Tło epoki

Norwid jest często uznawany za artystę epoki przełomu, tworzącego między romantyzmem a pozytywizmem. Rzeczywiście, możemy zaliczyć go do tzw. drugiego pokolenia romantyków.

Jako poeta był już wychowany na literaturze polskich romantyków, wieszczów największego formatu.
Norwid debiutował w okresie, kiedy polski romantyzm przestaje być awangardowy i łagodnieje. W Polsce romantyczny zapał powoli wygasał i stopniowo zaczynał się krystalizować, zwłaszcza po powstaniu styczniowym, nowy nurt – pozytywizm. Wydarzeniem, które w istotny sposób wpłynęło na twórczość Norwida i na określenie jego stosunku wobec walki zbrojnej jako metody wyzwolenia narodów, była Wiosna Ludów w 1848 roku.

Tworząc w takiej atmosferze, Norwid dostrzegał konieczność swoistego odnowienia polskiej literatury. Zdawał sobie sprawę z ograniczeń i schematów, w jakich ugrzęzła poetyka romantyczna. Bliski był mu także pozytywistyczny ideał pracy. Twierdził, że narodowi potrzebny jest „skręt konieczny w poezji polskiej”.

Najważniejsze dzieła

Za najważniejsze dokonania w twórczości Norwida uważa się liryki, przede wszystkim zbiorek Vade-mecum oraz poemat Promethidion.
Norwid jest także autorem przepięknych esejów Czarne kwiaty, poświęconych ostatnim dniom życia słynnych artystów, między innymi Mickiewicza i Chopina. Jego dramat Pierścień wielkiej damy opowiada o poniżeniu, jakie spotyka ubogiego artystę ze strony arystokratycznych salonów.

Geneza dzieł

Przyczynę powstania wielu wierszy Norwida nie jest łatwo określić. Istnieje, oczywiście, pewna grupa tych najbardziej znanych, które zostały poświęcone bądź wybitnym osobom, bądź są swoistą poetycką reakcją na aktualne wydarzenia. Natomiast wiele wierszy jest wynikiem bardzo osobistych refleksji nad współczesnością, zagadnieniami społecznymi, a także niezwykle bliską Norwidowi religią chrześcijańską.

 

Przegląd wierszy

Pióro – jest to jeden z wczesnych wierszy Norwida. Motto zaczerpnięte z Byrona sugeruje, że poeta będzie chciał stworzyć własną koncepcję poezji.

Bema pamięci żałobny-rapsod – jest swoistym hołdem złożonym Józefowi Bemowi, który walczył o wolność Polski i Węgier w czasie Wiosny Ludów pod hasłem „Za wolność waszą i naszą”. Jest to rapsod ku czci pamięci, a nie samego bohatera; a więc pamięć o wybitnej jednostce i jej wpływ na potomnych są, być może, ważniejsze niż bohaterskie czyny zmarłego.

Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie… – wiersz został napisany zaledwie w rok po śmierci Mickiewicza. Można więc przypuszczać, również ze względu na „niedokończoną” strofę poświęconą naszemu wieszczowi, że to właśnie jego śmierć wywołała refleksje poety na temat pewnych prawidłowości rządzących losami wielkich ludzi.

• Klaskaniem mając obrzękłe prawice – wiersz pochodzi z 1858 roku z tomiku Vade-mecum – jest to w dużej mierze utwór autotematyczny, ale stanowi też polemikę z dziedzictwem romantyków.

W Weronie – to jeden z najbardziej znanych wierszy Norwida. Zapewne inspiracją do jego napisania była podróż do Włoch i wizyta w Weronie, mieście nieszczęśliwych kochanków – Romea i Julii.

Pielgrzym – może być odczytywany jako swoisty manifest postawy twórczej. Sam Norwid pisał w swoich listach, iż „człowiek jest natury pielgrzymiej”.

Fortepian Szopena – jest to właściwie nie wiersz, a poemat, składający się z dziesięciu części. Być może, bezpośrednio zainspirowały Norwida wiadomości o represjach, jakie dotknęły Warszawę po zamachu na generała Berga, namiestnika carskiego. Wówczas zdemolowano pałac Zamoyskich przy Nowym Świecie, a według wiadomości z niektórych gazet, wyrzucono z okien pałacu i spalono fortepian Chopina. Tę informację Norwid potraktował jako pretekst do napisania dzieła parabolicznego o twórcy i istocie dzieła sztuki.

 

Terminy związane z poezją Norwida

Przemilczenie – ulubiony zabieg literacki Norwida. Polega na pozostawieniu pustego miejsca (Norwid zaznaczał je myślnikami lub kropkami) po jakimś wersie lub nawet między słowami jednego wersu. Ta technika sugeruje istnienie znaczeń „między” lub „ponad” słowami. Jest to technika bardzo nowoczesna, pozostawiająca czytelnikowi możliwość dopełnienia tekstu, zmuszająca wręcz czytelnika do aktywnego współtworzenia wiersza.

Motto – zazwyczaj jest to cytat z utworu znanego poety czy pisarza, umieszczony na początku innego tekstu literackiego. Może ono stanowić punkt wyjścia do rozważań w wierszu, często też sugeruje główną ideę czy myśl utworu. Norwid z upodobaniem stosował motta, odnosząc się w ten sposób do innych tekstów literackich, w większości romantycznych.

Aluzja literacka – celowe użycie w dziele wybranego i charakterystycznego elementu innego dzieła. Mogą to być konkretne obrazy, motywy, pojęcia, bohaterowie. Przykładem aluzji literackiej może być nawiązanie w wierszu W Weronie do Romea i Julii Szekspira.

Rapsod – utwór poetycki utrzymany w podniosłym, patetycznym stylu, sławiący znanego bohatera lub poświęcony ważnemu wydarzeniu.

Stylizacja – jest to celowe wprowadzenie do tekstu literackiego pewnych cech stylu obcego nadawcy (może to być styl dzieła, styl danego autora lub motywy i środki retoryczne typowe dla określonej konwencji). Norwid używa stylizacji (poprzez obrazy, motywy i leksykę) w Bema pamięci żałobnym-rapsodzie.

Symbol – pojedynczy motyw, znak lub zespół motywów, które odsyłają w interpretacji do treści głębszych, ukrytych, często niejasnych i trudnych do wyrażenia. Cechą symbolu jest jego niejednoznaczność, dlatego rozpoznanie go otwiera przed odbiorcą możliwość rozmaitych interpretacji, z których żadna nie będzie ostateczna.

Zobacz:

Na czym polega nowatorstwo poezji Norwida?

Cyprian Kamil Norwid – praca domowa

Norwid na maturze