Charakterystyka Gustawa z IV części „Dziadów”.

Prezentacja wstępna

Kim jest bohater? To Pustelnik, który z jakichś nieznanych przyczyn przybywa nieoczekiwanie do domu Księdza. Nie do końca wiadomo, czy jest zjawą, czy realnym człowiekiem z krwi i kości. Jest – jak sam mówi: “umarły dla świata”, ale także “idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju…”. To podkreśla jego tajemniczość.

Wygląd zewnętrzny
Dziwna, blada postać przypominająca upiorne widmo.

Cechy charakteru
Egocentryk wsłuchany w siebie, żyjący we własnym świecie, wrażliwy, uczuciowy, samotny, wy­ob­co­wa­ny, przekonany o słuszności swoich racji, ale – umysł analityczny i skłonny do pogłębionych refleksji: na przykład próbuje zgłębić tajemnicę śmierci, snuje rozważania na temat niedoskonałości świata i ludzkiej natury, wreszcie analizuje uczucie, które zawładnęło jego życiem, wyciąga wnioski. Zna swoją sytuację, rozumie ją lepiej niż Ksiądz. To on mówi:

Kto za życia choć raz był w niebie,
Ten po śmierci nie trafi od razu.

Stosunek do życia
Ukształtowany przez “książki zbójeckie” – Nową Heloizę i Cierpienia młodego Wertera. Bohater zbuntowany, skłócony ze światem. Neguje jego zasady, gardzi konwenansami, kpi z instytucji mał­żeń­stwa. Miłość jest dla niego wszystkim, nic nie ma znaczenia w obliczu miłosnej tragedii. Ma poczucie, że został zdradzony, oskarża Księdza o tragedię własnego życia, bo to ten podsunął mu lekturę „książek zbójeckich”, które nauczyły go kochać tak mocno. Jednak mimo miłosnej klęski przyznaje, że uczucie pozwoliło mu doświadczyć życia w całej pełni… Kocha do szaleństwa i idealizuje wybrankę – ale wygłasza też o kobietach mało pochlebny dyktat („Kobieto, puchu marny”).

Ocena
Gustaw to postać romantyczna. Typ romantycznego kochanka – samobójcy. Jest polską wersją typu werterowskiego – lecz wydaje się bardziej aktywny, zdecydowany w poglądach. Tajemniczy i zbun­to­wa­ny jak postać bajronowska. Gustaw może drażnić współczesnego odbiorcę – ale też fascynuje swoim żarem uczuć, szaleństwem, totalnym buntem. Odrzucony, ale dumny – budzi też szacunek.

 

Zaprezentuj IV część Dziadów jako wielkie studium miłości.

Wstęp

Umotywuj temat
Wśród tematów rozważanych w tej części „Dziadów” miłość wysuwa się na plan pierwszy, przestaje być konkretnym uczuciem Gustawa – staje się monstrualną, samoistną siłą, która kieruje ludźmi. Dlaczego tak się dzieje? Jak to jest? Pustelnik, który okazuje się Gustawem, szuka odpowiedzi na to pytanie. Dlatego część IV staje się wielkim studium miłości.

Rozwinięcie

  • Jaka to historia? Historia miłosna zawarta w dramacie sama w sobie jest dosyć typowa i z pew­no­ścią odzwierciedla dzieje samego Mickiewicza i Maryli Wereszczakówny. Po prostu: dwoje młodych ludzi o zgodnych ideałach i poglądach kochało się ze wzajemnością. Różniło ich natomiast pochodzenie społeczne (magnateria a uboższa szlachta) i stan majątkowy. Gdy sprawa przybiera poważny cha­rak­ter, rodzice kładą kres idylli – pannę wydają za bogatego człowieka, a młodzian dostaje kosza.
  • Jaką otrzymuje postać? Ostatnie spotkanie, rozstanie, rozpacz kochanka w dzień wesela ukochanej – w ten sposób wygląda schemat nieszczęśliwej miłości romantycznej. To motyw charakterystyczny dla Mickiewicza – pojawia się w Panu Tadeuszu i w wielu lirykach. Lecz tu, w IV części Dziadów mamy do czynienia z drobiazgową analizą psychiki i odczuć nieszczęśliwie zakochanego człowieka. Wyeksponowany jest ciąg dalszy zdarzeń – ten, który rozwija się w duszy człowieka, w jego psy­chicz­nej głębi.
  • Obserwujemy człowieka zniewolonego, ogarniętego całkowicie swoim uczuciem, rozpamiętującego każdy element przeszłości i przekreślającego swoją przyszłość. Przywołuje postać ukochanej, spo­tka­nie, gesty, pożegnanie, wreszcie ślub Maryli. Przytacza swoje przeżycia: „Jak trup samotny obok weselnego tłumu / Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni”. I „Wściekłość mną oślepiła, poparłem ramion. Chciałem szyby rozsadzić… i bez duszy padłem…”. Lecz to nie on znajduje się w centrum rozważań i nie jego ukochana – lecz właśnie kosmiczne, wszechogarniające uczucie, i dlatego cała ta część to wielki poemat miłosny.

