MODERNIZM
Nazwa
  • Fin de siècle – koniec wieku
  • Modernizm – „nowe” występuje przeciw staremu (modern – nowoczesne)
  • Dekadentyzm – schyłek wieku, poczucie beznadziejności – prąd duchowy końca wieku XIX, który ogarnął rzesze młodych ludzi. Pochodzi z cytatu Paula Valéry’ego: „Jam Cesarstwo u schyłku wielkiego konania” (franc. decadence – schyłek).
  • Neoromantyzm – dziedziczy ideały romantyków
  • Symbolizm – symbol stanie się ważny w literaturze i sztuce
  • Secesja – modny stał się taki styl w stroju, sztuce użytkowej itp.
  • Impresjonizm – ten nurt zdominował sztuki plastyczne i przeniósł się też do literatury
Trendy
  • wzrost liczebności ludzi, ogromny postęp techniczny (kolej, parostatki, telefon, elektryczność), rozwój kapitalizmu – przemysłu i miast;
  • poczucie zagrożenia indywidualności jednostki ludzkiej, bezradności, wyczerpania dawnych wartości, bezsensu istnienia;
  • nadchodzący koniec stulecia – lęk związany z końcem wieku;;• bunt przeciw światu – normom, konwenansom, ograniczeniom, miastu;
  • dekadentyzm – pojęcie klucz do omawianej epoki (od dekadence – po francusku schyłek, upadek), oznacza świadomość kryzysu kulturowego, poczucie bezsensu istnienia
Nowe tendencje
Filozofia

schopenhaueryzm

  • dzieło – Świat jako wola i wyobrażenie
    – Schopenhauer
  • myśl
    • pesymizm
    • życie jako pasmo cierpień
    • sztuka, nauka, nirwana jako dziedziny ukojenia

nietzscheanizm

  • dzieło – Poza dobrem i złem
    – Nietzsche
  • myśl
    • teoria „nadczłowieka” – indywidualnej jednostki, usytuowanej poza dobrem
      i złem
    • teoria „woli mocy”
      – wyższość siły nad przeciętnością i słabością

bergsonizm

  • dzieło – Ewolucja twórcza – Bergson
  • intuicjonizm (intuicja najlepszym środkiem poznania)
  • élan vital – siła życia, moc, energia, siła twórcza dana człowiekowi
Sztuka

  • Impresjonizm – rewolucja w malarstwie! „Impression”
    – to wrażenie, ulotna chwila, mgnienie. To właśnie powinien oddać malarz na płótnie. Zapoczątkowany przez wystawienie słynnego obrazu Moneta pt. Impresja – wschód słońca,
    od niego też wziął nazwę, a uświetniły go nazwiska twórców, takich jak: Renoire, Monet, Manet, Cezanne, Toulouse-Lautrec.

  • Symbolizm – poprzez symbol można było wyrazić to, co niewyrażalne, ukazać treści wewnętrzne. Symbol – środkiem wyrazu. Ptak, płynący statek czy słomiany chochoł przestają reprezentować tylko siebie – teraz oznaczają zupełnie inne treści. Poetę, wolność, nadzieje na przyszłość. Metody tej używali w swojej twórczości Charles Baudelaire i Artur Rimbaud, Henryk Ibsen i Paul Valéry.

  • Secesja – moda przełomu wieków – zapanowała w grafice,
    w architekturze, sztuce użytkowej i zdobnictwie. Jej cechy to falista linia, wątki roślinne i kwiatowe, asymetria i pastelowe barwy – wzory subtelne i delikatne.

  • Ekspresjonizm – maksymalizm w wyrazie uczuć. Podstawowym założeniem ekspresjonizmu jest przekonanie
    o tym, że świat jest terenem sprzeczności i walki dobra ze złem. Opis świata – wedle ekspresjonistycznych zasad
    – wymaga uchwycenia tych potężnych kontrastów i wyrażenia maksimum siły ekspresji  – artysta potęguje swoje obrazowanie do rozmiarów dawniej niespotykanych.

Najważniejsze w kulturze

  • 1857 – ukazują się Kwiaty zła, tom poezji Baudelaire’a;
  • 1866 – ukazuje się Zbrodnia i kara Dostojewskiego;
  • 1870-1871 – wojna francusko-pruska, po wojnie – Francja republiką, Niemcy cesarstwem;
  • 1872 – Monet maluje Impresję – wschód słońca (rodzi się impresjonizm)
  • 1883 – ukazuje się Tako rzecze Zaratustra, najważniejsze dzieło Nietzschego zawierające jego koncepcję nadczłowieka
  • 1889 – Wystawa Światowa w Paryżu i powstanie wieży Eiffla;
  • 1891 – ukazuje się Portret Doriana Graya, słynna powieść Wilde’a;
  • 1914 – wybuch I wojny światowej.
Tematy, które fascynowały twórców końca wieku 
  • Sztuka – typ artysty – ptaka, wolności twórczej (Baudelaire, Rimbaud)

