Żaden utwór literacki nie przerobi ludzi, są wszakże takie, które ich pobudzają do przetwarzania się. Myśl Aleksandra Świętochowskiego uczyń mottem rozważań nad rolą literatury.

Przy realizacji tego tematu trzeba pokazać, jak wpływa na człowieka, jak pobudza go do działań, nawet jeśli – jak zauważa Świętochowski – „nie przerobi ludzi”. A Słowacki mniemał, że poezja jest w stanie „zwykłych zjadaczy chleba w anioły przerobić”! Nie jest to łatwy temat. Trzeba wyszperać przykłady ludzi, na których w jakiś sposób literatura wpłynęła. Skąd ich brać? Oczywiście – z literatury! Ale nie tylko. Film, teatr, historia sztuki, biografie twórców, polityków, samo życie – też wchodzą w grę. Z „samym życiem” trzeba jednak uważać, bo przecież „mój znajomy z trzeciego piętra” nie bardzo pasuje do pracy maturalnej, zwłaszcza gdy jest wymyślony. Lepiej już pewne sytuacje zakładać teoretycznie, czyli rozważać jak mógłby ten czy inny utwór wpłynąć na losy ludzkie. W dodatku – wpłynąć pozytywnie, bo przecież nie o niszczące lektury pyta temat. Kogo wziąć za przykład? Jakie utwory przygotować?

Po pierwsze – można ukazać ogólny wpływ literatury na ludzkie postawy i przemyślenia, na nasze własne poszukiwania wzorców i wartości.

Po drugie – przedstawić konkretne postacie, na których „przetworzenie się” wpłynęła literatura. To może być:

  • Martin Eden – tytułowy bohater powieści Londona, swoisty „Pigmalion”, który z prostego człowieka przeistoczył się w utalentowanego pisarza.
  • Werter z Cierpień młodego Wertera Goethego. Czytelnik Homera i Macphersona szukał w księgach odpowiedzi na nurtujące go pytania. Literatura rozbudziła w nim wrażliwość i uczuciowość, nawet w towarzystwie swej ukochanej czyta Pieśni Osjana. Postać Wertera i jego losy wpłynęły na światopogląd, upodobania w stroju i obyczajach młodzieży epoki romantyzmu. Ubierano się jak Werter, jak on popełniano samobójstwa z miłości. Przypomnijmy sobie Gustawa z IV części Dziadów. Lektury przemieniły jego życie, wskazały mu kierunek, którego nie może osiągnąć. Nazywa te romantyczne biblie „książkami zbójeckimi”.
  • Emma Bovary – tytułowa bohaterka powieści Flauberta, która czytywała romanse. Zdarzenia i postacie z książek tak opanowały jej wyobraźnię, że nie potrafiła pogodzić się z codziennością. Czy jest to przykład destruktywnego wpływu literatury na umysł ludzki? Emma, wikłając się bezmyślnie w siatkę romansów, skończyła jako samobójczymi. Mimo to, świat książek mógł być dla niej zbawieniem i radością. Być może siła psychiczna czytelnika też się liczy. W każdym razie jest to ciekawy przypadek do rozpatrzenia.
    Drugi taki to:
  • Don Kichot pióra Cervantesa, jeszcze z XVII wieku – można by rzec „podręcznikowy” przykład człowieka, któremu „księgi przewróciły w głowie”. Zaczął inaczej postrzegać świat, uznano go za obłąkańca, tyle że – ten „wariat” widział często rzeczy prawdziwszymi i piękniejszymi niż są w rzeczywistości.
  • Marcin Borowicz z Syzyfowych prac Żeromskiego wydaje się niezłym przykładem do cytatu Świętochowskiego. Reduta Ordona w wykonaniu Zygiera uzmysławia mu jego polskość. Nie przemienia go, ale staje się impulsem, każe myśleć o swojej polskości, o swoim stosunku do ojczyzny.
  • Literatura daje nadzieję, wyjaśnia, wspiera – taki z kolei motyw możemy dostrzec w Innym świecie Herlinga-Grudzińskiego. Czy pamiętacie, że bohaterowie czytają Wspomnienia z domu umarłych Dostojewskiego. Pozwala im to poczuć więź z dawnymi więźniami, uwierzyć w możliwość decydowania o sobie, choćby przez samobójstwo.
  • Biblia, księga „sacrum”, to osobny rozdział. Czytanie Biblii przynosi odpowiedzi na najtrudniejsze pytania, pociechę, daje siły do przetrwania trudów. Przypomnę tu opowiadanie Herlinga-Grudzińskiego Wieża – gdy trędowaty Lebbros był bliski samounicestwienia, wersy Biblii, pozostawione przez siostrę kazały mu żyć. Wspomieć też należy Na wschód od Edenu Steinbecka. Interpretacja biblijnego „timszel” (możesz) staje się kluczem do wyzwolenia się spod piętna zła, odnalezienia własnego życia ­bohatera.

 

Prawdziwa sztuka jest zawsze współczesna. Słowa Fiodora Dostojewskiego uczyń mottem rozważań o ponadczasowej wartości wybranych dzieł literackich.

Inne sformułowania tematu:

  • „Wielkich dzieł nie niszczy czas. Jakie kryteria zastosujesz, mierząc wartości utworu literackiego?”
  • „Prawdziwa sztuka jest zawsze współczesna” (F. Dostojewski) – uzasadnij słuszność tych słów w oparciu o znajomość kilku utworów z minionych epok, które uznajesz za arcydzieła.

Uwagi:

  • „sztuka” to trochę więcej niż literatura. Oczywiście poezja i proza to nasz pierwszy materiał dowodowy, ale przecież przydałoby się sięgnąć także po inne gałęzie sztuki. Może malarstwo? Może rzeŸba? Może muzyka? Na pewno warto wyjrzeć poza literackie ramy.
  • uniwersalizm jako wyróżnik dzieła, wybierając utwory trzeba uwzględnić ich ponadczasowość, przystosowalność do każdej epoki, czytelność na każdym terytorium, dla różnych narodowości, w różnych momentach historycznych. Autor mógł tego nie przewidzieć – my możemy znaleźć własne prawdy w jego dziele. To właśnie będzie świadczyć o jego wartości. Kanon twórców „uniwersalnych” jest obszerny. Oczywiście, na miejscu będzie tu: Szekspir, Balzac, Dostojewski, Bułhakow, Tołstoj, Prus, Herling-Grudziński, Szczypiorski, Czechow, Camus, Golding, Kafka, Joyce, Eco… Lektury wybierzecie sami, wedle własnych upodobań, ale musicie wyeksponować ich uniwersalizm – co było aktualne dwieście, sto lat temu, co będzie w tym roku. Tajemnica tej ponadczasowości często tkwi w tym, że dzieło mówi o głębokich ludzkich namiętnościach, pragnieniach, lękach. Po prostu: pewne rzeczy nie zmieniają się w nas od wieków! Powstaje więc nowy problem – „natura ludzka”.

 

Co jest w człowieku? Szkic do duchowego portretu ludzi końca XIX i XX wieku inspirowany literaturą i filmem.

Podobne sformułowania tematu:

  • „Co jest w człowieku? Odpowiedz na pytanie, odwołując się do znanych ci utworów literatury współczesnej”.
  • „Człowiek jest zdumiewający, ale arcydziełem nie jest (Joseph Conrad). Rozważania o złożoności natury ludzkiej na podstawie wybranych utworów”.
  • „Człowiek jest zdumiewający… Jakie prawdy o człowieku, ważne dla współczesnego czytelnika odkrywa literatura?”
  • „Człowiek jest zdumiewający… Rozważania o złożoności natury ludzkiej na podstawie dowolnie wybranych utworów.”
  • „Człowiek jest tym, czym jest (Feuerbach) XIX wieczne a twoje kryteria wartości człowieka. Rozważania na podstawie wybranej literatury i własnych przemyśleń.”
  • „Czymże jest człowiek i czegóż mu trzeba? Jaką odpowiedŸ na pytanie K. Przerwy-Tetmajera przynosi literatura XX wieku”

Refleksje wokół natury ludzkiej – wybory, przed którym staje człowiek, systemy wartości – to lwia część maturalnych tematów. Czytając lektury szkolne i pozaszkolne, przy każdej można odnotować: jak definiuje człowieczeństwo? co mówi o etyce? czego mnie, czyli czytelnika uczy o człowieku? Nauki w tej dziedzinie przydadzą nam się z pewnością.

Gdzie szukać prawd o człowieku?

  • w Biblii:
    Księga Koheleta
    – Księga Hioba
    – przypowieści
    – dzieje patriarchów (np. Abrahama, Józefa)
  • u Szekspira
    Makbet, Hamlet, Romeo i Julia
  • w Dekameronie Boccacia
  • w Don Kichocie Cervantesa
  • u Kochanowskiego – w Pieśniach, Trenach, Fraszkach
  • w komediach Moliera:
    Skąpiec, Świętoszek
  • w powiastkach filozoficznych: u Woltera (Kandyd), u Diderota (Kubuś Fatalista i jego pan)
  • w bajkach Ignacego Krasickiego
  • u romantyków:
    Faust Goethego
    Dziady Mickiewicza
    Kordian, Balladyna Słowackiego
    – poezje Norwida
  • w powieściach wielkich realistów
    Komedia ludzka Balzaka
    Pani Bovary Flauberta
    Zbrodnia i kara Dostojewskiego
    Lalka Prusa
  • u wielkiego moralisty literatury, Josepha Conrada – Lord Jim, Tajfun, Smuga cienia
  • u pisarzy związanych z egzystencjalizmem, np. Dżuma Camusa
  • w powieściach Antoina de Saint-Exupery’ego – Nocny lot, Ziemia planeta ludzi, Mały Książę.
  • u noblisty Thomasa Manna – Czarodziejska góra, Doktor Faustus
  • w polskich powieściach współczesnych:
    – u Tadeusza Konwickiego – Sennik współczesny
    – u Andrzeja Szczypiorskiego – Początek
    – u Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – Wieża, Inny świat
    – u Józefa Szczepańskiego – Przed nieznanym trybunałem
  • w poetyckim cyklu Zbigniewa Herberta pt. Pan Cogito
  • w literaturze łagrowej (Sołżenicyn, Herling-Grudziński) i lagrowej (Borowski, Nałkowska).

Uwaga – powyższa lista to tylko wybór, można i trzeba wykorzystać tu każde dzieło, które przyniesie Wam wiedzę o naturze ludzkiej.

Teraz trzeba zastanowić się, jak, gdzie szukać „człowieka” w powyższych dziełach, pomocne będą następujące pytania (i odnotować odpowiedzi):

  • w jakiej sytuacji oglądamy bohaterów?
    – codzienność
    – historyczna chwila próby
    – życiowa konieczność decyzji pojedynczego człowieka
  • czy obserwujemy jednostkę, oryginalną indywidualność czy całą społeczność, na której widać ogólne prawidła ludzkich zachowań?
  • w jaki sposób nasi bohaterowie dowodzą, że “człowiek jest zdumiewający”? Co czynią zaskakującego, czego sami się po sobie nie spodziewali, czego nie spodziewali się po nich także czytelnicy?
  • w jaki sposób te same osoby (lub inne obok) dowodzą, że „człowiek arcydziełem nie jest”. Uwaga – są postacie, które początkowo na pewno nie są arcydziełami, natomiast im dalej czytamy zaskakują swoim „postępem duchowym”. To lord Jim, to Martin Eden, to bohater romantyczny.
  • co w danej lekturze dowodzi, że trudno jest ocenić ludzkość? Co pokazuje złożoność natury ludzkiej? – człowiek – to zbrodniarz, zdrajca, ale i bohater, a czasem święty (przykłady: Manson i ojciec Kolbe). Myślę, że zadaniem maturzysty będzie obserwacja i umiejętność wskazania tej różnorodności, a nie jednolita ocena lub definicja.

 

W poszukiwaniu „nauczyciela i mistrza”. Twoje rozważania o utworach literackich szczególnie znaczących w kształtowaniu systemu wartości młodego człowieka końca XX wieku.

To zagadnienie bywa różnie formułowane:

  • „Twoje podróże po krainie literatury w poszukiwaniu własnego systemu wartości”
  • „Świat jakich wartości odnajdujesz w utworach literackich?”
  • Rozważania o świecie wartości bohatera literatury współczesnej, opatrzone znanym cytatem Konwickiego: „zło włóczyło się w nasze kody etyczne”
  • „Szukam nauczyciela i mistrza (Tadeusz Różewicz). Poszukiwanie norm moralnych i wartości życia w literaturze współczesnej.”
  • „W jakim stopniu literatura nauczyła Cię dojrzale rozważać swoje miejsce w świecie?”
  • „Moje podróże po krainie literatury w poszukiwaniu własnego systemu wartości.”

Wiele dzieł literackich wymienionych wyżej możemy wykorzystać do rozważań o systemie wartości, bo mogą być wskazówką tego co dobre, a co złe. Dzieła o szczególnym wymiarze moralnym to z pewnością:

  • Biblia (zwłaszcza Dekalog)
  • Makbet Szekspira (analiza machiny zła)
  • Dziady Mickiewicza (ze względu na wykładnię moralności ludowej)
  • Lord Jim Conrada (i inne dzieła tego moralisty)
  • Ziemia, planeta ludzi A. de Saint-Exupéry’ego (ze względu na głoszony tam kodeks wartości)
  • Wieża – Herlinga-Grudzińskiego (postawy bohaterów)
  • Przed nieznanym trybunałem Jana Józefa Szczepańskiego (rozważania na temat etyki człowieka)
  • Mistrz i Małgorzata Bułhakowa (oryginalne przedstawienie dobra i zła w państwie totalitarnym, i nie tylko).

Właściwie łatwo jest znaleźć w literaturze wzorce postępowania, wskazać moralistów, którzy formułują kodeks postępowania i napisać, że to właśnie doskonały materiał do budowy naszego systemu wartości. Trudniej definiować dobro i zło, obserwować ich wzajemną walkę, trud ludzi, którzy występują w obronie dobra, ale też – jest to praca bardziej interesująca.