Jak powstają błędy frazeologiczne?

Oto najczęstsze mechanizmy powstawania błędów frazeologicznych:

Naruszona została łączliwość związku frazeologicznego, jakiś człon został wymieniony, dodany lub zredukowany:

  • Wypiłem jednym duszkiem.
    Poprawnie: wypiłem duszkiem, co oznacza „szybko, bez przerwy”.
  • Utopiłby ją w przysłowiowej łyżce wody.
    Wystarczy: w łyżce wody, przysłowiowy to, jak nazwa wskazuje, znany z przysłowia.
  • Jacek Soplica był w gorącej wodzie wykąpany.
    Poprawnie: w gorącej wodzie kąpany.

Nieznajomość znaczenia związku frazeologicznego prowadzi do używania go w niewłaściwym kontekście:

  • Różnorodność towarów na wystawach sklepowych aż kłuła w oczy przechodniów.
    Zamiast: przyciągała uwagę, bo „kłuć w oczy” oznacza „wywoływać zawiść”.

Czasem dochodzi do skrzyżowania dwóch poprawnych konstrukcji, w wyniku czego powstaje nowe połączenie, przeważnie błędne. Taka modyfikacja nazywa się kontaminacją:

  • To był koronny dowód.
    świadek koronny + najważniejszy dowód
  • W każdym bądź razie mnie nie będzie.
    w każdym razie + bądź co bądź
  • Dekoracje pełnią rolę pomocniczą.
    pełnić funkcję + odgrywać rolę

Jednemu ze składników frazeologizmu zmieniono postać gramatyczną:

  • Wspominał o tym z przymrużeniem oczu.
    Jedyna poprawna forma: z przymrużeniem oka.
  • Podniosła im się stopa życia.
    Poprawnie: stopa życiowa (przymiotnik).
  • Jego wystąpienie okazało się języczkiem uwagi.
    Zamiast: języczkiem u wagi, czyli rozstrzygające jak metalowa strzałka wagi z szalami (nie rzeczownik, a wyrażenie przyimkowe).

Niektóre frazeologizmy przetrwały w niezmiennej formie od wieków, choć brzmią dziś już nieco archaicznie. Stąd się biorą błędne zastosowania:

  • Pretensje kolegi są głosem wołającego na pustyni.
    Zamiast: na puszczy, choć i puszcza, i pustynia oznaczają miejsce niezaludnione.
  • Zrozumiał, bo mądrej głowie dość po słowie.
    powinno być: dość dwie słowie; ta forma to pozostałość po historycznej liczbie podwójnej i oznacza „dwa słowa”.
  • Uważaj, nie można zasypać gruszek w popiele.
    Poprawnie: nie zasypiać gruszek w popiele.

Błędne jest też stosowanie zapożyczeń frazeologicznych wtedy, gdy można je zastąpić przejrzystymi i od dawna obecnymi w polszczyźnie frazeologizmami. Takimi kalkami językowymi są w języku polskim zwykle germanizmy i rusycyzmy:

  • W pierwszym rzędzie omówimy warunki ogólne.
    Zamiast z niemieckiego: in erster Reihe lepiej powiedzieć: przede wszystkim, najpierw, po pierwsze, ­głównie.
  • Póki co krakowski klub stara się o dotację z gminy.
    Zamiast z ros. poka szto lepiej powiedzieć: na razie, tymczasem.
  • Ta melodia nadawana była dwa razy pod rząd.
    Zamiast z ros. pod riad lepiej powiedzieć: z rzędu, po kolei, jeden po drugim.

Zapamiętaj!
Błędy frazeologiczne – dotyczą niewłaściwych połączeń wyrazowych, bo frazeologia to dział językoznawstwa zajmujący się zasobem wyrażeń i zwrotów charakterystycznych dla danego języka.
Występujące we frazeologizmach wyrazy tracą w związkach swe znaczenie dosłowne na rzecz znaczenia całości. I właśnie nieznajomość tych znaczeń prowadzi do kłopotów poprawnościowych.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Błędy frazeologiczne

Błędy językowe

Błędy słownikowe

Związki frazeologiczne

Podział związków frazeologicznych

Frazeologia

TEST z frazeologii

Frazeologia TEST