Każdy gatunek literacki ma swoją historię. Można nawet powiedzieć, że to właśnie ze zbioru historii gatunków literackich składa się cała historia literatury. Każdy gatunek podlega jakiejś ewolucji – czasem zaczyna się niepostrzeżenie, by potem zyskać rolę wiodącej formy literackiej, innym razem znowu jego początki są wspaniałe, a potem następuje stopniowa degeneracja i spadek znaczenia.

Epos

To gatunek, od którego zaczyna się historia literatury. W niemal każdej kulturze następnym po mitologii etapem kształtowania się świadomości literackiej jest wykształcenie się eposu. W swej pierwotnej postaci epos to opowieść ustna. W którymś momencie zostaje spisany – i oto początek twórczości literackiej w danej kulturze.

Epos to epicka opowieść o bohaterskich czynach szlachetnie urodzonych wojowników. Poprzedza go inwokacja do bóstwa, dobrze widziane są również ingerencje bóstw w akcję. Dla nas najistotniejsze są eposy Homera – bo to w kulturze grecko-rzymskiej leżą nasze korzenie. To IliadaOdyseja są właśnie początkiem epiki i w ogóle literatury europejskiej.
Pełne patosu i popisów stylu opowieści o wojnie trojańskiej i podróży Odyseusza są prawdziwą kopalnią motywów i środków artystycznych. W antyku powstawały jeszcze inne eposy – choćby KosmogoniaTeogonia Hezjoda lub Eneida Wergiliusza.

W średniowieczu powstała kolejna forma epicka bezpośrednio wywodząca się z eposu – epos rycerski. W tych utworach nie znajdujemy na ogół klasycznej inwokacji – choć są przesycone średniowieczną pobożnością. Nieco zmienia się typ bohatera – to już nie heros czy nadczłowiek, lecz rycerz z krwi i kości, postać legendarna, mająca często zakorzenienie w historii. Nie przeszkadza to wszak walczyć mu czasem z jakimś smokiem albo wchodzić w zawiłą sieć układów z magiczną społecznością krasnoludów. Pieśń o Rolandzie czy też Pieśń o Nibelungach to właśnie sztandarowe przykłady epiki rycerskiej.

W renesansie także powstają eposy. Najbardziej znany to Orland szalony Ludovica Ariosta.
Uwaga jednak – choć epos renesansowy silnie nawiązuje do klasycznej tradycji, jest także pisany znacznie mniej serio niż jego pierwowzory. Świat fantastyczny jest tu już traktowany z lekkim przymrużeniem oka, a główny bohater nie musi być bez skazy.

W podobną konwencję wpisuje się barokowa już Jerozolima wyzwolona. Czym innym jest wszak epos biblijny – także w baroku, zapoczątkowany przez Johna Miltona, potem zaś podejmowany również przez Williama Blake’a. To silnie zmitologizowana, poetycka interpretacja biblijnych wydarzeń – momentami dość daleko odchodząca od pierwowzoru. W Miltonowskim Raju utraconym znajdziemy na przykład oprócz Adama i Ewy m.in. postacie, których w Biblii naprawdę trudno się doszukać.

Przykłady barokowego eposu

Na tym jednak nie koniec.

Choć z końcem działalności Blake’a trudno się w literaturze europejskiej doszukać jakiejś szczególnej fascynacji eposem, to jednak mamy jeszcze literaturę polską. I oczywiście Pana Tadeusza – czyli narodową epopeję. To utwór o zwykłych ludziach – jego zbiorowym bohaterem jest cały naród. Ale choć forma utworu bardzo jasno nawiązuje do tradycji eposu – to poprzedzony inwokacją do Matki Boskiej wierszowany poemat epicki, pisany jest trzynastozgłoskowcem – polskim odpowiednikiem heksametru.

Czy na tym koniec?
I tak, i nie. Choć bowiem trudno wymienić jakieś inne istotne w szkole realizacje gatunku, to przecież trzeba pamiętać, że to z eposu wywodzą się pozostałe gatunki epickie – powieść, nowela i opowiadanie. To właśnie eposowi zawdzięczamy linearną strukturę akcji, strukturę punktów kulminacyjnych czy wreszcie narrację – wszystko to, co tak ważne w epice.

