Rodzaje literackie

To pewne klasy utworów literackich wyróżniane ze względu na konstrukcję dzieł, tzn. sposób ujawniania się osoby mówiącej, budowę świata przedstawionego, styl.

Liryka

Najważniejsze cechy:

  • Obecność podmiotu lirycznego, który przez monolog liryczny wyraża swe myśli i uczucia.
  • Brak fabuły.
  • Utwory liryczne najczęściej pisane są wierszem, występują w nich liczne środki stylistyczne – nie są to jednak warunki konieczne.

Podmiot liryczny — podmiot mówiący w utworze lirycznym, opowiadający o swoich emocjach, przeżyciach i poglądach. Ta fikcyjna osoba nie jest jednak tożsama z autorem, choć często wiąże się z jego doświadczeniami życiowymi. W rozpoznawaniu różnych typów podmiotu lirycznego przydatna jest np. analiza form czasowników i zaimków („ja” czy „my”? — liczba pojedyncza czy mnoga?) Ważne jest też miejsce podmiotu mówiącego w konkretnej sytuacji lirycznej.

Podmiot liryczny:

  • Może występować w pierwszej osobie („ja” liryczne), przedstawiając swoje emocje i stany psychiczne – liryka bezpośrednia.
    Przykłady: Hymn Słowackiego, Do losu Tuwima, Kołatka Herberta.
  • Może nie ujawniać się, ukrywać za opisami np. krajobrazu (liryka opisowa), bezosobowymi refleksjami czy dialogiem – liryka pośrednia.
    Przykłady: W Weronie Norwida, W lesie Przerwy-Tetmajera, [Snuć miłość… ] Mickiewicza.
  • Niekoniecznie musi występować w liczbie pojedynczej, czasem w wierszu wypowiada się jakaś zbiorowość, „my” liryczne — liryka podmiotu zbiorowego. Przykłady: Pokolenie Baczyńskiego, Rota Konopnickiej.
  • Może przypominać narratora, tj. relacjonować jakieś wydarzenia, nie oceniając ich bezpośrednio – liryka narracyjna (odmiana liryki pośredniej).
    Przykłady: Ballady i romanse Broniewskiego, Piosenka o końcu świata Miłosza.
  • Może ukrywać się za maską pierwszoosobowej wypowiedzi jakiejś postaci (liryka maski inaczej liryka roli).
    Przykłady: Lalka Syrokomli, Tren Fortynbrasa Herberta.

Różne odmiany liryki ze względu na tematykę:

  • miłosna,
  • religijna,
  • filozoficzno-refleksyjna,
  • patriotyczna,
  • agitacyjno-polityczna.

Różne odmiany liryki ze względu na kształt monologu:

  • liryka bezpośrednia,
  • liryka pośrednia,
  • liryka podmiotu zbiorowego,
  • liryka inwokacyjna,
  • liryka opisowa,
  • liryka sytuacyjna (występuje bohater liryczny!),
  • liryka liryka maski,
  • liryka liryka roli (w dwu ostatnich wypowiada się jakaś fikcyjna postać).

Ważne gatunki:

pieśń, hymn, oda, elegia, erotyk, sonet, fraszka, epigramat, tren.

Przykłady utworów lirycznych:

  • Treny Jana Kochanowskiego,
  • Hymn Juliusza Słowackiego,
  • Przesłanie Pana Cogito Zbigniewa Herberta
  • Liryka inwokacyjna
    Adresat wypowiedzi jest ważniejszy od „ja” lirycznego, wyznanie ma charakter prośby, apelu, manifestu, a nawet rozkazu, przeważa funkcja impresywna języka, dominują zdania rozkazujące i wykrzyknienia, a także bezpośrednie zwroty do lirycznego „ty”.
  • Liryka bezpośrednia
    Największa „jawność” podmiotu lirycznego, zaimki „ja” i „mnie”, formy czasownikowe w pierwszej osobie. Również ton wypowiedzi odkrywa liryczne wyznanie. „Ja” liryczne jest w centrum wypowiedzi, świat zewnętrzny jest widziany przez subiektywną kreację podmiotu lirycznego, przeważa funkcja ekspresywna języka.
  • Liryka zbiorowa
    Celem wypowiedzi jest określenie sytuacji wspólnej wszystkim ludziom, skłania do uogólnień na temat ludzkiego losu czy wartości; podmiot liryczny wyrażony w liczbie mnogiej – „my”, „nam”. Wypowiedź dotyczy wspólnych doświadczeń określonej grupy – np. narodu. Podmiot liryczny utożsamia swoją postawę z poglądami grupy – np. liryka pokoleniowa (Kolumbowie).
  • Podział liryki
    a) ze względu na sposób obecności podmiotu lirycznego:
    • pośrednia,
    • bezpośrednia,
    • zwrotu do adresata,
    • zbiorowego wyznania;b) ze względu na tematykę:
    • miłosna,
    • patriotyczna,
    • religijna,
    • filozoficzna.
  • Synkretyczne gatunki
    • Sielanka (liryka + przewaga dramatu)
    • Ballada (liryka + epika + dramat)
    • Powieść poetycka (epika + liryka)
    • Poemat dygresyjny (epika + elementy liryki w warstwie dygresyjnej)
  • Struktura czasowa liryki
    Jest to zawsze czas teraźniejszy, nawet jeśli treścią wiersza są wspomnienia (przeszłość) czy marzenia (przyszłość).
  • Sytuacje liryczne – podział
    • sytuacja monologu lirycznego – w postaci czystej
    • sytuacja narracyjna (elementy dialogu bohaterów lirycznych)
  • Wyznaczniki liryki
    • obecność podmiotu lirycznego
    • afabularność (świat uczuć, refleksji uogólnień filozoficznych)
    • monolog (liryczny)

 

Epika

Najważniejsze cechy:

  • Obecność narratora opisującego świat przedstawiony i znajdującego się na ogół poza nim.
  • Obecność fabuły.
  • Utwory epickie mogą mieć formę wierszowaną i prozaiczną.