  • Szatan, zło (Baudelaire)

  • Spleen, pesymizm, bierność (poeci dekadentyzmu)

  • Miasto i jego społeczność (Zola, Maupassant)

  • Prostytucja, margines społeczny (Zola, Maupassant)

  • Kwestie moralne (Conrad, Maupassant, Zola, Dostojewski)

  • Los i psychika urzędnika (Maupassant, Czechow)

  • Przemijanie, rozkład ciała (Baudelaire, Wilde)

  • Obłęd (Dostojewski, Strindberg, Wilde)

  • Mentalność chłopa (Zola, Maupassant)

Najważniejsi poeci europejscy

Parnasizm i poezja czysta

  • • Czas – nurt wykształcił się we Francji w latach 50. XIX wieku.
  • • Idea – podstawowy cel poezji to dążenie do absolutnego piękna.
  • • Sposób – kunszt poetycki, perfekcja zasad budowania utworów, wyrafinowanie formy.
  • • Tematyka – metafizyczna, wizja poezji jako sztuki dla sztuki: wolnej i czystej, nieobciążonej zadaniem niesienia przesłania i zmieniania świata.
  • • Kto? – Valéry i Mallarmé – początki kariery

Charles Baudelaire – poeta przeklęty

  • Tom – Kwiaty zła.
  • Treści – brud, grzech, brzydota i kalectwo, gnijące zwłoki, erotyczne perwersje, inwokacje do szatana.
  • Cechy – typowe dla epoki: wyższość duchowa artysty, koncepcja poety przeklętego, motyw szatana, motyw spleenu, użycie jako środka: brzydoty, nędzy, śmierci i grzechu.
    Przykłady

    • Padlina – portret przemijalności piękna
    • Albatros – symbol odtrąconego poety – ptaka
    • Spleen – właśnie poetycki obraz tego stanu ducha człowieka, który charakteryzuje się nudą, biernością i bezwładem

Paul Verlain – inicjator symbolizmu, twórca dekadentyzmu

  • głosił bezinteresowność poezji, konieczność jej niezależności od życia, oryginalność i niezwykłość formy przy ledwie zarysowanych motywach treściowych;
  • Sztuka poetycka – wiersz, poetycki manifest Verlaine’a – zawieraja jego wizję poezji – reprezentatywny też dla całego nurtu literackiego określanego mianem symbolizmu (hasło „Nade wszystko muzyki!”);
  • Niemoc – jeden z najsłynniejszych utworów dekadentyzmu. „Jam Cesarstwo u schyłku wielkiego konania” – od tego cytatu wzięła się nazwa dekadentyzm

Jean Arthur Rimbaud – „poeta młodzieńczy”

  • wróg wszelkich form i konwencji – małżeństwa, moralności, cesarstwa itp. ;
  • eksperymentator w poezji:
    • znany wiersz – manifest – Statek pijany
    • znany wiersz – eksperyment Samogłoski – przykład synestezji – poeta koloruje samogłoski

Typy postaci kultury końca wieku XIX

  • Artysta – bierny, ogarnięty spleenem. Poeta przeklęty czy malarz impresjonista. Szuka podniet i sensu życia w sztuce, nirwanie, kontemplacji natury, czasem w dziedzinach niebezpiecznych, jak: narkomania, alkoholizm, prostytucja. Cechuje go pogarda dla mieszczańskich wartości, dla filistra, obojętność wobec świata.

  • Filister – mieszczuch, kołtun. Może to być zwykły urzędnik żyjący nudnym życiem według mieszczańskich zasad
    – a takie mają w pogardzie artyści. Może być zakłamany kołtun jak pani Dulska – tu już mamy do czynienia
    z postępowaniem nieetycznym.

  • Bohater conradowski – poddany próbie, postawiony wobec trudnych wyborów moralnych, ponoszący konsekwencje swego czynu – jak choćby Lord Jim.

  • Prostytutka – Nana, Baryłeczka, Małgorzata Gautier. Często – mimo życia w zdegenerowanym świecie – ma szlachetną duszę. Nigdy – nie może wydostać się z tego świata i odrzucić dawnego życia.

  • Kobieta przytłoczona normami i stereotypami społecznymi: Gina z Dzikiej kaczki i Nora Ibsena, Panna Julia Strindberga, Łagodna Dostojewskiego.

Wielka reforma teatru

Zmieniła oblicze i postrzeganie sztuki teatralnej

  • Od tej pory teatr nie będzie gwiazdorskim popisem ani naturalistyczną sceną udającą rzeczywistość. Teatr staje się świątynią, polem walki o nowa sztukę.

