Zestawienie lektur romantycznych

Cierpienia młodego Wertera – Johann Wolfgang Goethe
TematCo jest ważne? Co pisać, z czym kojarzyć?
Gatunek: powieść w listach

Temat

  • Miłość romantyczna, nieakceptowana przez świat, prowadząca do samobójstwa.
  • Bunt i cierpienie wrażliwej jednostki, jaką jest Werter.
  • Weltschmerz (ból świata, choroba wieku) trapiąca młodych epoki.
  • Utwór ukazał się w 1774 roku. Wzbudził ogromne zainteresowanie, wręcz skandal, stał się biblią romantyków
    – zapoczątkował nową epokę.
  • Goethe ukazał zupełnie nowy rodzaj miłości, nowy rodzaj bohatera – wrażliwego, czułego, cierpiącego na „ból istnienia” (Weltschmerz). Taki bohater na próżno szuka dla siebie miejsca, brzydzi się wszelkimi konwencjami, szablonowymi zachowaniami, całym społeczeństwem.
  • Utwór zafascynował młodzież
    – zaczęto nosić stroje przypominające ubranie Wertera – żółtą kamizelkę i niebieski frak, przez całą Europę przeszła „moda” na samobójstwa.
  • Jest to powieść epistolarna
    – Werter pisze do przyjaciela Alberta, kilka listów adresowanych jest do Lotty
    i Alberta.
  • Cierpienia… zawierają ważną kreację bohatera literackiego. Werter staje się wzorem postawy nazwanej od jego imienia – werteryzem.
    To człowiek cierpiący, wrażliwy na zło świata, samotny, nierozumiany.
  • Samobójstwo, nieszczęśliwa miłość to cechy bohatera romantycznego, który wykształci się w epoce.
  • Ważna lektura do tematów dotyczących młodych buntowników z wyboru, rozterek młodości, poczucia bezsensu życia, konfrontacji ideałów
    z brutalną rzeczywistością
    i cierpienia.
  • Przynosi jedną z pierwszych analiz psychologicznych
    – Werter opisuje swoje przeżycia, jego listy są różnorodne pod względem formy stylistycznej
    – od gniewnego bełkotu po poematy prozą, jego nastroje równie zmienne.
  • Cierpienia młodego Wertera zyskują miano „książki zbójeckiej” w Dziadach Mickiewicza – jako lektura zmieniająca życie człowieka.
Giaur George Byron
Temat

  • Romantyczna i dramatyczna historia miłosna miłości Giaura – chrześcijanina, innowiercy dla Turków – do Leili, żony baszy Hassana. Zemsta, zbrodnia, niemoc życia bez ukochanej kobiety. Obyczajowość kultury muzułmańskiej.
  • Bunt jednostki przeciw prawom obyczajowym.
  • Zagadnienie wolności
    – jednostki i kraju.
Co jest ważne?

  • Kreacja bohatera – typ bajroniczny, dumny, samotny, miłujący wolność, odwrócony od świata. Od niej postawa
    – bajronizm, na wzór postaci literackiej i samego poety – skandalisty, podróżnika, lorda Byrona.
  • Orientalizm – rzecz rozgrywa się na terenie Grecji okupowanej przez Turcję.
  • Temat walki o wolność, który podkreślił tłumaczący na polski Giaura Mickiewicz.
  • Zagadnienia etyczne; miłość wbrew prawu, dokonanie zemsty, która nie przynosi ulgi.
  • Nowy gatunek literacki: powieść poetycka.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Z Werterem Goethego:
    obaj mają cechy typowe dla bohatera romantyzmu. Obydwaj są nadwrażliwi, przeżywają głębokie emocje, zwłaszcza nieszczęśliwą miłość. Obydwaj też są samotni, wyobcowani, ale Giaur podejmuje walkę,
    a Werter popełnia samobójstwa.
  • Giaur utrwala romantyczny kult miłości, która ma prawo do istnienia ponad konwenansami
    i normami. Ten motyw powtórzą wszyscy romantycy.
Faust – Johann Wolfgang Goethe
Temat

  • Sens ludzkiego życia, wartość wiedzy, odpowiedzialność
    za własne czyny.
  • Historia starca, który rozczarował się do wiedzy książkowej. Przez całe dotychczasowe życie studiował księgi, ale nie znalazł dzięki temu odpowiedzi na najważniejsze pytania: o prawa rządzące człowiekiem
    i światem.
    Za młodość i nieśmiertelność oddał duszę diabłu.

