Antygona

Ta mitologiczna postać uwieczniona przez Sofoklesa wpisuje się do kanonu bohaterów literackich jako kobieta niezwykle lojalna wobec brata, jeszcze bardziej lojalna wobec wiary, natomiast zbuntowana mocno wobec władcy i ziemskich praw demokracji ateńskiej. Te wszystkie przeciwstawne racje – prawo i religia, państwo i jednostka, prawda rozumu i prawda uczucia – stanowią o konflikcie tragicznym ­Antygony.

Antygona – główna bohaterka tragedii – nastoletnia księżniczka tebańska uchodzi za archetyp postawy buntowniczej: niezłomna, godząca się na śmierć w imię wyznawanych ideałów, niedająca się podporządkować otaczającej ją rzeczywistości, wierna do końca przyjętemu światopoglądowi. Choć jej dzieje związane są bardzo silnie z kulturą grecką, to jednak można dostrzec w niej cechy ponadczasowe. Antygona buntowała się przeciw niesprawiedliwemu nakazowi Kreona, ale pozostała wierna religii i wartościom moralnym, które według niej mocniej spajają społeczeństwo niż prawo i wola władzy. Skazana na śmierć poniosła konsekwencje swego czynu.

Charakterystyka

Charakterystyka Antygony nie jest zadaniem prostym. To osobowość złożona, w której można dostrzec i cechy powszechnie uznawane za negatywne, i takie, które określa się jako pozytywne.

  • Pochodzenie: ród Labdakidów (dotknięty klątwą); jest córką Edypa i jego matki Jokasty.
  • Wygląd zewnętrzny: nie jest znany – można jedynie domyślać się, że była ładna.
  • Umysłowość: duża inteligencja. Być może – choć w jej czasach było to rzadkością w przypadku kobiet – była wykształconą dziewczyną z dużą wiedzą o świecie. Tym można tłumaczyć jej niezależność i pewność siebie w kontaktach z Kreonem.
  • Cechy charakteru: na pewno jest to dziewczyna bystra, kierująca się w życiu własnym zdaniem. Jest odważna zarówno w formułowaniu pogladów, jak i w podejmowanych działaniach. Zarazem jest gwałtowna, porywcza, nie waży słów, lecz jasno i dobitnie mówi to, co myśli, nawet jeżeli wie, że może to zranić jej rozmówcę. Ambitna i pewna siebie, niezłomna w realizacji podjętego zamiaru. Choć nie można o niej powiedzieć, że była ciepła, to na pewno była uczuciowa oraz dobra. Daje temu wyraz, mówiąc słynne słowa: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Można powiedzieć, że jest także bogobojna. Jest impulsywna, ale umie śmiało i rzeczowo bronić swoich racji.
  • Stosunek Antygony do siostry: jest dość skomplikowany – z jednej strony gardzi jej słabością, z drugiej niewątpliwie kocha ją i usiłuje bronić przed Kreonem.
  • Uosobienie: charakteryzując Antygonę, należy zwrócić uwagę na skomplikowanie jej osobowości i charakteru. Z jednej strony podjęta przez nią decyzja jest na pewno przemyślana i dziewczyna wie, jakie będą konsekwencje jej postępowania, z drugiej zaś – można kojarzyć ją jako osobę, która najpierw działa i mówi, a potem dopiero – myśli. A to cecha ponadczasowa, charakterystyczna dla młodych ludzi wszystkich czasów i epok!

Biografia

Antygona była potomkinią rodu Labdakidów, nad którym ciążyła klątwa. Być może ten fakt – oprócz wyznawanych przez nią zasad i poglądów – także zaważył na jej tragicznym życiu. Nieznane są wcześniejsze losy Antygony, ale można domniemywać, że buntowniczość i niepodporządkowanie się narzuconym regułom cechowały ją już wcześniej – sugerować to może pierwsza rozmowa z Ismeną, w której siostra wprawdzie przerażona jest pewnością siebie i buntem Antygony, ale bynajmniej – nie jest tym zdziwiona. Taka reakcja Ismeny może uzasadniać tezę o tym, że buntowanie się było naturalną cechą Antygony.

Niewiele wiemy o dzieciństwie Antygony, ale we wszystkich wersjach mitu podkreśla się, że rodzina Edypa i Jokasty była bardzo szczęśliwa aż do czasu, kiedy zaczęła spełniać się okrutna przepowiednia. Można wyobrazić sobie radosną, opływającą w dostatki dziewczynę, otoczoną miłością rodziny i szacunkiem poddanych, z zaciekawieniem i zaufaniem oczekującą, co przyniesie jej przyszłość, niepodejrzewającą ani trochę, jak straszny los ją czeka.

Parę faktów z młodości Antygony jest bardzo istotnych. Po pierwsze Antygona jest szczęśliwą narzeczoną Hajmona, syna Kreona. Po drugie jest już świadoma niezawinionej winy swego ojca. Po trzecie obaj jej bracia giną, walcząc o tron. Świadomość owej bratobójczej walki zdominuje dalsze życie ­Antygony.

Życie Antygony zakończy się w młodym wieku, mimo to można mówić o dojrzałości, jaką wykazała się bohaterka w związku z dokonanym wyborem – zdecydowała się na pochowanie swego brata wbrew rozkazowi króla. Mitologiczne przekazy potwierdzają, że Antygona miała zaledwie czternaście lat, kiedy jej życie zostało brutalnie przerwane.

Ważne momenty w życiu bohatera

  • Uświadomienie sobie winy ojca i klątwy ciążacej nad całym rodem.
  • Miłość do Hajmona.
  • Decyzja o konieczności pochowania brata.
  • Rozmowa z Ismeną.
  • Ostateczna rozmowa z Kreonem.
  • Wyrok skazujący.
  • Zamknięcie w jaskini.
  • Samobójstwo.

Bohaterka o sobie

Przede wszystkim ma wrażenie, że postępuje właściwie. Nie ma żadnych wątpliwości – ani co do swoich intencji, ani co do realizacji tego, co zamierzyła. Uważa, że jej obowiązkiem jest pochowanie brata i zamierza zrealizować swój cel. Nie zwraca uwagi na uczucia innych osób, nie liczy się zupełnie z nimi ani też nie bierze pod uwagę tego, że – choćby częściowo – inni ludzie mogą także mieć rację. Wedle Antygony rzeczywistość jest czarno-biała i jako taka podlega absolutnie jednoznacznym ocenom. Można by powiedzieć, że Antygona, choć zbuntowana wobec świata, sama z siebie jest… zadowolona. Uważa bowiem, że jest nieomylna, oraz, że postępuje najzupełniej słusznie, bo w jedyny właściwy sposób.

Bohaterka a inne postacie utworu

  • Ismena – siostra Antygony. Słaba, uległa i krucha, ale budzi sympatię widza (czytelnika). Początkowo nie chce uczestniczyć w pochowaniu brata, obawiając się konsekwencji. Jednak po skazaniu siostry, pragnie dzielić z nią okrutny los.
  • Hajmon – syn Kreona i narzeczony Antygony. Jest mądry i dojrzały, choć młody. Rzeczowo z ojcem dyskutuje, pragnąc – bezskutecznie – wykazać mu absurdalność i zło jego postępowania. Niestety, Kreon całkowicie lekceważy jego zdanie. Hajmon nie mówi wiele o swej miłości do Antygony, lecz jego samobójcza śmierć jest tej miłości niewątpliwym dowodem.
  • Kreon – wuj Antygony, sprawujący władzę w państwie po odejściu Edypa. Początkowo jest władcą sprawiedliwym i rozsądnym, jednak z czasem staje się apodyktycznym tyranem. Nie słucha nikogo, będąc przekonanym o posiadaniu jedynej racji. Uważa, że ustanowione przez niego prawo jest jedynym słusznym i żadne racjonalne argumenty, mające skłonić go do zmiany zdania, nie przekonują go. Nie liczy się zupełnie z prawem boskim. Nie interesują go także uczucia innych – ani Antygony, ani Hajmona, którego lekceważy i obraża (obraża także jego ukochaną). Za swoją butę, zaślepienie i nadmierną pewność siebie płaci ogromną cenę – jego żona i syn popełniają samobójstwo.

Podobne postacie literackie

Takich dzielnych, energicznych i śmiało dążących do celu kobiet nie ma w kulturze zbyt wiele. Dlatego bratnich dusz Antygony należy szukać raczej pośród mężczyzn.

