Ukaż Boską komedię jako sumę średniowiecznego światopoglądu.

Zacznij np. tak:

„Boska komedia” jest alegoryczną opowieścią o wędrówce Dantego pielgrzyma przez piekło, czyściec i raj. Podróż przez zaświaty jest jednak tylko pretekstem, by przedstawić poglądy poety na politykę, filozofię, literaturę i obyczajowość średniowieczną, stając się zarazem kompendium wiedzy kosmologicznej i przyrodniczej tego okresu. Przez karty poematu przewija się również plejada postaci, zarówno mitycznych, legendarnych, jak i historycznych oraz współczesnych autorowi, gdyż w centrum zainteresowania Dantego  znajduje się przede wszystkim człowiek.

Przejdź do rozwinięcia:

  • O wartości poematu Dantego świadczy fakt, że jest on udaną próbą przedstawienia pełnego obrazu średniowiecznego świata – takiego, jak widzieli go ludzie tamtego okresu. Świat jest więc  uporządkowany przez Boską sprawiedliwość. Konkretne grzechy lub cnoty powodują umieszczenie danej osoby w hierarchii piekła, czyśćca lub nieba. W tym świecie panuje idealny porządek.
  • Poza tym Dante umieszcza w zaświatach praktycznie wszystkie postacie, które są istotne dla dziedzictwa europejskiej kultury. Nie ma dla niego znaczenia, czy te postacie istniały naprawdę (w czasach współczesnych Dantemu bądź wcześniej), czy są bohaterami średniowiecznych tekstów, czy mitologii greckiej. Wszystkie one odgrywają ogromną rolę w kształtowaniu się średniowiecznego światopoglądu i dlatego zostały umieszczone obok siebie.
  • Cały ten świat, zarówno pogański, jak i chrześcijański, zostaje podporządkowany Bożej sprawiedliwości i Bożej miłości. Boska komedia jest więc sumą średniowiecznej teologii, średniowiecznego dziedzictwa literackiego i filozoficznego. Jest dowodem na to, jak bardzo dla średniowiecza ważna była literatura starożytna i jak wielkim kłamstwem jest stwierdzenie, że w średniowieczu zapomniano o dorobku antyku.

Zakończ:

Z drugiej strony poemat przedstawia historię konkretnego człowieka, jego wędrówki, a przy tym przeżyć i przemiany. To połączenie planu ogólnoludzkiego (filozoficznego, literackiego, moralnego) i personalnego (przedstawienie historii jednego człowieka).

 

Wypracowanie  

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że Boska komedia to dzieło przełomu wieków? Uzasadnij swój sąd.

Zacznij od tezy:

Boska komedia to bez wątpienia największe dzieło Dantego Alighieri i dzieło przełomu wieków.
Ponieważ do takiego tematu pracy odpowiednia będzie forma rozprawki, podaj co najmniej trzy argumenty potwierdzające tezę.

Najpierw wskaż średniowieczne cechy Boskiej komedii.

  • W czasie powstawania utworu we Włoszech rozpoczynał się już nowy okres w historii literatury – odrodzenie. Wnosił on do kultury zapomniane dotychczas wartości, a uwagę człowieka kierował na sprawy dotąd zaniedbane. Nic więc dziwnego, iż utwór wykazuje cechy charakterystyczne dla średniowiecza, ale też i te, które przypisujemy tekstom renesansowym. Już po pierwszym zetknięciu z dziełem zauważamy elementy typowo średniowieczne. Cały tekst bowiem dotyczy Boga i spraw ostatecznych człowieka. Autor w swej wędrówce pokazuje czytelnikowi cierpienia i zmagania ludzi w piekle i czyśćcu. Chce w ten sposób przestrzec przed potępieniem po śmierci.
  • Dante, tworząc Boską komedię, czerpał z myśli wielkich filozofów średniowiecznych i świętych – Doktorów Kościoła, jak również z naiwnych i apokryficznych prac średniowiecznych mówiących o podróżach w zaświaty.
  • Zastosowanie średniowiecznej symboliki liczb jest również cechą charakterystyczną utworu. Najlepiej uwidoczniona jest tu liczba trzy i jej wielokrotności. Utwór składa się z trzech części, każda część z trzydziestu czterech pieśni (trzydzieści trzy + pieśń wstępna). Każde królestwo obejmuje dziewięć sfer (piekło – dziewięć kręgów, czyściec – dziewięć pięter, raj – dziewięć nieb).

Teraz przyjrzyj się dziełu, szukając jego cech renesansowych.