Co jest ważne?

  • Faust powstawał w latach 1768-1832. Goethe pisał go niemal przez całe życie.
  • Kreacja bohatera: Faust jest mędrcem, filozofem poszukującym wiedzy absolutnej – ale nade wszystko reprezentantem człowieka zabłąkanego pomiędzy dobrem
    a złem, diabłem
    a Bogiem, postawionego wobec zagadki istnienia.
  • Pojęcie faustyzmu: pragnienia zdobycia wiedzy za wszelką cenę, marzenie
    o wiecznej i nieśmiertelności.
  • Kreacja szatana i cytat: „Jam częścią tej ciemności, co światło zrodziła” (antynomia ciemność
    – światło, nawiązanie do motywu z biblijnej Księgi Rodzaju) oraz: „[Jam] tej siły cząstka mała, / która wciąż złego pragnie,
    a dobro wciąż działa”.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Z Hiobem – Faust podobnie
    jak biblijny Hiob stał się przedmiotem zakładu między Stwórcą a Mefistem. Warunek zakładu jest jeden: Faust musi ciągle szukać. Przegra, jeśli odnajdzie sens życia i powie
    w samozadowoleniu: „Chwilo trwaj! Jesteś tak piękna!”.
  • Z Mistrzem i Małgorzatą Bułhakowa – poprzez imiona bohaterów, kreacje szatana, temat.
  • Faust to postać historyczna: lekarz i alchemik Johann Faust
    z Wirtembergii, oskarżony
    o czary na przełomie XV i XVI wieku.
  • Ten dramat romantyczny jest sumą przemyśleń autora, dziełem przede wszystkim filozoficznym.
Literatura polska
Dziady – Adam Mickiewicz
Temat

  • • Martyrologia narodu polskiego, miłość, moralność, wybitna jednostka, poeta i poezja, konflikt z bogiem, mesjanizm narodu polskiego.
  • Problemy dominujące
    w poszczególnych częściach:

    • II – mistycyzm i etyka ludowa (kaplica – przy obrzędzie dziadów).
    • IV – miłość (dom księdza, wizyta Pustelnika – Gustawa).
    • III – martyrologia narodu polskiego, ocena społeczeństwa, siła poezji.

Co jest ważne?

  • Części II i IV ze względu na miejsce powstania zwane są Dziadami kowieńsko-wileńskimi, zaś część III – Dziadami drezdeńskimi.
  • Scena Wielkiej Improwizacji to najważniejszy polski monolog.
  • Kreacja bohatera romantycznego: Gustaw-Konrada, który w celi bazyliańskiej przechodzi wielką przemianę wewnętrzną,
    co odzwierciedla się w napisie
    na murze: „Umarł Gustaw, narodził się Konrad”. Gustaw to nieszczęśliwy kochanek
    z części IV i prawdopodobnie tajemniczy duch z II części dramatu. Konrad to poeta, samotnik, buntownik, indywidualista, który jak Prometeusz pragnie poświęcić się dla dobra narodu.
  • Profetyzm – Widzenie księdza Piotra, któremu dane jest widzieć przyszłość Polski, jako Chrystusa narodów (mesjanizm).
  • Ocena i podział polskiego narodu na warstwę patriotyczną i zdrajców. Słynna metafora lawy.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Z inną teorią na temat roli narodu polskiego, zawartą
    w Kordianie Słowackiego
    – winkelriedyzmem.
  • Ukształtowany przez Mickiewicza typ bohatera romantycznego na zawsze wpłynął na polską literaturę i stał się punktem odniesienia dla następnych kreacji lub parodii.
  • Alina Witkowska nazwała
    tę część Dziadów „arcywzorem polskiego dramatu romantycznego”. To szczególny utwór – łączy w nim Mickiewicz świat realny i metafizyczny, przeszłość i przyszłość, dobro
    i zło. Trudno byłoby zresztą znaleźć jakiś romantyczny problem, który nie pojawiłby się w III części Dziadów.
  • Przedstawienia Dziadów miały często ogromną siłę oddziaływania – zwłaszcza gdy zbiegały się z trudnym dla Polski okresem – były wielkim wydarzeniem artystycznym,
    jak słynne Dziady w reżyserii Konrada Swinarskiego
    w1968 roku.
Pan Tadeusz – Adam Mickiewicz
Gatunek: epopeja narodowa (ostatni polski epos)

Temat

  • Historia szlacheckiego zajazdu, dawnego sporu i pogodzenia zwaśnionych rodzin Horeszków i Sopliców, które rozegrały się
    w czasach kampanii napoleońskiej.
  • Trzy równoległe wątki: działalność Księdza Robaka, miłosne przygody Tadeusza i historia zamku Horeszków. Mickiewicz napisał Pana Tadeusza na emigracji, tęskniąc ogromnie za krajem. Chciał utrwalić odchodzącą w przeszłość szlachecką rzeczywistość i poruszyć oraz pokrzepić serca Polaków.
  • Czas i miejsce akcji: lata 1811-1812, Litwa, dwór Sopliców, zamek Horeszków, zaścianek Dobrzyńskich, karczma.
Co jest ważne?

  • Epopeja szlachecka została wydana w 1834 roku w Paryżu. Pan Tadeusz powstał w romantyzmie, w czasach Wielkiej Emigracji. Cel przyświecał Mickiewiczowi jasny – ocalić wspomnienie pięknej i bogatej Polski szlacheckiej, wskrzesić nadziej na odzyskanie ojczyzny.
  • Jest to polska epopeja narodowa, sielanka o Polakach, obraz odchodzącej rzeczypospolitej szlacheckiej.
  • Daje sentymentalny portret szlachty: mówi o zwyczajach
    i tradycji narodowej tęsknocie za rodzinnym krajem, przemianie wewnętrznej bohatera, arkadii ojczyzny dzieciństwa, tęsknocie tułacza – emigranta za ojczyzną, Litwie, historii, miłości i waśniach rodowych.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Dla potomnych stał się najważniejszą polską lekturą
    – nazywany biblią domu polskiego.
  • Przyniósł wyidealizowany, nostalgiczny portret szlachty polskiej (bohaterem zbiorowym jest właśnie szlachta przedstawiona w sposób zgodny z arkadyjskim obrazem świata).
  • Ważne są epizody obyczajowe, na przykład: porządek ustawienia gości na spacerze, obyczaje szlachty zaściankowej, na przykład nadawanie imion, przydomki, czarna polewka jako symboliczna odmowa ręki panny, zajazd jako metoda rozwiązywania sąsiedzkich nieporozumień.
  • Realizm utworu jest pozorny. Mamy do czynienia z obrazem wyidealizowanym, niemalże bajkowym.
  • Inne utwory ukazujące (jak i Pan Tadeusz) wyidealizowany, krzepiący serca portret polskiej szlachty, na przykład Trylogia Henryka Sienkiewicza czy komedie Fredry.
  • W Ferdydurke Witolda Gombrowicza – autor poddaje parodii polską wizję dworu na wzór Soplicowa, schemat miłości Zosi i Tadeusza oraz szlacheckich typów.
  • Utwór inspirował innych twórców – Sienkiewicza, malarzy: Wojciecha Gersona (ilustrował poemat) i Maksymiliana Gierymskiego,
    a także na zasadzie polemiki Gombrowicza.
Kordian – Juliusz Słowacki
Gatunek: dramat romantyczny.

Temat

  • Powstanie listopadowe
    – przyczyny klęski.
  • Dzieje Kordiana – wrażliwego młodzieńca, dojrzewanie bohatera, jego rozczarowanie światem, miłością, próba dopełnienia misji narodowej.
  • Portret Polaków i polskiego bohatera narodowego.
Co jest ważne?

  • Kordian powstał w 1833 roku
    w trakcie pobytu Słowackiego
    w Szwajcarii i miał być przede wszystkim próbą odniesienia się do powstania listopadowego, zgłębieniem przyczyn jego klęski oraz polemiką z systemem mitów stworzonych przez Adama Mickiewicza w III części Dziadów
    i Księgach narodu polskiego
    i pielgrzymstwa polskiego.
  • Mesjanizm historyczny. Polska Winkelriedem narodów
    – porównanie do szwajcarskiego bohatera, który podczas walki wbił w swą pierś włócznię wroga, czyniąc tym samym przejście dla towarzyszy. Jest to wizja podobna i zarazem różna od Mickiewiczowskiej. Tak samo obaj wieszczowie widzą idee poświecenia się Polski Europy
    – lecz Mickiewicz odwołuje się do religii (Chrystus), a Słowacki do historii (Winkelried).
  • Ocena powstania – Słowacki potępia przywódców i wylicza ich wady, docenia natomiast patriotyzm młodych, ideę nienawiści do wroga, buntu
    i spisku.
  • Postawa Kordiana, który mdleje w progu sypialni carskiej. Jest postacią tragiczną – w tej sytuacji stawia go historia. Jest też reprezentantem polskiej mentalności, niezdolnej do konkretnego czynu, tylko do snucia marzeń.
  • Temat poezji i jej roli w życiu narodu. Słowacki uważa ją za skarbnicę narodową, zdolną w przyszłości odrodzić ideę walki
    o wolność – bo odwołującą się
    do dawnych wartości. Polemizuje
    z Mickiewiczem – nie uznaje mesjanistycznej, tyrtejskiej roli poety i poezji.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Kordian – przechodzi wielką ewolucję, nieustannie się zmienia lub raczej tworzy siebie na oczach czytelnika. Staje się człowiekiem aktywnym, podejmuje konkretne zadanie. Nie jest już skoncentrowany wyłącznie na sobie – chce poświęcić się dla ojczyzny.
    Ale zadania nie wykona
    – dlatego że jest zbyt słaby, niepewny, a także dlatego,
    że nie można do szlachetnego celu dążyć, postępując niemoralnie (zabójstwo).
  • Kordian przenosi się z miejsca na miejsce – jest w Londynie,
    u papieża, na Mont Blanc.
    W utworze jest sporo wątków: miłość, dojrzewanie, niemoralność panujących, mesjanizm, spisek, powstanie
    – jest polskim dramatem romantycznym, drugim,
    po Dziadach.
  • Jego duchowym prototypem jest Szekspirowski Hamlet
    – typ niezdecydowanego, niezdolnego do czynu bohatera.
  • Zestawienie mesjanizmu mistycznego z historycznym (Polska Chrystusem Narodów, Adam Mickiewicz, Dziady – Polska Winkelriedem narodów
    Kordian).
  • Ernest Bryll – Lekcja polskiego – to słynne nawiązanie w poezji współczesnej do Kordiana. Poeta przeciwstawia się romantycznemu mitowi szlachetnego bohatera, który nie ma mocy czynu.
Nie-Boska komedia – Zygmunt Krasiński
Gatunek: dramat romantyczny

Temat

  • Historia Hrabiego Henryka
    – poety, potem przywódcy arystokratów walce
    z rewolucjonistami.
  • Dwie warstwy znaczeniowe dramatu:
    • ramat rodzinny
      – a w toku rozwoju tego wątku temat poezji i poety oraz problematyka moralna,
    • dramat o rewolucji
      – przedstawione dzieje walki klas obrazują pogląd poety na istotę historii. Krasiński rewolucję potępia jako bunt przeciw starym wartościom, tradycji, religii, etyce.
Co jest ważne?

  • Czas powstania: 1835
    (po powstaniu listopadowym).
  • Tytuł dramatu wyraźnie nawiązuje do Dantego, początkowo jednak dzieło Krasińskiego miało nosić tytuł Mąż. Zmiana tytułu związana jest z przesunięciem punktu ciężkości z tematyki rodzinnej na zagadnienia historiozoficzne.
  • Wymiar etyczny: problem walki dobra ze złem, dyskusja o moralnych powinnościach poety, konsekwencjach czynów niemoralnych – buntu, niesprawiedliwości, zdrady małżeńskiej.
  • Dzieło zawiera próbę definicji i wytłumaczenia dziejów
    za pomocą prowidencjalizmu
    – poglądu, zgodnie z którym
    o losie jednostek, społeczeństw
    i świata decydują wyroki Boskie.
  • Temat poezji i misji poety: dwie kategorie poetów, jakie się ujawniają w toku akcji:
    • Poeta przeklęty
      – to Hrabia Henryk.
      Nie postępował moralnie, poezja stała się więc jego przekleństwem.
    • Poeta błogosławiony
      – to Orcio. Rodzi się
      z darem poezji, postępuje etycznie, poezja jest jego błogosławieństwem.
Co pisać, z czym kojarzyć?

  • Literacki prototyp:
    Boska komedia Dantego
    – tytuł, próba podjęcia dyskusji
    o sytuacji człowieka wobec sił wyższych, porównanie rewolucji do piekła dantejskiego, dantejska wędrówka Hrabiego Henryka przez obóz rewolucjonistów.
  • Zestawienie z Kordianem
    – różne wizje rewolucji, poezji, szatana, postaci obłąkanych.
  • Z Uspokojeniem – wierszem Juliusza Słowackiego
    o rewolucji w duchu filozofii genezyjskiej.
  • Z Przedwiośniem – powieścią Żeromskiego, późniejszą wizją rewolucji.

PODYSKUTUJ: