Antygona – bohaterka tragedii Sofoklesa

Antygona

Ta mitologiczna postać uwieczniona przez Sofoklesa wpisuje się do kanonu bohaterów literackich jako kobieta niezwykle lojalna wobec brata, jeszcze bardziej lojalna wobec wiary, natomiast zbuntowana mocno wobec władcy i ziemskich praw demokracji ateńskiej. Te wszystkie przeciwstawne racje – prawo i religia, państwo i jednostka, prawda rozumu i prawda uczucia – stanowią o konflikcie tragicznym ­Antygony.

Antygona – główna bohaterka tragedii – nastoletnia księżniczka tebańska uchodzi za archetyp postawy buntowniczej: niezłomna, godząca się na śmierć w imię wyznawanych ideałów, niedająca się podporządkować otaczającej ją rzeczywistości, wierna do końca przyjętemu światopoglądowi. Choć jej dzieje związane są bardzo silnie z kulturą grecką, to jednak można dostrzec w niej cechy ponadczasowe. Antygona buntowała się przeciw niesprawiedliwemu nakazowi Kreona, ale pozostała wierna religii i wartościom moralnym, które według niej mocniej spajają społeczeństwo niż prawo i wola władzy. Skazana na śmierć poniosła konsekwencje swego czynu.

Charakterystyka

Charakterystyka Antygony nie jest zadaniem prostym. To osobowość złożona, w której można dostrzec i cechy powszechnie uznawane za negatywne, i takie, które określa się jako pozytywne.

  • Pochodzenie: ród Labdakidów (dotknięty klątwą); jest córką Edypa i jego matki Jokasty.
  • Wygląd zewnętrzny: nie jest znany – można jedynie domyślać się, że była ładna.
  • Umysłowość: duża inteligencja. Być może – choć w jej czasach było to rzadkością w przypadku kobiet – była wykształconą dziewczyną z dużą wiedzą o świecie. Tym można tłumaczyć jej niezależność i pewność siebie w kontaktach z Kreonem.
  • Cechy charakteru: na pewno jest to dziewczyna bystra, kierująca się w życiu własnym zdaniem. Jest odważna zarówno w formułowaniu pogladów, jak i w podejmowanych działaniach. Zarazem jest gwałtowna, porywcza, nie waży słów, lecz jasno i dobitnie mówi to, co myśli, nawet jeżeli wie, że może to zranić jej rozmówcę. Ambitna i pewna siebie, niezłomna w realizacji podjętego zamiaru. Choć nie można o niej powiedzieć, że była ciepła, to na pewno była uczuciowa oraz dobra. Daje temu wyraz, mówiąc słynne słowa: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Można powiedzieć, że jest także bogobojna. Jest impulsywna, ale umie śmiało i rzeczowo bronić swoich racji.
  • Stosunek Antygony do siostry: jest dość skomplikowany – z jednej strony gardzi jej słabością, z drugiej niewątpliwie kocha ją i usiłuje bronić przed Kreonem.
  • Uosobienie: charakteryzując Antygonę, należy zwrócić uwagę na skomplikowanie jej osobowości i charakteru. Z jednej strony podjęta przez nią decyzja jest na pewno przemyślana i dziewczyna wie, jakie będą konsekwencje jej postępowania, z drugiej zaś – można kojarzyć ją jako osobę, która najpierw działa i mówi, a potem dopiero – myśli. A to cecha ponadczasowa, charakterystyczna dla młodych ludzi wszystkich czasów i epok!

Biografia

Antygona była potomkinią rodu Labdakidów, nad którym ciążyła klątwa. Być może ten fakt – oprócz wyznawanych przez nią zasad i poglądów – także zaważył na jej tragicznym życiu. Nieznane są wcześniejsze losy Antygony, ale można domniemywać, że buntowniczość i niepodporządkowanie się narzuconym regułom cechowały ją już wcześniej – sugerować to może pierwsza rozmowa z Ismeną, w której siostra wprawdzie przerażona jest pewnością siebie i buntem Antygony, ale bynajmniej – nie jest tym zdziwiona. Taka reakcja Ismeny może uzasadniać tezę o tym, że buntowanie się było naturalną cechą Antygony.