  • Najbardziej widoczną oznaką jest napisanie utworu w języku włoskim (czyli narodowym języku Dantego), co jest nowością w średniowieczu, ale czymś powszechnym dla odrodzenia.
  • Jednakże głównym elementem decydującym o przynależności utworu do nowej epoki jest czerpanie ze spuścizny kultury antycznej. Już czytając Piekło, możemy zapoznać się z wizją zaświatów, która podobna jest do tej znanej z mitologii. Stawianie przez Dantego na drodze swej wędrówki Wergiliusza i przytoczenie postaci mitologicznych jest również wyrazem jego fascynacji mądrością i sztuką antyku.
  • • Czymś niespotykanym w średniowieczu jest ujawnienie autora. Ale Dante nie tylko publikuje pod swoim nazwiskiem, czyni również swoją osobę głównym bohaterem. Stąd widzimy w utworze wiele wątków biograficznych. Wrogów swoich autor umieszcza w piekle, ludzi godnych szacunku – w niebie, zaś swą ukochaną Beatrycze czyni przewodniczką po raju. Przy cechach średniowiecznych mowa była o zwróceniu się na Boga. Autor jednak równie silnie interesuje się człowiekiem. Ukazując piekielne cierpienia, chce ustrzec go przed potępieniem. Pragnie, aby godnie przechodził przez życie, jak mieszkańcy raju. Daje ludziom – Wergiliuszowi i Beatrycze – do wypełnienia niezwykle ważne zadanie przewodnictwa po zaświatach. W końcu czyniąc siebie głównym bohaterem, przypomina o antycznej apoteozie twórcy.

Podsumuj:

Boska komedia jest dziełem wyjątkowym. Doskonale łączy myśli filozoficzne średniowiecza i odrodzenia. Alegoryczny sens wędrówki przez zaświaty ma również dla współczesnego człowieka wymiar optymistyczny, gdyż ukazuje wznoszenie się człowieka z upadku i grzechu przez oczyszczenie do świętości. Bez wątpienia to dzieło przełomu wieków.

 

Kunszt poetycki Boskiej komedii – na czym on polega?

Boska komedia jest dziełem życia Dantego także przez to, że ukazuje niezwykły kunszt artystyczny poety. Przejawia się on w:

• Umiejętnym połączeniu realności, wizyjności i alegorii
Realne życie leży u podstaw utworu. Żywy i realny człowiek odbywa podróż w zaświaty, spotyka postacie rzeczywiście istniejące, opowiada o konkretnych faktach i osobach. Duża część poematu staje się niezrozumiała bez dokładnej znajomości tła dziejowego epoki i życia poety. Z drugiej strony Dante posługuje się wizją, mistyką, zwłaszcza w raju. Alegoria zaś pojawia się, gdy do przedstawienia jakiegoś znaczenia ukrytego autor posługuje się konkretnym przedmiotem czy osobą (np. do przedstawienia chciwości – Wilczycą). Alegoria ma to do siebie, że (w odróżnieniu od symbolu) jest jednoznacznie interpretowalna – Wilczyca może oznaczać jedynie chciwość i nic więcej.

• Bogactwie figur stylistycznych
Często stosowany dialog przyczynia się do ożywienia akcji poematu. Obrazy mają charakter bardzo dynamiczny, sytuacje zmieniają się w toku akcji. Dante bardzo często stosuje peryfrazy (omówienia). Peryfraza: omówienie; zastąpienie nazwy jakiegoś zjawiska przez bardziej rozbudowane jego opisanie. Jako figura retoryczna peryfraza była ważnym sposobem wzbogacania i rozwijania tematu, osiągania ozdobności stylu i niezwykłości wysłowienia. Pozwala wyeliminować wyrażenia bardziej pospolite lub proste, zastępując je rozwiniętymi i wyszukanymi przedstawieniami obrazowymi. Dawna peryfraza, niezależnie od jej roli zdobniczej, była rodzajem poetyckiej zagadki, której odgadnięcie warunkowało zrozumienie utworu. Często nadają one specyficzne zabarwienie wypowiedzi poetyckiej: satyryczne, uprzejme itp. Bywa, że stają się one zagadkami trudnymi do rozszyfrowania. Poeta wykorzystuje także metafory i kontrasty, np. dla ukazania przeciwieństwa urody Beatrycze i brzydoty Lucyfera. Metafora: przenośnia; w utworze poetyckim niezwykłe użycie lub połączenie słów, które zyskują przez to nowe znaczenie. W metaforze wyzyskuje się możliwość kojarzenia z sobą nawet odległych pojęć, w których dostrzega się jakąś cechę wspólną.

 

Dlaczego Boską Komedię Dantego uznaje się za pomost pomiędzy średniowieczem a renesansem?

Boska komedia Dantego jest wizją wędrówki po świecie pozagrobowym. Jest to dzieło złożone z trzech części: Piekła, Czyśćca i Raju. Bohater – Dante – przemierza te sfery, podążając za dwoma przewodnikami: po piekle i czyśćcu oprowadza go Wergiliusz, a po raju ukochana Beatrycze. Utwór zawiera apel o przestrzeganie cnót chrześcijańskich. Dante jako człowiek wędruje po dziewięciu kręgach piekła, gdzie zawiera się świadomość dobra i zła, po dziewięciu piętrach czyśćca i dziewięciu niebach raju, dochodząc do najwyższych sfer niebios, osiąga największą z łask. Dzieło ma także wymowę moralną, wywodzącą się ze współczesności Dantego. Autor umieszcza w utworze krytykę swoich wrogów i rozpatruje aktualności zaistniałe we Florencji, z której został wygnany.

Data powstania Boskiej komedii to rok około 1307, a więc jeszcze średniowiecze, choć późne. Również średniowieczna jest filozoficzna warstwa dzieła:

  • Bóg umieszczony w centrum świata jako najwyższa wartość, szczęście i cel.
  • Ze średniowieczem doskonale koresponduje wymowa alegoryczna (np. Wergiliusz – reprezentuje mądrość, Dante zaś – Człowieka-Każdego), a także tak lubiana w tej epoce magia liczb (33 pieśni, 9 kręgów, 3 części).

Ma jednak to dzieło cechy renesansowe, a Dantego, który żył w latach 1265–1321, uważa się za prekurso ra renesansu.

  • Otóż sposób prezentacji tematyki jest renesansowy, utwór jest napisany w języku narodowym, odwołuje się do tradycji antycznych, ukazuje świat uporządkowany, harmonijny, symetryczny.
  • Renesansową cechą jest także fakt, że Dante jako postać pierwszoplanowa, jest najważniejszy, podróż pozagrobowa jest jego osobistym przeżyciem, ukazuje ludzkie, ziemskie uczucia.

Tematy, z którymi można powiązać Boską komedię, to:

  • Różne wizje piekła w literaturze i sztuce.
  • Wędrówka po zaświatach jako temat literatury i sztuki.
  • Różne wizje nieba w wybranych tekstach kultury.
  • Postać przewodnika w literaturze – przedstaw i porównaj kilku wybranych przewodników.
  • Motyw winy i kary w wybranych tekstach literackich.
  • Podróż, wędrówka
  • Zło
  • Obraz stosunków społecznych
  • Portret kobiety
  • Poeta i poezja
  • Wyobrażenie zaświatów
  • Wątki autobiograficzne w literaturze
  • Miłość

 

Podróż, wędrówka

Przykład tematu prezentacji
Portrety najsłynniejszych literackich i filmowych podróżników. Ukaż na wybranych przykładach.

Podpowiadamy
Przygotowując taką prezentację, wybierz kilku wędrowców z różnych epok i poklasyfikuj ich, np. zadając sobie pytanie, po co podróżowali i czego się w tych podróżach nauczyli. Odyseusz podróżował, bo musiał – wracał z wojny, ale z powodu zemsty bogów nie mógł szybko dotrzeć do Itaki. Jego podróż dostarczyła mu mrożących krew w żyłach przygód, pozwoliła poznać świat i doświadczyć miłostek, jednak paradoksalnie umocniła jego więź z domem i ojczyzną, nauczyła rozumieć, jak bardzo tęskni za Itaką. Orfeusz podróżował do Hadesu w imię miłości, by wyrwać z krainy zmarłych ukochaną Eurydykę. Ta wyprawa była dla niego straszną lekcją opanowania i pokory oraz nieubłaganych praw rządzących światem zmarłych. Stracił ukochaną (a potem zrozpaczony, także życie), bo nie potrafił dotrzymać słowa danego podziemnym bogom. Z kolei wędrówka Dantego pomogła mu zrozumieć prawa moralne rządzące światem, doniosłą rolę poezji i bieżące sprawy z historii jego kraju. Mówiąc o postaciach filmowych – wybierz dowolnych bohaterów tzw. kina drogi (koniecznie użyj tego terminu!). Do wyboru m.in. Easy Rider, Dzikość serca, Dzienniki motocyklowe, Prosta historia.

Zło

Przykład tematu prezentacji
Sposób przedstawiania zła w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

Podpowiadamy
Uwzględnij utwory z różnych epok, w których zło przedstawiano na różne sposoby. Znakomity materiał do tego tematu stanowi Mistrz i Małgorzata. Pokażesz zło totalitaryzmu ukazane w groteskowym kształcie i zło, które wcale nie przypomina zła – to szatańskie, w powieści wyglądające dość niewinnie. Drugi sposób ukazania zła, zła ukaranego w sposób makabryczny, możesz pokazać na przykładzie Boskiej komedii i mitologii (np. kary z mitów o Hadesie, choćby Syzyfa). Podaj też przykład realistycznego, wręcz dokumentarnego sposobu ukazania zła (Medaliony, Zdążyć przed Panem Bogiem).

Obraz stosunków społecznych

Przykład tematu prezentacji
Jak stosunki społeczne odbijały się w tekstach kultury? Omów problem na przykładzie wybranych tekstów.

Podpowiadamy
Możesz uwzględnić problem krytyki duchowieństwa w takich utworach jak Boska komedia czy Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem Mikołaja Reja. Weź pod uwagę również skargi chłopek z pierwszej niekonwencjonalnej polskiej sielanki Żeńcy Szymona Szymonowica. Jako przykład z innej epoki wybierz np. powieść Chłopi, świetnie pokazującą stosunki na wsi. Możesz je także omówić na przykładzie filmu Jana Rybkowskiego, ekranizacji tej powieści. Problem narodzin inteligencji omów na przykładzie powieści Marii Dąbrowskiej Noce i dnie (i filmu Jerzego Antczaka nakręconego na podstawie tej sagi). Nie zapomnij uwzględnić innych niż literatura tekstów kultury (malarstwo, film, tego wymaga temat!). Możesz omówić np. charakterystyczne ilustracje do Godzinek księcia de Berry, wykonane przez braci Limbourg. Na tych miniaturach zobaczysz zarówno sylwetki pracujących w polu chłopów, jak i dam, panów, rycerzy, przedstawione pięknie, kolorowo, ale i umownie.

Portret kobiety

Przykład tematu prezentacji
Różne sposoby ukazania kobiety na przykładzie tekstów literackich z różnych epok. Omów wybrane przykłady.

Podpowiadamy
Uwzględnij przykłady z różnych epok. Zwróć uwagę na sformułowanie tematu: różne sposoby ukazania kobiety. Skup się na odmiennych kreacjach kobiet i odmiennych sposobach ich budowania. Na przykład Beatrycze z Boskiej komedii zostaje ukazana jako kobieta idealna, piękna, obraz Boskiego stworzenia, godny pod każdym względem miłości. Głównym zabiegiem zastosowanym w jej opisie jest idealizacja. Teraz wybierz inną kreację kobiecą, np. młodopolską femme fatale w wersji wiejskiej – Jagnę z Chłopów. Ukazano ją jako istotę przede wszystkim biologiczną, podlegającą namiętnościom i popędom. Techniki opisu tej postaci to przede wszystkim naturalizm i impresjonizm (słynna „Jagusina dusza”). Wreszcie wybierz realistyczny i pogłębiony psychologicznie obraz kobiety z prozy dwudziestolecia międzywojennego – opowiedz o Barbarze Niechcic z Nocy i dni Marii Dąbrowskiej albo o Róży Żabczyńskiej z Cudzoziemki Marii Kuncewiczowej. Do opisów tych postaci, oddających ich zmienne nastroje, a także wspomnienia z przeszłości, w znacznej mierze wpływającej na teraźniejszość, zastosowano techniki psychoanalityczne inspirowane odkryciami psychologii.

Poeta i poezja

Przykład tematu prezentacji
Jak zmieniała się rola poety i funkcja poezji ukazana w utworach literackich? Omów na przykładach tekstów kultury z różnych epok.

Odwołaj się do filmów: Całkowite zaćmienie Agnieszki Holland czy niektórych odcinków serialu Andrzeja Wajdy Z biegiem lat, z biegiem dni. Poetów modernistycznych ukazano tu jako ludzi szokujących mieszczan…
Powołaj się także na utwory literackie: Boską komedię (poezja wzniosła, poeta powołany do odrodzenia moralnego społeczeństwa i pokazania mu jego upadku, poeta nieanonimowy – tak jak Wergiliusz czy Dante rozsławiony przez swoją sztukę), Nie-Boską komedię Zygmunta Krasińskiego (poezja jako przekleństwo, poeta jako człowiek pociągany przez tajemne moce, które unieszczęśliwiają jego rodzinę, powodują szaleństwo i czynią poetę istotą w niektórych aspektach amoralną), wreszcie Dziady cz. III (tam poeta jest wieszczem cierpiącym za naród, prorokiem niemalże, partnerem do dialogu z Bogiem, buntownikiem i przywódcą narodu). Nawiąż też do idei sztuki dla sztuki z manifestów i wierszy młodopolskich.

Wyobrażenie zaświatów

Przykład tematu prezentacji
Jak ukazywano zaświaty w literaturze? Omów na przykładzie wybranych tekstów.

Podpowiadamy
Weź pod uwagę obraz Hadesu z mitologii greckiej – ponury bóg Hades i jego żona Persefona, Cerber – straszliwy pies, strażnik zmarłych i Charon – przewożący dusze na drugą stronę Styksu, wreszcie ukarani grzesznicy cierpiący wymyślne męki (Tantal, Syzyf). Świat podziemny i tajemniczy spotkamy też w Boskiej komedii, w części Piekło, dla której charakterystyczne jest ukazanie różnych kręgów piekieł – miejsc mniej lub bardziej strasznych w zależności od kalibru win grzeszników. Warto zaznaczyć, że obraz piekła pełen gadów i straszliwych stworów jest w dużej mierze oparty na realistycznych obserwacjach świata zwierząt, rzeczywiście żyjących na ziemi. Ale zaświaty to także niebo. Ukaż np. raj z Boskiej komedii i niebo ukształtowane na obraz ziemski w wierszu Bolesława Leśmiana Urszula Kochanowska. Bardzo plastyczne i niekiedy przerażające wizje życia pozagrobowego, opartego na różnych formach pośrednich bycia i niebycia, odnajdziemy w innych, mniej optymistycznych wierszach Leśmiana.

Wątki autobiograficzne w literaturze

Przykład tematu prezentacji
Różne sposoby funkcjonowania autobiografizmu w literaturze. Omów na wybranych przykładach.

Podpowiadamy
Jeden ze sposobów to uczynienie bohatera-narratora swoim alter ego, nadanie mu własnych cech, imienia, nazwiska, wieku i przypisanie mu swych poglądów. Tak jest np. w Boskiej komedii. Innym sposobem funkcjonowania autobiografizmu w tekście literackim jest odwołanie się do własnych poglądów politycznych czy przekonań artystycznych, doświadczeń osobistych, to ma miejsce m.in. w dygresjach Słowackiego w poemacie dygresyjnym Beniowski. Wreszcie zdarza się, że konstrukcja psychiczna i losy bohaterów powieści są inspirowane losami i psychiką autentycznych postaci, np. z rodziny pisarza – tak jest w Nocach i dniach Marii Dąbrowskiej i Cudzoziemce Marii Kuncewiczowej. Bohaterki tych utworów noszą inne nazwiska niż osoby, których losami były inspirowane, jednak inspiracja jest wyraźna. Autobiografizm wprost odnajdziemy w listach, dziennikach, pamiętnikach, choć i tu spotkamy się z różnymi sposobami autokreacji pisarzy.

Miłość

Przykład tematu prezentacji
Różne sposoby funkcjonowania motywu miłości w tekstach literackich. Omów na wybranych przykładach.

Podpowiadamy
Miłość małżeńska, oparta na wspólnej pracy, ten motyw odnajdziemy w Pieśni świętojańskiej o sobótce. Miłość szalona, namiętna, silniejsza niż śmierć i doprowadzająca do tragedii to przykład z Tristana i Izoldy czy Romea i Julii. Wreszcie miłość idealna, platoniczna – do kobiety idealnej, to wątek z Boskiej komedii Dantego. Można też omówić sposób funkcjonowania motywu miłości w inny sposób – w Boskiej komedii miłość jest główną siłą sprawczą poematu, utwór powstał m.in. po to, by oddać hołd ubóstwianej przez poetę kobiecie, w Romeo i Julii i Tristanie i Izoldzie miłość jest wątkiem głównym i osią tematyczną dzieł, a np. w Pieśni o Rolandzie to motyw potraktowany bardzo marginesowo, wiemy tylko, że Roland miał narzeczoną Odę, która padła na wieść o jego śmierci.