Dzieje eposu w pigułce

  • Antyk: Homer Iliada, Odyseja
  • Średniowiecze: eposy rycerskie Pieśń o Rolandzie, Pieśń o Nibelungach
  • Renesans: Ludovico Ariosto Orland szalony
  • Barok: Torquato Tasso Jerozolima wyzwolona, John Milton Raj utracony
  • Romantyzm: Adam Mickiewicz Pan Tadeusz

Tragedia

Gatunek, który zapoczątkował całą twórczość dramatyczną, a pośrednio także przecież filmową. Jego początki leżą prawdopodobnie w VIII/ VII w. p.n.e., z pewnością natomiast w starożytnej Grecji. Według najpopularniejszej teorii tragedia wywodzi się z dość tajemniczych obrzędów ku czci Dionizosa.

Już od początku reguły tworzenia gatunku były ściśle określone.

  • Dramat regulowała zasada trzech jedności – miejsca, czasu i akcji.
  • Według zasady decorum – tragedia pisana była stylem wysokim i dotyczyła spraw szlachetnie urodzonych i bogów.
  • Już w antyku dała się jednak zauważyć pewna ewolucja gatunku. Początkowo na scenie mógł w jednym momencie przebywać tylko jeden aktor. Pierwszy z wielkich tragików – Ajschylos – pozwolił sobie na jednoczesne wprowadzenie na scenę dwóch aktorów, zaś Sofoklesowi zawdzięczamy trzech. Poza tę granicę jednak w antyku nie wykroczono.

Cechy tragedii antycznej

W średniowieczu gatunek był niemal zapomniany. W renesansie powstało sporo tragedii opartych na antycznych wzorcach ze ścisłym zastosowaniem klasycznych reguł gatunku zawartych w Poetyce Arystotelesa – przykładem jest choćby polska Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego.

Dopiero działalność Williama Szekspira wiąże się z wielkim przełomem w tragedii i zarazem w dramacie. Jak pamiętamy, w starożytności naczelną siłą sprawczą wydarzeń tragicznych było Fatum. Wobec niego bohater był całkowicie bezbronny – tak naprawdę mógł tylko czekać na ostateczny wyrok. U Szekspira fatum właściwie nie znajdziemy. Zamiast niego za to – łańcuchy przyczynowo-skutkowe ludzkich działań – prowadzące do sytuacji tragicznej. Makbet i jego małżonka działają samodzielnie – ich losami nie kieruje żadne fatum. To ich własne czyny prowadzą do zbrodni i koszmaru wyrzutów sumienia.

Choć dziś może się to wydawać dziwne – i po Szekspirze powstawały tragedie zgodne z antycznymi wzorcami. Co więcej – były one najwyżej cenionym gatunkiem XVII- i XVIII-wiecznego klasycyzmu. Do szczytowych osiągnięć nurtu zaliczamy przede wszystkim pisarstwo Jeana Racine’a.

Kolejnym wielkim zwrotem w historii tragedii i tragizmu był romantyzm. Co zabawne – romantycy tragedii w ścisłym tego słowa znaczeniu nie pisali. Nieodłącznym jednak elementem dramatu romantycznego był tragizm postaci. W XIX i XX wieku (poza okresem kina niemego) nie powstają już właściwie tragedie. Choć pamiętajmy, że bardzo wiele elementów tragicznych odnajdziemy w utworach przynależnych do innych gatunków dramatycznych. Ale to już zupełnie inna historia.

Dzieje tragedii w pigułce

  • Antyk: Sofokles Antygona, Król Edyp, Eurypides Bachantki
  • Rensesans/ barok: William Szekspir Makbet, Ryszard III
  • Wiek XVII: Jean Racine Fedra
  • Romantyzm: dramaty romantyczne

Uwaga
Szekspir zerwał całkowicie z regułą trzech jedności. Prócz tego – świadomie i skutecznie przekroczył zasadę decorum – wprowadzając do swych tragedii partie o charakterze potocznym i kolokwialnym, jednocześnie nie stroniąc od wypowiedzi o najwyższej randze poetyckiej. W Hamlecie na przykład odnajdziemy zarówno słynny metafizyczny monolog tytułowego bohatera, jak i sprośne przekomarzanki Rosenkrantza i Guildensterna. To jednak nie koniec – najważniejszą chyba innowacją Szekspira w ramach gatunku było zupełne przewartościowanie pojęcia tragizmu.

Szekspir jest nowatorem w dziedzinie kompozycji dramatu. Jakie wprowadził zmiany?

Powieść

Dziś to najważniejszy gatunek literacki. Warto więc wiedzieć, że jego historia nie jest zbyt długa. Na dobre bowiem kariera powieści zaczyna się dopiero w oświeceniu. Powstają wtedy pierwsze arcydzieła gatunku – reprezentujące z grubsza dwa nurty – powieść dydaktyczną i epistolarną. Największe dzieła pierwszego nurtu to Przypadki Robinsona CrusoePodróże Guliwera. Polskim naśladownictwem twórczości Jonathana Swifta i Daniela Defoe są natomiast Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. Powieść dydaktyczna ma, oczywiście, pouczać czytelnika – na podstawie doświadczeń bohatera udziela przestróg i wskazywać właściwe drogi postępowania. Powieść epistolarna ma natomiast konstrukcję opartą na listach wymienianych między bohaterami – i na ogół dotyczy ich uczuć. Najsłynniejszą oświeceniową realizacją nurtu są Niebezpieczne związki Choderlosa de Laclos. Powieść epistolarna była także niezmiernie popularna w literaturze preromantycznej – przykładem są Cierpienia młodego ­Wertera.

Wraz z wiekiem XIX nadchodzą wielkie przemiany.

To z jednej strony swoiste zawłaszczenie gatunku przez romantyków – powieść poetycka i powieść grozy. Z drugiej jednak strony – to początek realizmu – najważniejszego prądu w historii powieści – istotnego i żywego do dziś.

  • Doskonałym odbiciem pierwszej fazy realizmu jest Komedia ludzka Honoriusza Balzaka (powieść realistyczna).
  • Zamiary odzwierciedlenia całego świata w powieści szybko jednak uległy rewizji. Powieści dojrzalszego realizmu – jak Lalka czy Pani Bovary – cechuje skupienie na psychologii postaci i subtelnej analizie ludzkich działań. W odniesieniu do Zbrodni i kary używa się nawet określenia realizm psychologiczny.
  • Kolejną odsłoną jest powieść modernistyczna – niestroniąca od ukazywania mrocznych zakamarków ludzkiej osobowości, a także od erotyzmu.
  • Ale kolejna wielka przemiana następuje dopiero wraz z początkiem XX wieku. To czas wielkich powieści – znacznie wykraczających poza dotychczasowe ramy gatunku, precyzyjnie zaplanowanych i silnie oddziałujących na odbiorcę. Przykładami mogą być Czarodziejska góra Tomasza Manna i W poszukiwaniu straconego czasu Marcela Prousta.
  • Wiek XX to także czas powieści eksperymentalnej – burzącej konwencje i formy, niestroniącej od surrealizmu i groteski – jak Ferdydurke Witolda Gombrowicza.
  • Warto również wspomnieć o powieści-paraboli reprezentowanej przez Proces Franza Kafki i Dżumę Alberta Camusa.
  • Innowacją w tym gatunku jest powieść postmodernistyczna. To utwór wykraczający często w ogóle poza ramy literatury – czerpiący obficie z filozofii i nauki – jak na przykład Imię róży Umberta Eco.

Dzieje powieści w pigułce

  • Oświecenie: Daniel Defoe Przypadki Robinsona Crusoe, Ignacy Krasicki Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Jonathan Swift Podróże Guliwera
  • Preromantyzm: Jean ­Jac­ques Rousseau Julia, czyli Nowa Heloiza, Johann Wolfgang Goethe Cierpienia młodego Wertera
  • Romantyzm: powieść poetycka, powieść grozy
  • Realizm: Honoriusz Balzak Ojciec Goriot, Bolesław Prus Lalka, Gustaw Flaubert Pani Bovary, Fiodor Dostojewski Zbrodnia ­i kara
  • Modernizm: Władysław Reymont Chłopi, Tomasz Mann Buddenbrookowie
  • Wiek XX: Tomasz Mann Czarodziejska góra, Marcel Proust W poszukiwaniu straconego czasu, Witold Gombrowicz Ferdydurke, Umberto Eco Imię róży.

Zobacz:

Przemiany powieści (referat)

Przemiany powieści jako gatunku

Przemiany w obrębie najważniejszych gatunków literackich: eposu, tragedii, powieści.