Niewiele wiemy o dzieciństwie Antygony, ale we wszystkich wersjach mitu podkreśla się, że rodzina Edypa i Jokasty była bardzo szczęśliwa aż do czasu, kiedy zaczęła spełniać się okrutna przepowiednia. Można wyobrazić sobie radosną, opływającą w dostatki dziewczynę, otoczoną miłością rodziny i szacunkiem poddanych, z zaciekawieniem i zaufaniem oczekującą, co przyniesie jej przyszłość, niepodejrzewającą ani trochę, jak straszny los ją czeka.

Parę faktów z młodości Antygony jest bardzo istotnych. Po pierwsze Antygona jest szczęśliwą narzeczoną Hajmona, syna Kreona. Po drugie jest już świadoma niezawinionej winy swego ojca. Po trzecie obaj jej bracia giną, walcząc o tron. Świadomość owej bratobójczej walki zdominuje dalsze życie ­Antygony.

Życie Antygony zakończy się w młodym wieku, mimo to można mówić o dojrzałości, jaką wykazała się bohaterka w związku z dokonanym wyborem – zdecydowała się na pochowanie swego brata wbrew rozkazowi króla. Mitologiczne przekazy potwierdzają, że Antygona miała zaledwie czternaście lat, kiedy jej życie zostało brutalnie przerwane.

Ważne momenty w życiu bohatera

  • Uświadomienie sobie winy ojca i klątwy ciążacej nad całym rodem.
  • Miłość do Hajmona.
  • Decyzja o konieczności pochowania brata.
  • Rozmowa z Ismeną.
  • Ostateczna rozmowa z Kreonem.
  • Wyrok skazujący.
  • Zamknięcie w jaskini.
  • Samobójstwo.

Bohaterka o sobie

Przede wszystkim ma wrażenie, że postępuje właściwie. Nie ma żadnych wątpliwości – ani co do swoich intencji, ani co do realizacji tego, co zamierzyła. Uważa, że jej obowiązkiem jest pochowanie brata i zamierza zrealizować swój cel. Nie zwraca uwagi na uczucia innych osób, nie liczy się zupełnie z nimi ani też nie bierze pod uwagę tego, że – choćby częściowo – inni ludzie mogą także mieć rację. Wedle Antygony rzeczywistość jest czarno-biała i jako taka podlega absolutnie jednoznacznym ocenom. Można by powiedzieć, że Antygona, choć zbuntowana wobec świata, sama z siebie jest… zadowolona. Uważa bowiem, że jest nieomylna, oraz, że postępuje najzupełniej słusznie, bo w jedyny właściwy sposób.

Bohaterka a inne postacie utworu

  • Ismena – siostra Antygony. Słaba, uległa i krucha, ale budzi sympatię widza (czytelnika). Początkowo nie chce uczestniczyć w pochowaniu brata, obawiając się konsekwencji. Jednak po skazaniu siostry, pragnie dzielić z nią okrutny los.
  • Hajmon – syn Kreona i narzeczony Antygony. Jest mądry i dojrzały, choć młody. Rzeczowo z ojcem dyskutuje, pragnąc – bezskutecznie – wykazać mu absurdalność i zło jego postępowania. Niestety, Kreon całkowicie lekceważy jego zdanie. Hajmon nie mówi wiele o swej miłości do Antygony, lecz jego samobójcza śmierć jest tej miłości niewątpliwym dowodem.
  • Kreon – wuj Antygony, sprawujący władzę w państwie po odejściu Edypa. Początkowo jest władcą sprawiedliwym i rozsądnym, jednak z czasem staje się apodyktycznym tyranem. Nie słucha nikogo, będąc przekonanym o posiadaniu jedynej racji. Uważa, że ustanowione przez niego prawo jest jedynym słusznym i żadne racjonalne argumenty, mające skłonić go do zmiany zdania, nie przekonują go. Nie liczy się zupełnie z prawem boskim. Nie interesują go także uczucia innych – ani Antygony, ani Hajmona, którego lekceważy i obraża (obraża także jego ukochaną). Za swoją butę, zaślepienie i nadmierną pewność siebie płaci ogromną cenę – jego żona i syn popełniają samobójstwo.

Podobne postacie literackie

Takich dzielnych, energicznych i śmiało dążących do celu kobiet nie ma w kulturze zbyt wiele. Dlatego bratnich dusz Antygony należy szukać raczej pośród mężczyzn.