Zakończenie

Najlepszym zakończeniem pracy na taki temat będzie definicja miłości romantycznej, jaką daje sam bohater:

Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki
On dusze obie łańcuchem uroku
Powiązał na wieki z sobą!
Wprzód, nim je wyjął za światłości stoku
Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą
Wprzódy je powiązał z sobą!

Można też błysnąć wiedzą:

Romantyzm przyniósł też (na szczęście!) alternatywną koncepcję miłości – szczęśliwej, radosnej, budującej, takiej, która jest fundamentem szczęśliwej rodziny, rodzi się i rozwija, a kończy happy endem. To miłość w ujęciu Aleksandra Fredry postulowana wręcz przeciw romantycznej tragicznej teorii miłość w „Ślubach panieńskich”. Wydaje się jednak – czytając „Pana Tadeusza” – iż i Mickiewicz się do niej przekonał.

Rekonstrukcja dziejów Gustawa-Konrada jako bohatera łączącego poszczególne części dzieła. Roz­gra­nicz wydarzenia akcji i poza akcją.

Wstęp – ogólna uwaga

W życiu bohatera Dziadów wyróżnić można cztery etapy: trzy z nich ukazuje sam dramat, jednego możemy tylko się domyślać. Gustaw-Konrad to: Widmo z II części utworu, upiór o imieniu Gustaw z IV oraz Konrad z części III.

Rozwinięcie – rekonstrukcja dziejów

  • Kochał kobietę, która poślubiła innego mężczyznę – ten etap rozgrywa się poza akcją dramatu.
  • Z rozpaczy popełnił samobójstwo, a jego duch w postaci Widma pojawia się na dziadach – w części II dramatu. Chociaż być może Gustaw w czasie obrzędu dziadów  z II części dramatu właśnie popełniał samobójstwo, a jego duch przenosił się dopiero w zaświaty – był „jeszcze na świecie, lecz już nie dla świata”. Według mitologii starosłowiańskiej widmo nie może jeszcze mówić – Gustaw „peł­no­praw­nym” duchem stanie się dopiero w części IV.
  • Jako upiór Pustelnik pojawia się u księdza unickiego – swojego dawnego nauczyciela. Wyjawia mu swoje prawdziwe imię i całą historię nieszczęśliwej miłości. Polemizuje z Księdzem, który re­pre­zen­tu­je racjonalizm, nakazuje z pokorą przyjmować cierpienie i traktuje samobójstwo jako grzech śmier­tel­ny. W ciągu trzech godzin: miłości, rozpaczy i przestrogi Gustaw rytualnie odtwarza własne życie i własną śmierć. Gustaw – upiór jest pośrednim wcieleniem, zataczającego koło życia i śmierci, bohatera Dziadów. Ponownie popełnione samobójstwo pozwala mu poniekąd wstąpić w nowe ciało… – część IV utworu.
  • “Umarł Gustaw, narodził się Konrad” – pisze więzień na ścianie swej celi. Bohater Dziadów wraca do świata żywych – widzimy go w więzieniu, wraz ze skazanymi filomatami. Teraz jest Konradem – bojownikiem o wolność ojczyzny.
  • Bohater podczas Wielkiej Improwizacji staje do pojedynku z samym Bogiem – złe demony próbują skłonić go do bluźnierstwa, co prawie im się udaje. Dzięki egzorcyzmom odprawionym przez księdza Piotra dusza Konrada zostaje jednak uwolniona od wpływu złych mocy – część III utworu.
  • Zostaje zesłany na Syberię. Podróżując przez Rosję, obserwuje mieszkańców tej „krainy pustej, białej i otwartej jak zgotowana do pisania karta”. Przyszłość Rosji jest zagadką – pewne jest tylko to, że imperium zostało zbudowane na „krwi i łzach”, car jest despotą, a lud jest zniewolony – podobnie jak Polacy. Konrad spotyka w Rosji malarza – mistyka Józefa Oleszkiewicza, który przepowiada całkowitą zagładę stolicy imperium – Ustęp III części

Zakończenie

Bohater ewoluuje podczas trwania dramatu – jego metamorfoza jest kluczowym punktem zdarzeń. Czytelnik nie poznaje jego dalszych losów – ma zatem do czynienia z konstrukcją otwartą.

 

Przytocz historie Cichowskiego i Rollisona – dlaczego ich dzieje to dowód martyrologii narodowej?

Historię Cichowskiego opowiada Adolf w scenie Salon warszawski. Jest to tragiczna historia polskiego patrioty, który został aresztowany, torturowany, długo więziony bez powiadomienia rodziny – nie zdradził towarzyszy, niczego nie wyznał na przesłuchaniach. Wypuszczono go – po latach przybył do domu trudny do rozpoznania, zmieniony nie tylko fizycznie, ale i psychicznie. Nękany przez lęki, schorowany, nie może już żyć normalnie, lecz jest symbolem polskiego męczeństwa. Powtarza je dno zdanie –

Nic nie wiem, nie powiem!
Poeta opisuje go następująco:
Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość;
Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły,
W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły.

Rollison to młody chłopiec, za którym wstawia się matka u senatora Nowosilcowa. Ociemniała kobieta dostaje się na bal przyprowadzona przez księdza Piotra. Matka przychodzi błagać o uwolnienie. Otrzymuje kłamliwą obietnicę – Nowosilcow udaje, że nie wie o sprawie Rollisona, który tymczasem jest już skatowany, chory po bestialskim przesłuchaniu. Po wyjściu pani Rollison każe upozorować samobójstwo – skok z okna.

Zacytuj cztery fragmenty relacji Sobolewskiego świadczące o męczeństwie narodu polskiego.

•    Widziałem ich: – za każdym z bagnetem szły warty,
Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci
Z golonymi głowami; – na nogach okuci.
Biedne chłopcy! – najmłodszy, dziesięć lat, nieboże,
Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może.

•    Wywiedli Janczewskiego; – poznałem, oszpetniał,
Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał.

•    To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;
Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie
Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało.

•    Wasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,
Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał.

 

Jaką funkcję pełni romantyczny świat grozy w II części Dziadów?

  • Definiuje pojęcie człowieczeństwa w ujęciu romantycznym: być człowiekiem oznacza doświadczyć w życiu pełnej gamy uczuć, kochać, cierpieć, współczuć. Tylko ten, kto zaznał w życiu miłości i udręki, rozkoszy i bólu, smaku braterstwa i solidarności z innym może nazwać się w pełni człowiekiem. Żył mocno, głęboko, prawdziwie.
    Zapamiętaj cytaty, które o tym mówią:

„Kto nie doznał goryczy ni razu
Ten nie dozna słodyczy w niebie”

„ Kto nie był człowiekiem ni razu
Temu człowiek nie pomoże”

„ Kto nie dotknął ziemi ni razu
Ten nigdy nie może być w niebie”

  • Określa pojęcie romantyzmu jako zjawiska irracjonalnego, nie mieszczącego się w porządku intelektu, czegoś, co „jest nad rozum człowieczy!” Żywiołem romantyzmu stają się metafizyka, mistyka, magia, fantastyka – istniejące poza wolą człowieka tak jak owo widmo, które nieoczekiwane i nieproszone  zjawiło się w kaplicy, udowadniając, że są gdzieś światy niezwykłe.

 

Jaką koncepcję miłości romantycznej prezentuje IV część Dziadów?

Miłość w Dziadach to miłość zbójecka, wyklęta, stojąca poza prawem i regułami zwyczajnego świata. Bo też nie jest zwyczajna. Wielka, niszcząca namiętność prowadzi człowieka do klęski. Ogarnia serce, poraża umysł, zniewala duszę. Odrywa od wszystkich innych spraw, jest samolubna i nic jej nie jest w stanie zastąpić. Wpycha w obłęd i nie przynosi ukojenia. Uciec się przed nią nie da, bo nie ma dokąd. Tak kocha Gustaw. Mocno, beznadziejnie, ponad miarę. Uczuciu swemu nadaje wymiar kosmiczny, widząc w nim przejaw boskich wyroków:

„Bóg dusze obie łańcuchem uroku powiązał na wieki z sobą”

Miłość warunkuje jego sposób patrzenia na świat a klęska w miłości oznacza klęskę w całym modelu życia. Wszystkie inne sfery rzeczywistości tracą na znaczeniu, po prostu nie istnieją w świadomości zakochanego.

 

Scharakteryzuj Gustawa z IV części Dziadów jako bohatera romantycznego

W charakterystyce musisz uwzględnić następujące elementy:

  • prezentacja postaci;
  • cechy wyglądu zewnętrznego;
  • cechy osobowości ze zwróceniem szczególnej uwagi na romantyczny charakter postaci;
  • stosunek do życia;
  • wnioski zawierające elementy własnej oceny.

Prezentacja wstępna

Kim jest bohater? To Pustelnik, który z jakichś nieznanych przyczyn przybywa nieoczekiwanie do domu księdza. Zaznacz tajemniczość postaci: nie znamy jego imienia, nie do końca wiadomo, czy jest zjawą czy realnym człowiekiem z krwi i kości. Zacytuj i rozważ wieloznaczność słów bohatera: „umarły dla świata” ale także „idę z daleka, nie wiem , z piekła czyli z raju…”

Wygląd zewnętrzny
Dziwna, szkaradna postać przypominająca upiorne widmo.

Cechy charakteru
Egocentryk wsłuchany w siebie, żyjący w przestrzeni własnych uczuć, wrażliwy, naduczuciowy,  samotny, wyobcowany, przekonany o słuszności swoich racji, umysł analityczny i skłonny do pogłębionej refleksji o świecie: np. próbuje zgłębić tajemnicę śmierci, snuje rozważania na temat niedoskonałości świata i ludzkiej natury, wreszcie analizuje uczucie, które zawładnęło jego życiem, wyciąga wnioski: zacytuj i zinterpretuj słowa bohatera:

„Kto za życia choć raz był w niebie,
Ten po śmierci nie trafi od razu.”

Stosunek do życia
Ukształtowany przez „ książki zbójeckie” – Nową Heloizę i Cierpienia młodego Wertera. Bohater zbuntowany, skłócony ze światem. Neguje jego zasady, gardzi konwenansami, kpi z instytucji małżeństwa. Miłość jest dla niego wszystkim, nic nie ma znaczenia w obliczu miłosnej tragedii. Ma poczucie, że został zdradzony, oskarża księdza o tragedię własnego życia, bo to ten podsunął mu lekturę „ książek zbójeckich”, które nauczyły go kochać tak mocno. Jednak mimo miłosnej klęski przyznaje, że uczucie pozwoliło mu doświadczyć życia w całej pełni…

Podsumuj

Tak, bez wątpienia Gustaw to postać romantyczna. Podkreśl, że to przede wszystkim typ romantycznego kochanka – samobójcy. Możesz przywołać w tym miejscu bohaterów Byrona albo Wertera, spróbować porównać te postaci z Gustawem, wskazać podobieństwa i różnice. Sformułuj własną ocenę postaci.

 

II część Dziadów Adama Mickiewicza – dramat schematyczny czy nieprzeciętny?

Formuła wypracowania daje Ci możliwość oceny utworu Mickiewicza ale też wymaga wnikliwej analizy wartości artystycznych tekstu.

Postaw tezę lub hipotezę na przykład:

Dramat Mickiewicza wydaje się  utworem wyjątkowym, nowatorskim, oryginalnym.

Zestaw argumenty

Argumenty  przemawiające za schematycznością tekstu np.

  • konstrukcja nawiązująca do reguł dramatu klasycznego czyli zachowanie antycznej zasady trzech jedności: miejsca( kaplica przy cmentarzu), czasu( rzecz dzieje się tylko w jedną noc Zaduszek) i akcji( wątek wywoływania duchów jako jedyny) Czy zatem powielanie dobrze znanych już schematów?
  • elementy typowe dla dramatu antycznego to także chór i koryfeusz, którego funkcję pełni Guślarz;
  • schematyczna pierwsza część utworu, gdzie duchy pojawiają się w układzie tryptykowym, wszystko jest uporządkowane i przewidywalne.

Argumenty świadczące o nieprzeciętności i nowatorstwie utworu np.

  • pomysł wykorzystania w tekście ludowego obrzędu absolutnie nowatorski;
  • autor zamienia uporządkowany spektakl w nieprzewidywalne widowisko, wprowadzając tajemnicze widmo w drugiej części tekstu, świadomie tworzy utwór o pękniętej wewnętrznie konstrukcji , przełamując klasyczne reguły;
  • sfera fantastyki niezwykle rozbudowana, świetne kreacje postaci z zaświatów zwłaszcza sugestywne, drapieżne widmo złego pana i przejmujące trwogą widmo, które wkracza w drugiej części utworu;
  • atmosfera niesamowitości, która towarzyszy zjawiającym się postaciom, Mickiewicz to mistrz w kreowaniu nastroju grozy;
  • mistrzowskie połączenie elementów moralistyki z żywiołem fantastyki, dzięki temu przesłanie moralne utworu nie nuży, jest przekonujące;
  • głęboka refleksja o człowieku, człowieczeństwie w ogóle wyrażona w tak prosty, bezpretensjonalny sposób, to duża sztuka właściwa tylko nieprzeciętnym artystom.

Zakończ, odpowiadając wyraźnie na pytanie postawione w temacie

Musisz rozważyć wszystkie argumenty i podjąć decyzję. Ocena dramatu zależy od Ciebie. Z pewnością jednak utworu Mickiewicza do przeciętnych tekstów zaliczyć się nie da. Możesz przyjąć na przykład założenie, że utwór łączy w sobie elementy zarówno klasyczne jak i romantyczne z wyraźną przewagą tych drugich.