Ich głównym celem środków artystycznych nie jest przekazanie informacji, ale spowodowanie zaskoczenia, wywołanie wzruszenia czy zachwytu, pokazanie oryginalności autora.

Cechy oryginalnego stylu artysty:

  • zależność przede wszystkim od indywidualności twórcy,
  • swobodne wykorzystywanie środków językowych występujących w innych odmianach stylistycznych (np. w stylu urzędowym czy naukowym), odmianach środowiskowych (np. w języku uczniowskim) czy regionalnych (np. w gwarze),
  • obecność różnego rodzaju środków artystycznych.

Styl artystyczny

Głównym jego celem nie jest przekazanie informacji, ale spowodowanie zaskoczenia, wywołanie wzruszenia czy zachwytu, pokazanie oryginalności autora. Cechy tego stylu:

  • zależność przede wszystkim od indywidualności twórcy,
  • swobodne wykorzystywanie środków językowych występujących w innych odmianach stylistycznych (np. w stylu urzędowym czy naukowym), odmianach środowiskowych (np. w języku uczniowskim) czy regionalnych (np. w gwarze),
  • obecność różnego rodzaju środków artystycznych.

Przykład zadania:
Występujące w zacytowanym fragmencie sonetu Mickiewicza wyrażenie „suchy ocean” jest:
a) antytezą,
b) oksymoronem,
c) epitetem,
d) żadnym z wymienionych.

Poprawna odpowiedź: b). Oksymoron – połączenie wyrazów sprzecznych znaczeniowo. Jego obecność pozwala np. podkreślić skomplikowanie jakiegoś zjawiska.

W poddawanym analizie tekście mogą się także pojawić różnego rodzaju odwołania do innych utworów literackich. Dotyczące ich pytania pozwalają sprawdzić znajomość tradycji kulturowej, ale też spostrzegawczość piszącego.

  • Aluzja literacka – świadome nawiązanie do innego dzieła, np. w jednym z analizowanych tekstów polecenie nakazywało odnaleźć fragment: „…nie będzie już cierpień jakiegokolwiek Wertera”.
  • Reminiscencja – nawiązanie niekoniecznie świadome; może polegać na wiernym zacytowaniu jakiegoś tekstu, jak również na naśladowaniu (np. budowy czy stylu).
  • Parafraza – swobodna przeróbka jakiegoś utworu (np. rozwijająca jego treści), ale zachowująca podobieństwo do oryginału.
    Słowa „parafraza” czy „parafrazować” pojawiają się także w pytaniach dotyczących struktury tekstu. Oto przykład polecenia:
    Jaką funkcję spełnia akapit 7. wobec 6.?
    a) stanowi człon porównania,
    b) parafrazuje myśli wypowiedziane w akapicie 6.,
    c) podważa treść akapitu 6.
    W takim przypadku „parafrazować” oznacza „rozwijać myśl”.

Inne zabiegi stylistyczne łączące się z kompozycją tekstu to:

  • Wyliczenie – polega na wymienianiu składników tworzących jakąś całość, np. w kolejnych akapitach tekstu mogą się pojawiać kolejne cechy omawianego zjawiska. Porządkuje tok rozumowania.
  • Gradacja – inaczej stopniowanie; to również wymienianie pewnych elementów, ale w określonym porządku, np. rosnącym albo malejącym. Na przykład w jednym z analizowanych tekstów rozważania nad kosmosem rozpoczynają się od planet, a kończą na wielkich galaktykach.
  • Kontrast – często występująca zasada kompozycyjna. Zestawienie sprzeczności pozwala na wyraźniejsze podkreślenie różnic między nimi.
  • Antyteza – polega na zestawieniu sformułowań czy zdań sprzecznych znaczeniowo. Często jej wymowa jest wzmacniana przez występowanie paralelizmu składniowego (tj. podobieństwa konstrukcji składniowej), na przykład:
    „Obowiązek jest jasny, zaszczytny i święty (…) Szczęście jest ciemne, grzeszne i diabelskie”.

 

Środki artystyczne

  • Oksymoron – połączenie wyrazów sprzecznych znaczeniowo, np. ciepły lód, żywy trup. Jego obecność pozwala np. podkreślić skomplikowanie jakiegoś zjawiska.
  • Porównanie – konstrukcja składająca się z dwóch części połączonych słowami „jak”, „jakby”, „na kształt” itp. (X jak Y). Pozwala podkreślić jakąś cechę zjawiska czy choćby urozmaicić styl wypowiedzi. Jeśli jeden z członów został rozbudowany do całego obrazu poetyckiego, mamy do czynienia z porównaniem homeryckim.
  • Pytanie retoryczne – zwrot w postaci pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi, gdyż jest ona powszechnie znana. Stosuje się go w celu przyciągniecia uwagi i wywołania silniejszego wrażenia na słuchaczach.
    Przykład pytania retorycznego
    Czy w tej sytuacji można postąpić inaczej?
    Czyż nie powinniśmy stanąć w obronie słabszych?
  • Symbol – jakiś motyw (postać, zdarzenie, rekwizyt itp.), który niesie ukryte sensy, nie może być odczytywany dosłownie. Istotą symbolu jest wieloznaczność, ale zazwyczaj w kulturze powtarzają się pewne sposoby odczytywania go – pytanie testowe może wymagać także takiej wiedzy.
  • Alegoria – również ma w sobie znaczenie ukryte, jednak w przeciwieństwie do symbolu jej sens jest jednoznaczny, utrwalony w kulturze (np. szkielet z kosą jako alegoria śmierci).
  • Hiperbola – inaczej przesadnia, polega na wyolbrzymieniu jakiegoś zjawiska, np. morze łez, pękać ze śmiechu. Służy pokazaniu emocji lub podkreśleniu jakiejś kwestii. Często występuje także w języku potocznym.
  • Paradoks – chętnie wykorzystywany przez eseistów. To sformułowanie prowadzące do jakiegoś zaskakującego wniosku, odległego od powszechnych przekonań.


Inne zabiegi stylistyczne łączące się z kompozycją tekstu to:

  • Wyliczenie – polega na wymienianiu składników tworzących jakąś całość, np. w kolejnych akapitach tekstu mogą się pojawiać kolejne cechy omawianego zjawiska. Porządkuje tok rozumowania.
    Przykład:
    Można z powodzeniem mówić o oku Kochanowskiego, Mickiewicza, Staffa, Leśmiana, Przybosia…
    (Tadeusz Różewicz, Oko poety)
  • Gradacja – inaczej stopniowanie; to również wymienianie pewnych elementów, ale w określonym porządku, np. rosnącym albo malejącym. Na przykład w jednym z analizowanych tekstów rozważania nad kosmosem rozpoczynają się od planet, a kończą na wielkich galaktykach.
  • Kontrast – często występująca zasada kompozycyjna. Zestawienie sprzeczności pozwala na wyraźniejsze podkreślenie różnic między nimi.
    Przykład kontrastu (zestawienie rozkwitającej róży z próchniejącą limbą)
    W skrytych załomach, w cichym schronie,
    Między graniami w słońcu płonie,
    Zatopion w szum, krzak dzikiej róży…
    Do ścian się tuli, jakby we śnie,

    A obok limbę toczą pleśnie,
    Limbę zwaloną tchnieniem burzy.
    (Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach)
  • Antyteza – polega na zestawieniu sformułowań czy zdań sprzecznych znaczeniowo. Często jej wymowa jest wzmacniana przez występowanie paralelizmu składniowego (tj. podobieństwa konstrukcji składniowej), na przykład:
    Obowiązek jest jasny, zaszczytny i święty (…)
    Szczęście jest ciemne, grzeszne i diabelskie.

Przykład pytania retorycznego

Może na przełomie wieków uda się zatrzymać indywidualizację oraz solidarność ludzką zarazem?
(Marcin Kula, Myśli na koniec wieku)

Przykład wyliczenia

Można z powodzeniem mówić o oku Kochanowskiego, Mickiewicza, Staffa, Leśmiana, Przybosia…
(Tadeusz Różewicz, Oko poety)

Przykład analogii

(podobieństwo między Prometeuszem a Chrystusem)
Poświęcał się i cierpiał za innych; porównywano go w pierwszych wiekach chrześcijaństwa z Chrystusem.
(Michał Głowiński, Ten śmieszny Prometeusz)

Przykład kontrastu

(zestawienie rozkwitającej róży z próchniejącą limbą)

W skrytych załomach, w cichym schronie,
Między graniami w słońcu płonie,
Zatopion w szum, krzak dzikiej róży…

Do ścian się tuli, jakby we śnie,
A obok limbę toczą pleśnie,
Limbę zwaloną tchnieniem burzy.
(Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach)


Wybrane środki artystyczne pojawiające się w pytaniach testowych:

  • Porównanie – konstrukcja składająca się z dwóch części połączonych słowami „jak”, „jakby”, „na kształt” itp. (X jak Y). Pozwala podkreślić jakąś cechę zjawiska czy choćby urozmaicić styl wypowiedzi. Jeśli jeden z członów został rozbudowany do całego obrazu poetyckiego, mamy do czynienia z porównaniem homeryckim.
  • Symbol – jakiś motyw (postać, zdarzenie, rekwizyt itp.), który niesie ukryte sensy, nie może być odczytywany dosłownie. Istotą symbolu jest wieloznaczność, ale zazwyczaj w kulturze powtarzają się pewne sposoby odczytywania go – pytanie testowe może wymagać także takiej wiedzy.
  • Alegoria – również ma w sobie znaczenie ukryte, jednak w przeciwieństwie do symbolu jej sens jest jednoznaczny, utrwalony w kulturze (np. szkielet z kosą jako alegoria śmierci).
  • Hiperbola – inaczej przesadnia, polega na wyolbrzymieniu jakiegoś zjawiska, np. morze łez, pękać ze śmiechu. Służy pokazaniu emocji lub podkreśleniu jakiejś kwestii. Często występuje także w języku potocznym.
  • Paradoks – chętnie wykorzystywany przez eseistów. To sformułowanie prowadzące do jakiegoś zaskakującego wniosku, odległego od powszechnych przekonań.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Środki stylistyczne

Składniowe środki stylistyczne

Leksykalne i słowotwórcze środki stylistyczne

Fonetyczne środki stylistyczne

Środki językowe wpływające na styl wypowiedzi