  • Podobne do Antygony cele ma Hamlet z dramatu Williama Szekspira. Jednak w przeciwieństwie do bohaterki dramatu Sofoklesa cechuje go brak zdecydowania, niemożność dokonania czynu, nadmierna refleksyjność.
  • Równie bezkompromisowy jak Antygona jest Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego. Jednak nie potrafi on dokonać zamierzonego czynu (zabicia cara), ponieważ ulega Strachowi i Imaginacji.
  • Na jeszcze innych zasadach można Antygonę porównywać z Cezarym Baryką z Przedwiośnia Stefana Żeromskiego – chłopak prezentuje podobną postawę buntowniczą oraz niezgodę na podleganie autorytetom. Jednak ta postawa i poglądy Cezarego dopiero zostaną wystawione na próbę, jego dzieje zostają „zawieszone” i czytelnik nie wie, czy dalsze zachowanie bohatera będzie można porównywać z czynami Antygony.
  • Pewnego rodzaju karykaturą Antygony jest Artur z Tanga Sławomira Mrożka. Dzielny obrońca tradycji, można rzec, że ginie w jej obronie, ale ranga problemów, jakie stawia przed nim życie (albo on sam przed sobą) jest oczywiście nieporównywalnie mniejsza od zagadnień ukazanych w tragedii Sofoklesa.

 

O utworze źródłowym

Antygona Sofoklesa to jedna z najbardziej znanych tragedii greckich. Tematem tragedii jest bunt przeciwko despotycznej władzy nierespektującej związków krwi i praw boskich. Strukturę dramatu wyznacza opozycja przeciwstawnych racji: Kreona i Antygony. W tym utworze ścierają się sprzeczne prawdy: prawo boskie i prawo ludzkie, prawda rozumu i prawda uczucia. Sofokles rozważa problem winy i kary, zależności między państwem a jednostką oraz powinności względem bogów i władcy. To tekst o władzy, miłości, wierności, wierze, ideałach wyznawanych przez ludzkość.

Antygona symbolizuje:

  • bunt przeciwko bezdusznej władzy,
  • kierowanie się uczuciami i prawami boskimi,
  • siostrzaną miłość,
  • odwagę i bezkompromisowość,
  • bohaterkę, nad którą ciąży fatum,
  • jest typową bohaterką greckiej tragedii, której losy wzbudzają w widzach litość i trwogę. Litość, bo to szlachetna i godna podziwu dziewczyna; trwogę, bo nie jest idealna, a przez to bliższa widzom.

Znaczenie bohaterki

  • Antygona uważana jest za archetyp postawy buntowniczej: niezłomna, godząca się na śmierć w imię wyznawanych ideałów, niedająca się podporządkować otaczającej ją rzeczywistości, wierna do końca przyjętemu światopoglądowi.
  • Choć jej dzieje związane są bardzo silnie z kulturą grecką, to jednak można dostrzegać w niej cechy ponadczasowe.

Tematy, przy których można wspomnieć bohaterkę

  • bunt i niezgoda na świat,
  • motywy ludzkiego postępowania,
  • przeznaczenie a indywidualne wybory,
  • uniwersalizm postaci literackiej,
  • konflikt tragiczny.

 

Dzieło

Antygona

Autor

Sofokles

Czas i miejsce akcji

Starożytne Teby (dokładniej – “plac przed pałacem królewskim w Tebach”), akcja – zgodnie z zasadą jedności czasu, rozgrywa się od wschodu do zachodu słońca.

Pojęcia związane z tą bohaterką

Konflikt tragiczny – konflikt dwóch równorzędnych racji (prawd). Taki konflikt jest właściwie nierozwiązywalny. W tragedii Sofoklesa możemy mówić o konflikcie między Kreonem (prawo pisane, prawa ziemskie, państwo, rozum) a Antygoną (prawo moralne, prawa boskie, jednostka, uczucie). W takim sporze za każdą z racją przemawiają silne argumenty. Nawet jeżeli jedna ze stron zwycięży, nie można mówić o zwycięstwie tego, któ rzeczywiście miał rację ani o zwycięstwie dobra nad złem. Bohaterowie obstają przy swoich racjach, co niekiedy – jak w tym wypadku – przypłacają życiem.

Zobacz:

Antygona – Sofokles

Antygona – charakterystyka

Antygona – bohaterka bliska czy daleka?

Dlaczego Antygona – bohaterka tragedii Sofoklesa – jest postacią tragiczną?

Z jakiego mitu wywodzi się Antygona Sofoklesa?

Antygona i Kreon – dwie postawy życiowe