  • Podobne do Antygony cele ma Hamlet z dramatu Williama Szekspira. Jednak w przeciwieństwie do bohaterki dramatu Sofoklesa cechuje go brak zdecydowania, niemożność dokonania czynu, nadmierna refleksyjność.
  • Równie bezkompromisowy jak Antygona jest Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego. Jednak nie potrafi on dokonać zamierzonego czynu (zabicia cara), ponieważ ulega Strachowi i Imaginacji.
  • Na jeszcze innych zasadach można Antygonę porównywać z Cezarym Baryką z Przedwiośnia Stefana Żeromskiego – chłopak prezentuje podobną postawę buntowniczą oraz niezgodę na podleganie autorytetom. Jednak ta postawa i poglądy Cezarego dopiero zostaną wystawione na próbę, jego dzieje zostają „zawieszone” i czytelnik nie wie, czy dalsze zachowanie bohatera będzie można porównywać z czynami Antygony.
  • Pewnego rodzaju karykaturą Antygony jest Artur z Tanga Sławomira Mrożka. Dzielny obrońca tradycji, można rzec, że ginie w jej obronie, ale ranga problemów, jakie stawia przed nim życie (albo on sam przed sobą) jest oczywiście nieporównywalnie mniejsza od zagadnień ukazanych w tragedii Sofoklesa.

 

O utworze źródłowym

Antygona Sofoklesa to jedna z najbardziej znanych tragedii greckich. Tematem tragedii jest bunt przeciwko despotycznej władzy nierespektującej związków krwi i praw boskich. Strukturę dramatu wyznacza opozycja przeciwstawnych racji: Kreona i Antygony. W tym utworze ścierają się sprzeczne prawdy: prawo boskie i prawo ludzkie, prawda rozumu i prawda uczucia. Sofokles rozważa problem winy i kary, zależności między państwem a jednostką oraz powinności względem bogów i władcy. To tekst o władzy, miłości, wierności, wierze, ideałach wyznawanych przez ludzkość.

Antygona symbolizuje:

  • bunt przeciwko bezdusznej władzy,
  • kierowanie się uczuciami i prawami boskimi,
  • siostrzaną miłość,
  • odwagę i bezkompromisowość,
  • bohaterkę, nad którą ciąży fatum,
  • jest typową bohaterką greckiej tragedii, której losy wzbudzają w widzach litość i trwogę. Litość, bo to szlachetna i godna podziwu dziewczyna; trwogę, bo nie jest idealna, a przez to bliższa widzom.

Znaczenie bohaterki

  • Antygona uważana jest za archetyp postawy buntowniczej: niezłomna, godząca się na śmierć w imię wyznawanych ideałów, niedająca się podporządkować otaczającej ją rzeczywistości, wierna do końca przyjętemu światopoglądowi.
  • Choć jej dzieje związane są bardzo silnie z kulturą grecką, to jednak można dostrzegać w niej cechy ponadczasowe.

Tematy, przy których można wspomnieć bohaterkę

  • bunt i niezgoda na świat,
  • motywy ludzkiego postępowania,
  • przeznaczenie a indywidualne wybory,
  • uniwersalizm postaci literackiej,
  • konflikt tragiczny.

 

Dzieło

Antygona

Autor

Sofokles

Czas i miejsce akcji

Starożytne Teby (dokładniej – “plac przed pałacem królewskim w Tebach”), akcja – zgodnie z zasadą jedności czasu, rozgrywa się od wschodu do zachodu słońca.

Pojęcia związane z tą bohaterką

Konflikt tragiczny – konflikt dwóch równorzędnych racji (prawd). Taki konflikt jest właściwie nierozwiązywalny. W tragedii Sofoklesa możemy mówić o konflikcie między Kreonem (prawo pisane, prawa ziemskie, państwo, rozum) a Antygoną (prawo moralne, prawa boskie, jednostka, uczucie). W takim sporze za każdą z racją przemawiają silne argumenty. Nawet jeżeli jedna ze stron zwycięży, nie można mówić o zwycięstwie tego, któ rzeczywiście miał rację ani o zwycięstwie dobra nad złem. Bohaterowie obstają przy swoich racjach, co niekiedy – jak w tym wypadku – przypłacają życiem.

Zobacz:

Antygona – Sofokles

Antygona – charakterystyka

Antygona – bohaterka bliska czy daleka?

Dlaczego Antygona – bohaterka tragedii Sofoklesa – jest postacią tragiczną?

Z jakiego mitu wywodzi się Antygona Sofoklesa?

Dwie postawy życiowe – Antygona i Kreon

PODYSKUTUJ: