Dobre wypracowanie

Przepis na dobrą pracę

  • Najpierw przemyśl temat.
  • Zbierz i spisz materiały dowodzące swojego zdania.
  • Obmyśl formę pracy.
  • Wymyśl niebanalny, mądry, przyciągający wstęp do pracy.
  • Powołaj się na autorytety.
  • Dodaj adekwatne cytaty.
  • Konsekwentnie trzymaj się własnej myśli i tematu.
  • Podnoś poziom pracy przez „wyskoki” ponad program.


Przede wszystkim plan

To pierwszy krok do sukcesu. Niewielka grupa ludzi potrafi napisać dobrą pracę bez żadnego planu, opierając się tylko na mgliście zarysowanym pomyśle i, o dziwo, ich prace sprawiają wrażenie spójnych i jasnych. Większości z nas pozostaje im tylko pozazdrościć i poświęcić trochę czasu na planowanie.

Jaka jest różnica między planowaniem a planem?

  • Planowanie jest pewnym procesem – to wszystkie myśli, jakie przychodzą Ci do głowy w związku z tematem, czynienie wstępnych założeń (rozprawka czy może esej? skupić się na przykładach czy ogólnych omówieniach? czy Tomasz Judym będzie dobrym przykładem rozdartego wewnętrznie bohatera?).
  • Plan zaś to wytwór owego planowania, spisany na kartce czy na twardym dysku szkic pracy.

Planowanie zaczyna się już w momencie wyboru tematu i trwa przez dłuższy czas poświęcony na czytanie lektur, szukanie odpowiednich cytatów, czytanie opracowań itd. Jego logicznym finałem powinno być powstanie planu pracy (bardzo ogólnego szkicu, który pozwoli Ci nie zbaczać z torów), a w końcu bardziej szczegółowego konspektu (niektórym wystarcza szkic – zwłaszcza „streszczaczom” i „umysłom ścisłym”).


Na czym polega planowanie i jakie są jego etapy?

  • Przeanalizuj temat pracy. Nie wystarczy przeczytać go raz.
  • Przeczytaj notatki, które będą ci potrzebne do napisania pracy – szkolne i „pozaszkolne”.
  • Określ główne punkty pracy – wypisz je na kartce i podkreśl (lub w jakiś inny sposób wyodrębnij graficznie) lub wprowadź je do komputera.
  • Zastanów się nad kolejnością prezentacji materiałów.
  • Zacznij przygotowywać plan – powinien zawierać przynajmniej kolejność głównych punktów

Praca nad planem przypomina trochę układanie puzzli (jest jednak krótsza). Zapisuj luźne zdania, skojarzenia, myśli. Rysuj strzałki, ramki, podkreślaj, pisz różnymi kolorami długopisów czy flamastrów. Możesz także zapisywać gotowe już zdania, hasła, cytaty. Dobry plan powinien być jak dobra ściągawka – skrótowy, zwięzły, jasny.


Tak samo ważna jest analiza tematu

Zwróć uwagę na każde słowo, a nawet na znaki interpunkcyjne! Największy błąd to niezrozumienie tematu lub… nieuważna jego lektura. Nie wstydź się pytać, gdy jakieś sformułowanie wydaje ci się niejasne czy zbyt ogólnikowe.

  • Gdy masz do czynienia z tematem Dramatyczne spotkania człowieka z rzeczywistością w polskiej literaturze współczesnej, być może myślisz o takich bohaterach jak doktor Rieux czy Meursault. Znaczy to, że nieuważnie przeczytałeś temat – masz pisać o literaturze polskiej.
  • Temat: Literackie powroty do motywów mitologicznych i biblijnych w wybranych epokach – pozornie banalny – także może okazać się zdradliwy dla tych, którzy czytają nieuważnie. Myślisz: o, coś o antyku – na ten temat wiem przecież sporo. Beztrosko wymieniasz wszystkie nawiązania antyczne, które przyjdą ci do głowy. Jest ich mnóstwo. Nie zauważyłeś jednak, że powinieneś poświęcić trochę miejsca także nawiązaniom biblijnym.
  • W temacie zawarte jest polecenie, byś ocenił postawę bohatera – np. Stanisława Wokulskiego czy Tadka z opowiadań Tadeusza Borowskiego. Lekceważysz to polecenie lub poświęcasz mu… dwa zdania ostatniego akapitu.
  • Pamiętaj, że żaden temat nie zawiera formuły „wszystko o…”, „Twoje wiadomości na temat…”.
  • Uwaga! Jeśli temat zawiera cytat, to nie możesz (nie wolno ci!) pominąć go w swoich rozważaniach. Zauważ, jak ważną jest on częścią tematu „Jesteśmy odpowiedzialni za kształt każdego człowieka (…) Nie zostawiajmy ludzi sam na sam z ich pustką” (Tadeusz Różewicz). Uzasadnij, że literatura współczesna towarzyszy wiernie ludzkim dążeniom, niepokojom, zwątpieniom.
    Odpowiedz na następujące pytania:

    • Jak rozumiesz ten cytat (krótko go wyjaśnij), czy wydaje ci się warty zapamiętania?
    • Czy przychodzą Ci do głowy inne podobne (lub polemiczne) słowa?
    • Jak widzisz ten cytat w kontekście całej twórczości Tadeusza Różewicza?
    • Czy Twoim zdaniem (a jeśli tak, to w jaki sposób?) autor tych słów realizuje je w swojej twórczości?
    • Dla jakich innych twórców mógłby być on mottem?
    • Czy literatura współczesna jest wiernym towarzyszem twoich niepokojów i zwątpień?

Pamiętaj! Na analizę tematu warto poświęcić kilkanaście minut czy nawet pół godziny. W żadnym razie nie będzie to czas stracony. Straciłbyś czas, pisząc o sprawach niezwiązanych z tematem. Dokładne przyjrzenie się tematowi pozwoli uniknąć głupich błędów i ukierunkuje Twoje rozważania, zawęzi krąg bohaterów literackich czy lektur.


Dobór materiału, czyli trudna sztuka selekcji

  • Duża grupa tematów wypracowań stwarza możliwość wyboru z licznej grupy lektur. Wyboru tego nie da się uniknąć – choćby ze względu na ograniczenia czasowe (jeśli wypracowanie piszemy w klasie, rzadko możemy poświęcić na nie więcej niż 2 godziny lekcyjne) i „objętościowe” (podczas dwóch godzin lekcyjnych po prostu nie da się napisać np. 20 stron!).
  • Wybieraj lektury i bohaterów pod kątem ich przydatności do udowodnienia swojej tezy i siły przekonywania. Bądź bezlitosny – ci bohaterowie, którzy przydadzą się tylko trochę, nie znajdą się na twojej liście.
  • Gdy chcesz zdecydować się na danego bohatera literackiego czy dane dzieło, musisz wiedzieć, czemu one mają służyć i jaka będzie ich rola w pracy. Następnie spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, który fragment jest nam potrzebny.
    Oto przykład: do tematu o romantycznej postawie bohaterów literackich późniejszych epok literackich – gdy zdecydujemy, że dobrym przykładem takiego bohatera może być Stanisław Wokulski – wystarczy wątek jego miłości do Izabeli, historii miłości pani Zasławskiej i udział Wokulskiego w powstaniu. Prezentowanie jego całego (bogatego przecież!) życiorysu jest zbędne.
  •  Postaw na jakość, a nie liczbę przykładów – nie może być ich zbyt dużo ze względów czasowych oraz ze względu na to, że praca nie powinna przypominać wyliczanki z krótkim komentarzem.
  • Unikaj przeglądu materiału literackiego od starożytności do współczesności – chyba że temat (rzadko) wyraźnie to sugeruje. Skup się na 2 – 3 (ewentualnie czterech) wybranych epokach.
  • Im więcej dzieł spoza kanonu lektur poznałeś, tym szerszy będziesz miał wybór. Poza tym możesz mieć pewność, że Twoja praca będzie inna od prac Twoich kolegów – bardziej dojrzała i oryginalna.
  • Z drugiej zaś strony – wybór spośród utworów omawianych na lekcjach jest bezpieczniejszy. Można to „nadrobić” oryginalną kompozycją czy jasnym, przejrzystym stylem.


Zawsze sprawdza się kompozycja trójdzielna: wstęp, rozwinięcie i zakończenie

  • Wstęp jest swego rodzaju wizytówką pracy – i tak jak ona powinien być elegancki i dobrze skomponowany.
  • Rozwinięcie – to zapisany tok Twojego rozumowania. Pamiętaj, by każdą nową myśl oddzielić od innych akapitem. Ułatwisz zadanie nie tylko czytającemu (praca będzie przejrzysta), ale i sobie – gdy zechcesz przeczytać ją ponownie i dokonać ewentualnych poprawek.
  • Zakończenie to duży problem dla sporej grupy uczniów. Nieubłagany czas (albo zmęczenie) sprawia, że zakończenie to nędzne 2 linijki pełne ogólników. Często kontrastuje z niezłym wstępem i wyczerpującym rozwinięciem. Mimo niewątpliwych zalet Twojej pracy pisane w pośpiechu i nieprzemyślane zakończenie pozostawia po sobie pewien niedosyt w duszy czytającego.

Pamiętaj o proporcjach tych trzech części – wstęp czy zakończenie nie powinny być dłuższe od rozwinięcia. Najbardziej elegancko byłoby, gdyby wstęp i zakończenie były mniej więcej równej długości. Rozwinięcie zawsze jest najdłuższe.


Kilka słów o zakończeniu

Oto propozycje zakończeń:

  • Powrót do sformułowania zawartego w temacie, szczególnie, gdy jest to cytat o metaforycznym charakterze. Przykład tematu: „Społeczeństwo, któremu trudno się wyzbyć wad narodowych, buduje kolejne kaplice” – odnosząc się do kultury i realiów historycznych wybranej epoki, skomentuj słowa ks. prof. Józefa Tischnera. Symboliczne i metaforyczne użycie słowa „kaplice” daje prawo powrotu do jego możliwych znaczeń.

Jeżeli w temacie zawarte było pytanie, dobrym pomysłem na zakończenie będzie odpowiedź na nie.

  • Klamra (sposób godny polecenia) – kończymy pracę tym zdaniem (bądź myślą), którym je zaczęliśmy.
  • Szczerość: podkreślenie, że choć temat jest bardzo szeroki, czas nakazuje autorowi kończyć i zostawić czytelnikowi rozwiązanie wielu innych ważnych problemów.
  • Sformułowanie przesłania dla współczesnych czytelników.
  • Prowokacja, uwypuklenie kontrowersyjnego sądu, zaproszenie do polemiki. Będzie to wyzwanie dla, być może, bardziej konserwatywnego czytelnika, który ma prawo do zupełnie innego zdania na ten temat. Takie zakończenie jest efektowne, mocne i zapada w pamięć.
  • Propozycja złożona czytelnikowi, by sam rozstrzygnął problem zawarty w temacie.
  • Rodzaj usprawiedliwienia: autor doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że pominął jakieś ważne fakty i argumenty. W pewnym stopniu usprawiedliwiać go jednak może zawiłość i złożony charakter tematu oraz ograniczenia czasowe.


Kontrowersyjne sądy

Masz prawo do kontrowersyjnych sądów, lecz musisz je rozsądnie uzasadnić. Czasem tematy są tak skonstruowane, że prowokują do ich formułowania. Możesz stwierdzić, że nie masz żadnych autorytetów, że żaden bohater romantyczny nie jest ci szczególnie bliski, że nie akceptujesz wyborów dokonywanych przez Tomasza Judyma czy Antygonę. Unikaj jednak rozbrajająco szczerych wyznań, np. że nie przeczytałeś Pana Tadeusza, gdyż to strasznie nudna lektura, w której współczesnemu młodemu człowiekowi trudno znaleźć coś interesującego i ważnego.
Jeśli trudno Ci się przekonać do tej lektury i czujesz, że musisz podzielić się tą refleksją, można to zrobić w sposób bardziej elegancki i dojrzały.

Pierwsza propozycja:

powołaj się na wypowiedź badacza literatury epoki romantyzmu, Eligiusza Szymanisa. Ten historyk literatury stwierdził, że Pan Tadeusz właściwie nie powinien być czytany przez młodych ludzi. Walory i wagę tego dzieła można docenić dopiero w wieku dojrzałym.
Plusy: zabłyśniesz erudycją, powołasz się na autorytet i ocalisz swój własny pogląd.

Propozycja druga:

odwołaj się do filmu Andrzeja Wajdy i podkreśl, że dopiero obejrzenie tego dzieła filmowego pozwoliło Ci dostrzec, jak wiele tracą nieuważni czy niechętni czytelnicy dzieła, do których należysz.


Czy praca może być za długa lub za krótka?

Bardzo trudno odpowiedzieć na to pytanie. Jeśli jednak jej domniemana zbytnia rozlewność lub przesadna skrótowość spędzają ci sen z powiek, skorzystaj z poniższych rad:

Jeśli uważasz, że Twoja praca jest za krótka:

  • Sprawdź, czy nie zapomniałeś o jakimś ważnym zagadnieniu lub nie potraktowałeś go zbyt ogólnikowo.
  • Upewnij się, czy ogólne uwagi typu „Jan Kochanowski nawiązywał do twórczości Horacego” nie wymagają przykładów i wyjaśnień.
  • Upewnij się, czy nie powinieneś ułatwić czytelnikom zrozumienie toku twojego wywodu przez podkreślenie związku między poszczególnymi zagadnieniami
    • niezmiernie ważny jest także problem,
    • powrócę teraz do wątku…,
    • tę tezę ilustrował cytat z…,
    • kolejna rzecz, której nie można pominąć, to…

Jeśli chcesz skrócić „przegadaną” pracę

  • Poszukaj informacji nieistotnych, niezwiązanych ściśle z tematem.
  • Wyeliminuj wszelkie (niezamierzone) powtórzenia.
  • Zastanów się, czy długiej listy przykładów nie można by zastąpić jednym, za to wyjątkowo celnym, wyrazistym i krótkim podsumowaniem.
  • Skróć informacje ogólne, np. dotyczące tła historycznego, biografii autora itd.

Są 4 podstawowe kryteria oceny pracy:

  • związek z tematem,
  • wyczerpujące ujęcie,
  • logika dowodzenia i przejrzysta konstrukcja,
  • kompetencje piszącego (wiedza, styl, składnia, frazeologia itd.)


Na co zwracają uwagę poloniści?

  • Czy praca jest bogata, czy uboga w  treści?
  • Czy praca realizuje temat?
  • Czy praca jest czytelna?
  • Czy praca jest samodzielna?

Zapamiętaj!
Przepis na dobrą pracę

  • Najpierw przemyśl temat.
  • Zbierz i spisz materiały dowodzące swojego zdania.
  • Obmyśl formę pracy.
  • Wymyśl niebanalny, mądry, przyciągający wstęp do pracy.
  • Powołaj się na autorytety.
  • Dodaj adekwatne cytaty.
  • Konsekwentnie trzymaj się własnej myśli i tematu.
  • Podnoś poziom pracy przez „wyskoki” ponad program.

Uwaga!
Tych zdań używaj, gdy chcesz podjąć następny wątek rozważań, coś podkreślić, zwrócić na coś uwagę:

•    Przejdę teraz do omówienia…
•    Po pierwsze… Po drugie… Po trzecie…
•    Pragnę uzasadnić…
•    Należy zaznaczyć…
•    Koniecznie trzeba podkreślić…
•    Powołam się teraz na słowa…
•    Uzupełnię swoją myśl cytatem…
•    Pozwolę sobie zwrócić uwagę na…
•    Omówię problem następny…
•    Oto kolejny argument…
•    Teraz wyjawię opinię w sprawie…
•    Warto wiedzieć…
•    Następnie przeanalizuję…

Zobacz:

Jak przedstawić argumenty i kontrargumenty?

Jak wprowadzić nową myśl, wniosek, argument? (zdania wzorcowe)

Sformułowania potrzebne przy charakterystyce

Rozprawka

Rozprawka – przydatne zwroty