Narrator – fikcyjny „opowiadacz”, pośredniczący między autorem a czytelnikiem. To on właśnie wprowadza w świat przedstawiony: fabułę, tło wydarzeń, kreacje bohaterów. Narrator może zajmować różne pozycje wobec tego świata, w różnym stopniu ujawniać się – stąd wynikają odmienne typy narracji.

  • Narrator abstrakcyjny (inaczej wszechwiedzący) – jest na zewnątrz świata przedstawionego, o którym wie wszystko; przedstawia bohaterów, wprowadza wydarzenia. Narrator typowy dla powieści realistycznej. Przykłady: Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego, Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, Ojciec Goriot Honoriusza Balzaka.
  • Narrator konkretny – znajduje się wewnątrz świata przedstawionego, bierze udział w wydarzeniach albo z jego punktu widzenia są one pokazywane.

Rodzaje narracji:

  • Autorska (trzecioosobowa) – właśnie w niej występuje narrator abstrakcyjny, mniej lub bardziej obiektywnie przedstawiający świat przedstawiony.
  • Pamiętnikarska (pierwszoosobowa) – pojawiają się formy 1. osoby liczby pojedynczej („ja”) i subiektywne spojrzenie na świat przedstawiany (opowiadacz jest świadkiem lub uczestnikiem wydarzeń!). Najłatwiej ją wskazać w różnego rodzaju tekstach wspomnieniowych.
    Przykłady: Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, Pamiętnik z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego.
  • Monolog wewnętrzny – przytoczenie wewnętrznej „wypowiedzi” bohatera (przybiera formę mowy niezależnej lub pozornie zależnej). Dawniej wyraźnie wydzielany; w powieściach nowszych pojawia się tendencja do zacierania granicy między monologiem wewnętrznym a relacją narratora – to pozwala pokazać rzeczywistość z punktu widzenia bohatera, ale też jego psychikę, sposób myślenia. Niekiedy przybiera kształt tzw. strumienia świadomości (np. Ulisses Joyce’a).

Inny podział (dokonany przez Stanzela):

  • Narracja auktorialna – opowiadacz jest ukryty, na świat przedstawiony patrzy z dystansem, nie bierze udziału w wydarzeniach.
  • Narracja personalna – obraz świata przedstawionego jest taki, jaki jawi się w świadomości bohatera / bohaterów.
    W narracji pierwszoosobowej mogą mieszać się ze sobą obydwa wymienione typy.

Ważne gatunki:
powieść, opowiadanie, nowela, epopeja, baśń, list, powiastka filozoficzna.

Przykłady utworów zaliczanych do epiki:

  • Iliada Homera,
  • Trylogia Henryka Sienkiewicza,
  • Śliczna dziewczyna Marka Hłaski.

 

Dramat

Rodzaj literacki, w którym podstawową formą wypowiedzi są dialogi i monologi bohaterów. W utworach tego typu nie występuje nadrzędny podmiot mówiący, z którym mamy do czynienia w liryce czy epice. Świat przedstawiony jest bezpośrednio dostępny – odbiorca sam go ocenia i interpretuje, nie sugerując się subiektywną oceną narratora czy „ja” lirycznego.

Najważniejsze cechy:

  • Obecność fabuły.
  • Brak nadrzędnego podmiotu – wypowiadają się sami bohaterowie poprzez dialogi i monologi (tekst główny); tekst poboczny (didaskalia) – wskazówki i informacje dodawane przez autora, przeznaczone np. dla czytelnika czy aktora.
  • Utwory dramatyczne są przeznaczone do realizacji scenicznej.

Narrator w dramacie — występuje bardzo rzadko i znajduje się poza światem przedstawionym (nie bierze udziału w wydarzeniach). Tak określany jest ktoś, kto relacjonuje dziejące się poza sceną wydarzenia ważne dla rozwoju akcji, kto komentuje wydarzenia. Przykłady: chór w tragedii antycznej, utwory Bertolta Brechta (np. Matka Courage), niekiedy słuchowiska radiowe.

Ważne gatunki:

  • komedia, tragedia, dramat właściwy, farsa, melodramat, komedia łzawa, dramat romantyczny,
  • monodram – utwór sceniczny – zazwyczaj jednoaktowy – przeznaczony dla jednego aktora. Monolog tego jedynego bohatera przypomina niekiedy formę dialogu – prowadzonego z publicznością czy jakimś wyimaginowanym partnerem. Przykłady: Śmieszny staruszek Tadeusza Różewicza, Biała bluzka Agnieszki Osieckiej. Taki kształt przyjmują też często sceniczne adaptacje, np. utworów lirycznych (teatr jednego aktora).

Przykłady utworów zaliczanych do dramatu

  • Antygona Sofoklesa,
  • Makbet Williama Szekspira,
  • Śluby panieńskie Aleksandra Fredry,
  • Mewa Antoniego Czechowa,
  • Tango Sławomira Mrożka,
  • Czwarta siostra Janusza Głowackiego.

Uwaga!
Synkretyzm – zjawisko łączenia np. cech lirycznych, epickich, dramatycznych, a także różnych odmian gatunkowych. Występował powszechnie w literaturze romantycznej; gatunkami synkretycznymi są np. ballada czy powieść poetycka. Ograniczenia klasycznego podziału na rodzaje i gatunki literackie przełamuje też często literatura współczesna.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Przegląd gatunków literackich (wg epok literackich)

Gatunki literackie romantyzmu