  • Do reformatorów należą:
    • Ryszard Wagner – chce teatru jako sumy sztuk, operującego nie tylko słowem, lecz muzyką, malarstwem, tańcem – połączeniem tych elementów w organiczną całość.
    • Maurycy Maeterlinck – twórca symbolizmu w teatrze. Gest, wyraz twarzy, nastrój – a nie akcja – miały oddawać treść dramatu.
    • Edward Craig i Adolf Appia – teatr – sztuka absolutnie autonomiczna, przeciwni teatralnej iluzji, Craig uczynił reżysera bogiem teatru, stworzył teatr okrucieństwa.
    • Konstanty Stanisławski – i jego MChAT (Teatr Artystyczny w Moskwie). Nie uznawał odgrywania ról przez aktora, powinien on rolę swoją przeżywać, wydobyć treść psychologiczną. Eliminował gwiazdorstwo pod każdą postacią.
    • Bertolt Brecht – twórca swoistej ekspresji teatralnej i koncepcji efektu obcości. Nie tylko reformator, lecz twórca znanych dramatów, np. Matki Courage i jej dzieci.
Trzy epoki XIX wieku
Romantyzm

  • mistycyzm, spirytualizm, irracjonalizm;
  • motyw szatana i postaci nadprzyrodzonych;
  • rozczarowanie wiedzą;
  • indywidualizm, kult jednostki;
  • kult poety – wyobcowanego wieszcza;
  • poezja i dramat w literaturze
  • ludowość;
  • kult walki, buntu, konspiracji.
Pozytywizm

  • realizm, racjonalizm;
  • agnostycyzm – nie wykraczajmy poza to, co można zbadać;
  • nauka, wiedza, scjentyzm;
  • utylitaryzm, postulat użyteczności sztuki, organicyzm;
  • misja poety służącego społeczeństwu;
  • proza dominuje w literaturze;
  • wieś polem pracy u podstaw;
  • kult pracy.
Fin de siècle

  • okultyzm, parapsychologia, intuicjonizm;
  • motyw szatana i satanizmu;
  • rozczarowanie cywilizacją, postępem techniki;
  • teoria nadczłowieka Nietzschego;
  • kult artysty, hasło: „sztuka dla sztuki”;
  • poezja i dramat wracają po czasach eksplozji powieści;
  • ludomania;
  • bunt, temat wyzwolenia.
Dziedzictwo epoki
Schopenhaueryzm

Na poglądach tego myśliciela oparł się dominujący w epoce dekadentyzm

  • filozofia pesymizmu i rozczarowania życiem, które jest cierpieniem i dążeniem do śmierci;
  • marzenie o szczęściu – to kolejna ułuda i sztuczka pędu życiowego;
  • człowiek dąży tylko do śmierci;
  • drogi wyzwolenia:
    • nirwana (z filozofii staroindyjskiej) – oznacza stan między śmiercią a życiem – stan niebytu
    • religia piękna – ono bowiem jest jedyną wartością na ziemi mającą odpowiednią moc, by złagodzić egzystencjalne cierpienie

Nietzscheanizm

Do poglądów Nietzschego odwołały się późniejsze teorie kultu jednostki – w tym faszyzm

  • filozofia silnej, niezależnej, wolnej jednostki – obdarzonej wolą mocy – uprawnionej do władzy nad innymi;
  • podstawy etyki chrześcijańskiej – przykazania miłości wobec bliźniego i pokory – są filozofią słabości;
  • żądanie przewartościowania wszystkich wartości;
  • podział ludzi na dwie podstawowe kategorie – biernych i niezdolnych do samodzielnego działania, skrępowanych przez wymogi kulturowe „niewolników” – i wolnych, samodzielnych i twórczych „panów”.

Élan vital – Henriego Bergsona

Teoria Bergsona stanie się podstawą intuicjonizmu i wiary w życiową moc człowieka

  • filozofia wiary w istnienie siły życiowej – élan vital, organizującej istnieni;
  • jedyną drogą prawdziwego poznania jest intuicja – pozwalająca nam wychwycić prawdziwą – nierozumową wiedzę; ten właśnie pogląd określany jest mianem intuicjonizmu.

Symbolizm

Zdominował literaturę i sztukę epoki (zwanej też symbolizmem)

  • nurt artystyczny – od pojęcia symbolu – najważniejszego środka ekspresji;
  • symbol to rodzaj znaku – potrzebny artyście, by wyrazić niewyobrażalne treści;
  • symbol to motyw, który symbolizuje inną wartość niż własna;
  • symbol społecznie utrwalony i powtarzalny, zrozumiały dla ogółu to alegoria.

Impresjonizm

Rewolucja w sztuce – inne postrzeganie świata

  • bardzo ważny prąd, początkowo w malarstwie, potem także w literaturze; pochodzi od słowa „impression” – „wrażenie” – użytego w tytule obrazu Moneta – Impresja wschód słońca;
  • polega na subiektywnym ukazaniu świata widzianego przez twórcę jego oczyma, właśnie w tym momencie
    – przedstawia więc ulotną chwilę, wrażenie;
  • stał się jedną z częściej używanych technik obrazowania; poeci i prozaicy – również dążą do „zatrzymania wrażenia”, ukazania subiektywnego spojrzenia na rzeczywistość, przedstawiania licznych skojarzeń barw, zjawisk i wrażeń zmysłowych.