występuje wówczas, gdy nie mamy do czynienia z bezpośrednim, pierwszoosobowym wyznaniem podmiotu mówiącego, lecz opisem sytuacji, prezentacją zdarzeń, kreacją przestrzeni. Często elementy liryki sytuacyjnej zostają wkomponowane w monolog podmiotu mówiącego i funkcjonują w tekście jednocześnie ze składnikami sytuacji wyznania.
  • Liryka zbiorowa
    Celem wypowiedzi jest określenie sytuacji wspólnej wszystkim ludziom, skłania do uogólnień na temat ludzkiego losu czy wartości; podmiot liryczny wyrażony w liczbie mnogiej – „my”, „nam”. Wypowiedź dotyczy wspólnych doświadczeń określonej grupy – np. narodu. Podmiot liryczny utożsamia swoją postawę z poglądami grupy – np. liryka pokoleniowa (Kolumbowie).
  • Liryka – podział
    • a) ze względu na sposób obecności podmiotu lirycznego:
      • pośrednia,
      • bezpośrednia,
      • zwrotu do adresata,
      • zbiorowego wyznania;
    • b) ze względu na tematykę:
      • miłosna,
      • patriotyczna,
      • religijna,
      • filozoficzna.
  • Liryka – wyznaczniki
    • obecność podmiotu lirycznego
    • afabularność (świat uczuć, refleksji uogólnień filozoficznych)
    • monolog (liryczny)
  • Makaronizowanie – wplatanie w tekst wypowiedzi w różnych językach, najczęściej w łacińskim i francuskim. Makaronizm był figurą typową dla baroku sarmackiego w XVII w.
  • Maniera literacka – wtórne użycie cech stylu stworzonego w danej epoce. Polega na wyolbrzymieniu i przejaskrawieniu pewnych jego elementów. Jest zaprzeczeniem oryginalności. Może się odnosić do nurtu, twórczości pisarza lub konkretnego dzieła. O manierze możemy mówić w przypadku np. twórczości epigonów polskiego romantyzmu krajowego.
  • Marinistyczna poezja – główny nurt poezji barokowej (Giambattista Marino, Jan Andrzej Morsztyn). Cechuje ją bogactwo ozdobników, zaskakujących konceptów, wielość środków stylistycznych. Głównym celem poety jest zdumienie odbiorcy, wzbudzenie jego podziwu dla kunsztu twórcy.
  • Marynistyczna poezja – związana tematycznie z morzem, podróżami i przygodami morskimi.
  • Metafora (przenośnia) – jeden z podstawowych tropów stylistycznych. Polega na przeniesieniu znaczeń w zestawionych ze sobą wyrazach; wyrazy wpływają na siebie wzajemnie, modyfikują znaczenia, rodzą nowe, bogatsze. Metafora służy głównie oryginalności ujęcia, walce z utartymi schematami. Przykład: „oczy idealnie puste”, „nie dadzą mi za to złotego łańcucha ten żelazny wystarczy”, „podbródek… zając mej twarzy”.
  • Metonimia (zamiennia) – rodzaj metafory. Nazwa przedmiotu lub zjawiska zostaje zastąpiona przez nazwę innego, będącego z nim w ścisłym związku. Jest wiele odmian metonimii, np. wprowadzenie: przyczyny zamiast skutku – „zginął od kuli”, skutku zamiast przyczyny – „śmierć w ampułce”, autora zamiast dzieła – „słuchać Mozarta”, rzeczy zamiast zawartości – „sala gwizdała”.
  • Metafora spiętrzona – charakterystyczna dla Awangardy Krakowskiej, zwłaszcza dla twórczości Juliana Przybosia. Tworzy ją kilka porównań, epitetów, prostszych metafor – te środki stylistyczne zazębiają się. Na przykład „na świadectwach, wzbici w radość, odlecieli uczniowie”.
  • Morał – zwięzłe sformułowanie, może być w formie sentencji, podsumowuje przesłanie utworu, zawiera pewną prawdę uniwersalną, typowe dla zakończenia w bajce.
  • Motto – znane od starożytności; cytat z jakiegoś utworu poprzedzający inny utwór, często jest do niego kluczem interpretacyjnym, zawiera w zwięzłej formie jego przesłanie, np. w balladzie Mickiewicza Romantyczność mottem jest cytat z Hamleta Szekspira.
  • Oksymoron – zestawienie ze sobą wyrazów wykluczających się, przeciwstawnych, kontrastowych. Ulubiona figura stylistyczna barokowej poezji dworskiej. Na przykład „czarna jasność”, „żywy trup”, „kocham nienawidząc”.
  • Oktawa – strofa 8-wersowa. Najczęściej pisana 11-zgłoskowcem, o układzie rymów abababcc popularna w romantycznym poemacie dygresyjnym (np. Beniowski Słowackiego).
  • Oniryzm – występująca w prozie i liryce technika budowania akcji lub sytuacji lirycznej na podobieństwo snu. Zostają zakłócone relacje czasoprzestrzenne i przyczynowo-skutkowe, wprowadza się fantastykę i wizyjność. Występuje zaburzenie związków przyczynowo-skutkowych, brak logiki.
  • Onomatopeja – naśladowanie różnych zjawisk pozajęzykowych za pomocą dźwięków mowy, np. „w ryk rozszalałe huczą dzwony” (najprostszy sposób: używanie wyrazów dźwiękonaśladowczych, instrumentacja głoskowa).
  • Parabola (przypowieść) – gatunek pochodzi z Biblii, jest to opowieść o podwójnej warstwie znaczeniowej. Warstwa dosłowna to zazwyczaj epicka opowieść fabularna, ukryta pod nią warstwa metaforyczna mówi o uniwersalnych prawdach i zagadnieniach. Popularna szczególnie w literaturze (także prozie) XX wieku (np. Proces, Dżuma).
  • Paradoks – zaskakujące, szokujące odbiorcę sformułowanie, sprzeczne z ogólnie uznanymi twierdzeniami, ujawnia nieoczekiwaną prawdę filozoficzną lub moralną.
  • Paralelizm składniowy – jest to powtarzanie zdań o identycznej budowie składniowej, typowe na przykład w wersetach biblijnych czy w marinistycznych wierszach Morsztyna.
  • Parnasizm – kierunek w poezji francuskiej w II połowie XIX wieku. Dążył do wirtuozerii, charakteryzował się klasyczną formą, chłodem i intelektualnym obiektywizmem.
  • Personifikacja (uosobienie) – rodzaj metafory, szczególny rodzaj animizacji. Jest to przedstawienie rzeczy, zjawisk przyrody, stanów abstrakcyjnych jako działających i czujących postaci ludzkich. Na przykład „rozliczne kwiatki Wiosna rodzi” (an. Kochanowski), „Dąb bałwochwalczo wierzy w Tymian” (Bolesław Leśmian).
  • Perswazja – działanie impresywne, odwołujące się przede wszystkim do uczuć słuchaczy, mające najczęściej na celu przekonanie ich do stanowiska autora i narzucenie im poglądów autora.
  • Peryfraza (omówienie) – to rodzaj metafory polegający na zastąpieniu słowa oznaczającego dany przedmiot, czynność lub cechę przez charakterystykę pośrednią, lub metaforę. Na przykład „przybytek wiedzy” zamiast „szkoła”.
  • Piosenka – gatunek w poezji niepoddany rygorom i konwencjom. Składa się najczęściej ze strofek, może zawierać refren. Gwarantuje ściślejszy i bardziej bezpośredni kontakt z odbiorcą niż wiersz. Jest wygodna dla prezentowania bardzo różnorodnej tematyki – piosenki Edwarda Stachury.
  • Podmiot liryczny – inaczej podmiot wypowiedzi lirycznej; jest to fikcyjna osoba stworzona na użytek tej wypowiedzi, wyraża ona swoje przeżycia, doznania, poglądy i refleksje.
  • Poemat – zwykle dłuższy, wierszowany utwór poetycki o charakterze epickim lub epicko-lirycznym. Nowoczesny poemat (np. Spadanie Tadeusza Różewicza) może być pisany wierszem białym, bezrymowym, zawierać odniesienia do filozofii czy polityki.
  • Porównanie – polega na uwydatnianiu właściwości jakiegoś zjawiska poprzez zestawienie go z innym, o podobnych cechach, składa się z dwóch członów spojonych wyrazami „jak”, „jako”, „jakby”, „niż”.
  • Przemilczenie – jest to pozostawienie fragmentu tekstu jako „pustego miejsca”, którego sensu czytelnik powinien się domyślić na podstawie kontekstu. Techniką tą posługiwał się m.in. Norwid.
  • Przerzutnia – to przeniesienie części składowej lub znaczeniowej zdania do następnego wersu. Urozmaica tok wypowiedzi.
  • Reifikacja (urzeczowienie) – nadanie istotom żywym cech przedmiotów martwych, rzeczy.
  • Rym – zgodność brzmienia zakończeń wyrazów dwóch lub więcej wersów. Wyróżniamy rymy:
    • żeńskie – półtorazgłoskowe, np. wiosny – radosny,
    • męskie – jednozgłoskowe, np. fal – dal.
  • Synekdocha – rodzaj metonimii oparty na zależnościach ilościowych między zjawiskami lub rzeczami (część zastępuje całość albo całość część) „od takich modłów bieleje włos” (włos zamiast włosy), „kędy wąż śliską piersią dotyka się zioła” (wąż zamiast węże).
  • Synkretyczne gatunki
    • Sielanka (liryka + przewaga dramatu)
    • Ballada (liryka + epika + dramat)
    • Powieść poetycka (epika + liryka)
    • Poemat dygresyjny (epika + elementy liryki w warstwie dygresyjnej)
  • Struktura czasowa liryki
    Jest to zawsze czas teraźniejszy, nawet jeśli treścią wiersza są wspomnienia (przeszłość) czy marzenia (przyszłość).
  • Sytuacja liryczna – jest to sytuacja, w której egzystuje i wypowiada się podmiot liryczny, to tło uwydatniające treść liryku, można ją też rozumieć jako kontekst wypowiedzi (słów) podmiotu lirycznego.
    Istotą organizującą wypowiedź w liryce jest podmiot liryczny, usytuowany we wnętrzu świata opisywanych treści. To jego perspektywa patrzenia na świat zostaje przekazana w wierszu (subiektywizm). To, jak się wypowiada, w jakich okolicznościach – determinuje sytuację liryczną.Aby określić sytuację liryczną, badamy:

    • Kto mówi? → Kim jest osoba mówiąca? (np.: wiek płeć, kondycja, doświadczenie, stan uczuciowy, stosunek do świata)
    • Do kogo? → Kim jest adresat liryczny? (sprecyzowany, konkretny – czy uogólniony)
    • O czym? → Co jest treścią wypowiedzi, jakie problemy porusza lub jakie uczucia wyraża podmiot lir.?
    • Kiedy? Gdzie? → Jakie są okoliczności sytuacji mówienia?
    • Dlaczego? Po co? → Jakie są intencje osoby mówiącej?
    • W jaki sposób mówi? → Jak została ukształtowana wypowiedź? (np.: refleksyjnie, ściszonym tonem – czy też patetycznie, z wyrywaniem sobie włosów z głowy; wypowiedź pięknym językiem – czy urywanymi, krótkimi zdaniami itd.)
  • Sytuacje liryczne – podział
    • sytuacja monologu lirycznego – w postaci czystej
    • sytuacja narracyjna (elementy dialogu bohaterów lirycznych)
  • Średniówka – przedział, przer­wa intonacyjna wewnątrz wersu, najczęściej występuje w wierszu sylabicznym, dłuższym niż ośmiozgłoskowiec.
  • Tercyna – strofa trzywersowa rymowana aba bcb, najczęściej pisana 11-zgłoskowcem lub 13-zgłoskowcem. Jest składową częścią sonetu, w którym trzecia i czwarta zwrotka (tercyny właśnie) mają zazwyczaj charakter refleksyjny.
  • Testament poetycki – utwór poetycki stylizowany na testament. Zawiera najczęściej ostatnią wolę poety, pożegnanie się z najbliższymi, niesie też przesłanie dla współczesnych bądź potomnych (np. Testament mój Juliusza Słowackiego).
  • Topos – z greckiego obraz – stały motyw, wątek, stereotypowe wyobrażenie. Pojawia się na przestrzeni wielu epok, pochodzi zwykle z mitologii, np. arkadia – pasterska kraina szczęśliwości, topos dworku szlacheckiego jako symbolu polskości.
  • „Ty” liryczne – w liryce inwokacyjnej adresat (człowiek, wartość lub inne pojęcie abstrakcyjne), do którego odnosi swoje rozważania podmiot liryczny. W Inwokacji Pana Tadeusza jest nim Litwa.
  • Trawestacja – odmiana parodii, przerobienie utworu literackiego, zazwyczaj z poważnego i podniosłego na żartobliwy, z patetycznego na niski, wulgarny. Pozostaje w ostentacyjnej sprzeczności z charakterem treści naśladowanego dzieła.
  • Układ rozkwitania – sposób konstrukcji wypowiedzi poetyckiej wprowadzony przez Tadeusza Peipera. Element początkowy wiersza (słowo czy zdanie) zostaje rozbudowany określeniami precyzującymi i wzbogacającymi, czyli „rozkwita”, nabierając pełniejszych znaczeń.
  • Wiersz biały – bezrymowy (ale respektujący zasady danego systemu wersyfikacyjnego), jego poetyckość jest podkreślona układem składniowym lub intonacyjnym.
  • Wiersz „bohaterski” (czyli heksametr) – w antycznej Grecji klasyczny 6-stopowy i 16-zgłoskowy wiersz, który był zarezerwowany dla eposu. To także nowożytny wiersz biały, zbudowany według tej samej miary.
  • Wiersz sylabiczny – równozgłoskowy, o nieregularnych akcentach, w wersach dłuższych niż ośmiozgłoskowe występuje średniówka, czyli przerwa ­intonacyjna.
  • Wiersz sylabotoniczny – równozgłoskowy, o regularnie rozłożonych akcentach. Układy następujących po sobie sylab akcentowanych i nieakcentowanych to stopy metryczne. Wzorowane są na językach starożytnych, opartych na iloczasie.
  • Wiersz toniczny – nierównozgłoskowy o regularnie rozłożonych akcentach, popularny w Młodej Polsce.
  • Wiersz wolny – bezrymowy, nierespektujący zasad sylabotonizmu ani (często) interpunkcji, jego poetyckość zaznacza się zazwyczaj poprzez środki (tropy) poetyckie.
  • Wiersz zdaniowy – typowy dla poezji średniowiecznej wiersz bezprzerzutniowy, w którym wers równa się zdaniu lub jego logicznej części np. Bogurodzica.
  • Zdrobnienie (spieszczenie) – ma silne zabarwienie emocjonalne dodatnie. Może wyrażać czułość i życzliwość, np. główka, kotek, cieplutko lub ironię i lekceważenie, np. stosuneczki.
  • Zgrubienie – najczęściej ma zabarwienie ujemne, wyraża zazwyczaj niechęć i pogardę, np. brudas, tłuścioch, ptaszysko, bucior.

";?>
PODYSKUTUJ: