Na podstawie przedstawionego fragmentu oraz znajomości powieści ukaż dramatyzm decyzji Tomasza Judyma oraz motywy jego wyboru.

Tuż obok stóp Judyma było szerokie, suche zawalisko, otwór w postaci leja zwróconego wierzchołkiem na dół. W głębi ziemi pod nim były niegdyś galerie kopalni. Warstwy skał piaskowca i łupku gliniastego, wskutek „wyrabowania” budynku podtrzymującego piętro, zarwały się od własnego ciężaru i spadając, odłamami swymi napełniły puste przestrzenie pokładów węgla. Gleba zewnętrzna zsunęła się w przepaść wraz z murawą, krzewami i utworzyła dół głębokości dwudziestu metrów.
W miejscu rozdarcia widać było pręgi piachu siwe i jasnożółte. Naokół stały karłowate, nędzne sosny.
Jedna z nich rosła na samym brzegu zawaliska. Oberwana ziemia ściągnęła w głębinę prawy jej korzeń, a lewy został na twardym gruncie. Tak ją dzieje kopalni rozdarły na dwoje. Pień jej stał jedną połową swoją w górze, a drugą szedł wraz z zawaliskiem, niby istota ludzka, którą na pal wbito. Tamten, z bryłami ziemi w dół ściągnięty, prężył się jak członki na torturach. Wszczepione w glebę pazury górne trzymały się z całej siły.
Judym zsunął się w zawalisko, żeby go nikt nie widział. Rzucił się na wznak. Pod sobą w głębi ziemi słyszał od czasu do czasu huk wystrzałów dynamitu i prochu. W górze widział obłoki sunące po niebie lazurowym.
Obłoki jasne, święte, zaczerwienione obłoki…
Tuż nad jego głową stała sosna rozdarta.
Widział z głębi swojego dołu jej pień rozszarpany, który ociekał krwawymi kroplami żywicy. Patrzał w to rozdarcie długo, bez przerwy.
Widział każde włókno, każde ścięgno kory rozerwane i cierpiące. Słyszał dookoła siebie płacz samotny, jedyny, płacz przed obliczem Boga.
Nie wiedział tylko, kto płacze…
Czy Joasia? – Czy grobowe lochy kopalni płaczą?
Czy sosna rozdarta?

(Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni)


Wyjaśnienie zadania

Najpierw powoli, zdanie po zdaniu, przeczytaj tekst źródłowy. Postaraj się wyobrazić sobie to miejsce, w którym leżał Judym – w końcu po to właśnie Żeromski je opisał.
Na pewno słyszałeś o symbolu rozdartej sosny, temat pracy nie jest więc zaskoczeniem. Przypomnij sobie fabułę powieści, dzieje głównego bohatera, a także jego przemyślenia, wszystkie okoliczności (np. los Wiktora, brata Judyma), które zadecydowały o podjęciu tak ważnej w jego życiu decyzji – rozstaniu się z Joasią. A potem zastanów się, czy Judym nie popełnił przypadkiem błędu. Co Ty myślisz o wyborze, przed którym stanął bohater Ludzi bezdomnych?

Najprostszy plan pracy

  • zinterpretowanie symbolu rozdartej sosny;
  • powiązanie rozdartej sosny z samopoczuciem Judyma, z jego rozdartą duszą;
  • przypomnienie losów doktora Tomasza Judyma;
  • wymienienie motywów decyzji podjętej przez bohatera powieści;
  • zwrócenie uwagi na różnice w odbiorze powieści na przełomie XIX i XX wieku i dzisiaj;
  • zwrócenie uwagi na historyczne okoliczności wyborów dokonywanych przez Judyma – sytuację polityczną Polski i pozytywistyczne filozofie;
  • próbę zuniwersalizowania i\lub uwspółcześnienia doświadczeń Judyma.

 

Warianty wstępu

Wariant 1

Krótkie przypomnienie historii doktora Tomasza Judyma.

Doktor Tomasz Judym był synem ubogiego warszawskiego szewca. Aby zdobyć wykształcenie, musiał pokonać wiele przeszkód, znieść wiele upokorzeń. Kiedy został lekarzem i wrota kariery stanęły przed nim otworem, nie zapomniał o tym, w jakich warunkach żyją ludzie (między innymi jego bliscy) w suterenach. Chciał poprawić ich los. Jego reformatorskie działania napotykały ciągle przeszkody ze strony egoistycznych i kierujących się wyłącznie własnym interesem zwierzchników. Ważnym wydarzeniem w życiu bohatera było spotkanie z nauczycielką Joasią Podborską, w której się wkrótce (z wzajemnością) zakochał. Jednakże przekonany, że gdy obarczy się rodziną, nie będzie mógł realizować swojego posłannictwa, odrzucił miłość Joasi. Oto jak wytłumaczył byłej narzeczonej swoją decyzję: „Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory.”

Wariant 2

Rozpocznij od interpretacji symbolu „rozdartej sosny”.

Kontakt z przyrodą jest ważny dla wielu bohaterów Stefana Żeromskiego. Często jest źródłem samowiedzy, skłania też ku refleksji, że poza zdarzeniami z ich jednostkowych bytów istnieje porządek wyższy, uniwersalny. Taką właśnie funkcję spełnia w Ludziach bezdomnych obraz rozdartej sosny. Wyraża rozterkę doktora Judyma (i nie tylko jego – każdego człowieka wrażliwego na cudzą krzywdę, niegodzącego się na zło) pomiędzy altruizmem, pragnieniem poświęcania się dla dobra ogólnego a pragnieniem miłości, szczęściem osobistym.

Wariant 3

Rozpocznij od kilku ważnych pytań.

  • Dylemat moralny, który tak drastycznie na rzecz idei rozstrzyga doktor Judym z Ludzi bezdomnych, będzie potem stale powracać w wielu innych dziełach pisarza: czy człowiek, mający pełną świadomość istniejącego w świecie zła i odczuwający w sobie nieustępliwy nakaz podjęcia walki o przemianę owej budzącej jego sprzeciw organizacji życia, zachowuje prawo do własnego, intymnego, osobistego szczęścia?
  • Judym wybrał służbę idei poświęcania się dla dobra najuboższych, odrzucając miłość swojej ukochanej. Czy jednak na własnym (i Joasi) nieszczęściu uda mu się zbudować szczęście innych? Czy pozbawiając siebie prawa do posiadania domu, rodziny, właściwie po prostu rezygnując z samego siebie, będzie mógł skutecznie zmierzyć się ze światem? Czy taka postawa nie wyjaławia go wewnętrznie? I czy aby dobrze służyć innym, należy naprawdę zrezygnować z własnego szczęścia?

 

Warianty rozwinięcia

Wariant 1

Jeśli zgadzasz się z decyzją doktora Judyma.
Musisz, oczywiście, zebrać argumenty i odpowiednio je przedstawić. Na przykład:

  • Konieczność troszczenia się o dobro rodziny niejednokrotnie przeszkadzałaby doktorowi w realizacji jego szczytnych zamierzeń. Musiałby wówczas bardziej liczyć się z opiniami zwierzchników. Nie mógłby również całego swojego czasu poświęcić na darmowe leczenie najuboższych. Musiałoby go przecież trochę zostać dla żony i dzieci…
  • To dobrze, że Judym zrezygnował z małżeńskiego szczęścia, bo na pewno byłby złym mężem i ojcem. Ciągle nie byłoby go w domu, bo leczyłby biednych. Od swoich pacjentów nie przyjmowałby honorariów, więc rodzina by głodowała.
  • Decyzja podjęta przez Judyma była słuszna jeszcze z jednego powodu. Gdyby założył rodzinę, skazałby się na wieczne rozdarcie, wieczne usiłowanie pogodzenia obowiązków rodzinnych i społecznych. Na pewno mnóstwo cennej energii zużywałby codziennie na wewnętrzną, jałową szarpaninę. Rozstając się z Joasią, z dwóch rzeczy ważnych, a pozostających w sprzeczności, wybrał to, co wydało mu się ważniejsze.

Wariant 2

Jeżeli nie zgadzasz się z decyzją bohatera.
Oczywiście, również musisz przedstawić argumenty. Oto przykłady:

  • Człowiek, który zrezygnował z własnego szczęścia, nie będzie potrafił skutecznie zabiegać o dobro innych. Na żadnej krzywdzie (nawet własnej) nie da się zbudować czegoś dobrego.
  • Judym, odrzucając miłość Joasi, skazał się na wewnętrzną pustkę, wyjałowienie. Że stanie się zgorzkniałym człowiekiem i wkrótce straci wiarę w sens swoich poczynań.
  • To nieprawda, że rodzina odciągnęłaby doktora Judyma od sprawy, której pragnął poświęcić swoje życie. Joasia na pewno znakomicie by z nim współpracowała. Przecież sama zaproponowała, że będzie jego felczerką, że wspólnie założą w Zagłębiu Dąbrowskim szpital, taki jak wcześniej prowadził Judym w Cisach. Poza tym dzięki swojej inteligencji i towarzyskiemu obyciu mogłaby być mężowi bardzo pomocna, chociażby w negocjacjach ze zwierzchnikami. Niejednokrotnie, czytając powieść Żeromskiego, ma się wrażenie, że działając impulsywnie, pozwalając sobie na gwałtowne wybuchy złości, demonstrując swoją moralną i umysłową wyższość, doktor Tomasz szkodzi nie tylko sobie (np. tracąc posadę), ale i swoim pacjentom (Judym zmuszony został do opuszczenia cisowskiego szpitala, którym na pewno nikt się nie zajmie, a bagna i tak nie zostały osuszone). Judym, nie doceniając jej jako partnerki, popełnił olbrzymi, niewybaczalny błąd.

Wariant 3

Przypomnij, jak entuzjastycznie została przyjęta wydana w 1899 roku omawiana powieść Żeromskiego przez ówczesnych czytelników. Zwróć uwagę na to, jak jest przyjmowana dzisiaj – jako przykład bardzo szlachetnego nudziarstwa… Zastanów się, skąd bierze się ta różnica. Przecież literatura przekazywać nam winna prawdy i dylematy uniwersalne, ważne dla ludzi w każdej epoce, na tym polega jej wielkość, nieśmiertelność dobrych pisarzy.
Jest rzeczą oczywistą, że nie wolno interpretować dzieł ani postaci literackich w oderwaniu od kontekstu, czasu powstania. Zastanów się, jakie najważniejsze różnice pomiędzy społeczeństwem przełomu XIX i XX wieku a dzisiejszym potrafisz wymienić.

  • Pod koniec XIX wieku nie było Polski na żadnych mapach. Przetrwanie naszego narodu i kultury niejednokrotnie zależało od odważnych decyzji prostych obywateli (przypomnij sobie chociażby, jak ten sam Żeromski opisał w Syzyfowych pracach proces rusyfikacji i walkę zwykłych uczniów gimnazjum o swoją polskość). W takich warunkach od jednostek takich jak doktor Judym – bezkompromisowych, bez reszty poświęconych „sprawie”, idealistów, ofiarników, ludzi „jednej myśli wielkiej”, której są w stanie poświęcić absolutnie, bez reszty wszystko – zależało bardzo wiele. To od polskiej inteligencji, od jej postawy zawisł los państwa. I doktor Judym doskonale wpisuje się w ten patriotyczny wzorzec – w końcu to nie o ratowanie paryskich clochardów, a polskiej warstwy robotniczej, chłopów i górników z taką zaciętością zabiega bohater Ludzi bezdomnych.

Po (krótkim) zarysowaniu kontekstów powstania utworu – które – sam to przyznasz, bardzo wzbogacają interpretację, a mogą również niebanalnie wpłynąć na Twoją ocenę decyzji doktora Judyma zajmij się argumentami (za lub przeciw – w zależności od tego po której ze stron się opowiadasz) dotyczącymi tej konkretnej sytuacji – rozstania z Joasią.


Warianty zakończenia

Wariant 1

Pierwszym przychodzącym na myśl wariantem zakończenia jest, oczywiście, ocena bohatera. W kilku podsumowujących słowach napisz, do jakiego wniosku doszedłeś – co myślisz o postępku Judyma. Pamiętaj, aby wziąć pod uwagę również okoliczności historyczne: polityczną sytuację Polski i ideologie epoki pozytywizmu (nawet jeśli według Ciebie wcale nie usprawiedliwiają doktora Tomasza).

Wariant 2

Próbą efektownego zakończenia pracy może być uwspółcześnienie rozterki Judyma. Jakie postawy człowiek może przyjmować, a jakie przyjąć powinien wobec zła, wobec cudzej krzywdy? Tak dużo mówi się dzisiaj o obojętności na los bliźniego, nieczułości na cudze nieszczęście. Kiedy kieszonkowiec okrada ludzi w autobusie, chociaż to widzimy, nie reagujemy, ba, nawet nie ostrzegamy siedzącego obok sąsiada, bo… co nas to obchodzi. Może problem bierze się stąd, że zabrakło wśród nas tych nudnych i szlachetnych aż do obrzydzenia judymów…

Wariant 3

Albo wróć na koniec do obrazu, który stanowić miał punkt wyjścia dla Twoich rozważań, do symbolu rozdartej sosny. Jak doskonale wiedzą wszyscy maturzyści, jedną z najważniejszych cech symbolu jest wieloznaczność. Można z tego skorzystać i zaproponować nieszablonową interpretację. Na przykład taką:
Rozdarty pień sosny ma symbolicznie wyrażać rozterkę duchową Judyma, który jedną częścią swojej istoty pragnie domu, szczęścia rodzinnego, miłości a drugą –  poświęcić się dla dobra swoich najbiedniejszych, najbardziej upośledzonych bliźnich. Pomimo rozdarcia są to jednak dwie nieodłączne części jednej ludzkiej istoty, tak jak obie części pnia składają się na jedną sosnę. I w przypadku drzewa, i w przypadku człowieka, rozdarcie jest czymś sztucznym, jest kalectwem. Autor Ludzi bezdomnych poprzez symbol rozdartej sosny piętnuje decyzję Judyma, który wyrządził krzywdę nie tylko Joasi, ale przede wszystkim sobie, skazując się na duchowe kalectwo, które nie tylko nigdy nie pozwoli mu w pełni wykorzystać swoich możliwości, ale też w krótkim czasie doprowadzi do jego klęski.

Konteksty

  • Siłaczka Stefana Żeromskiego – znane opowiadanie, w którym ukazana została klęska bohaterki pozytywnej, typu Judyma. Wiejska nauczycielka Stanisława Bozowska pomimo trudności materialnych i złego stanu zdrowia do końca usiłowała realizować ideały pracy u podstaw.
  • Dżuma Alberta Camusa – powieść z 1947 roku. Główny bohater utworu, Rieux, to – tak jak Judym – lekarz. Pomimo licznych własnych trosk walczy z rozprzestrzeniającą się epidemią, wiedziony litością dla nieszczęśliwych i umiłowaniem swego zawodu.

Ważne!
Zwróć też uwagę na pozytywistyczne ideologie, prądy filozoficzne (utylitaryzm Johna Stuarta Milla, organicyzm Herberta Spencera, idea pracy organicznej i pracy u podstaw itp.), które w dużym stopniu wpłynęły na myślenie autora Ludzi bezdomnych. Oczywiście, to bardzo ważne – zaznacz, że Ludzie bezdomni pisani i opublikowani zostali w okresie Młodej Polski, ale idee, które przyświecały Żeromskiemu podczas tworzenia, mają rodowód pozytywistyczny.