Autor

Gustaw Herling-Grudziński (1919-2000)
Prozaik i eseista. Urodził się w Kielcach, był żołnierzem kampanii wrześniowej, więźniem NKWD, zesłańcem, uczestnikiem bitwy pod Monte Cassino. Po wojnie pozostał na emigracji (Anglia, Niemcy, Włochy). Przeżycia z okresu zesłania opisał w Innym świecie, książce, która zdobyła sobie popularność na całym świecie. Innym jego bardzo ważnym dziełem jest Dziennik pisany nocą – zapiski dotyczące bieżących wydarzeń, dziejów i piśmiennictwa Rosji oraz ocena sytuacji w kraju i współczesnej polskiej literatury. Przylgnęło do niego miano pisarza-moralisty.

Temat

Gustaw Herling-Grudziński przeżył sowiecki obóz w Jercewie. Napisał potem powieść pt. Inny świat – chłodną relację, bez zbytniego ładunku emocji, ale też nie pozbawioną beletryzacji i refleksji filozoficznej. Inny świat obejmuje dwa lata obozowego życia – od aresztowania za przestępstwo „bycia Polakiem” po styczeń 1942 – kiedy to autor po głodówce protestacyjnej został zwolniony i przedostał się do armii Andersa. Książka rzeczywiście przedstawia inny świat. Świat łagru sowieckiego, w którym „preparuje się więźnia” – tzn. człowiek popada w stan, w którym „uczucia i myśli obluzowują się”, „pomiędzy skojarzeniami powstają luki”, coś na kształt tępoty, posłuszeństwa, uległości – po to, aby przeżyć lub choćby uniknąć bólu czy głodu. „Obozowe zniewolenie – to fizyczne i psychiczne złamanie człowieka”. Grudziński poraża czytelnika panoramą łagru, jaką odmalowuje w powieści. Oto kolejne części utworu dotyczą różnych sfer obozowego życia: praca, posiłki, choroba, spotkania z ludźmi z zewnątrz, wiara, życie seksualne. Te cząstki składają się na zorganizowaną całość, która ma być nie tylko dowodem potworności, lecz także próbą analizy i zrozumienia tak niepojętego systemu.

Treść

  • Gustaw Herling-Grudziński napisał Inny świat (relację z pobytu w sowieckim łagrze) na podstawie własnych przeżyć i doświadczeń. Napisanie tej książki traktował jako obowiązek wobec tych, którzy zginęli i prosili go o świadectwo, o przekazanie światu prawdy o tym, jacy byli, co im zrobiono, do czego doprowadzono, zmuszono. Inaczej niż Borowski, Grudziński stara się przekonać czytelnika, że nawet w ekstremalnych warunkach można zachować człowieczeństwo, nie ulec obozowej demoralizacji. Podaje trzy, bardzo wymowne, przykłady takiej bezkompromisowej postawy: więźnia Kostylewa, trzech zakonnic, które zginęły „za wiarę” i… siebie samego.
  • O tematach poruszanych w książce wiele mogą powiedzieć już same tytuły poszczególnych rozdziałów, np.: Praca, Głód, Krzyki nocne, Męka za wiarę, Trupiarnia. Inny świat podzielony został na dwie części – każda z nich zawiera około dziesięciu rozdziałów. Pierwsza z nich ukazuje więzienia, metody przesłuchiwania aresztowanych oraz warunki życia i pracy skazańców, w drugiej zaś położono silniejszy akcent na ich sytuację psychiczną. Wątkiem przewodnim są losy Gustawa – od aresztowania w Witebsku (1940 r.) do czerwca 1945 r. – spotkania z dawnym współwięźniem w Rzymie. Sam pobyt w jercewskim obozie trwał niecałe 2 lata.
  • Na początku utworu narrator opowiada o wydarzeniach w więzieniu w Witebsku i Leningradzie oraz o odesłaniu go do Wołogdy, a następnie do miejsca zsyłki. Głównym terenem akcji jest obóz pracy w Jercewie (baraki łagrowe, tereny leśne, bocznica kolejowa, droga do pracy), ukazany szczegółowo w różnych porach roku. Końcowa część relacji obrazuje etapy podróży przez Związek Radziecki aż do wydostania się poza jego teren – do miejscowości Pahlevi. W Epilogu, po trzyletnim przeskoku czasowym, autor znajduje się w Rzymie i tam, w hotelu, rozmawia ze znajomym z Witebska.
  • Losy autora stanowią tło poszczególnych opowiadań-reportaży, których bohaterami są inni więźniowie. Są to opowieści o ich losach na wolności i w obozie lub epizody z życia w łagrze. Równie często Grudziński poświęca całe, długie partie tekstu na opisanie jakiegoś aspektu obozowej rzeczywistości, albo po prostu jakiegoś miejsca, np. szpitala, „trupiarni” czy „domu swidanij”.

 

Realia obozu sowieckiego

  • selekcja i niszczenie słabszych (klasyfikacja ludzi według kotłów),
  • wyższość więźniów przestępczych (urków) nad politycznymi,
  • śmierć – wciąż obecna i stanowiąca cały proces: od chorób, głodu, męki psychicznej, po koniec życia,
  • samobójstwo staje się aktem wolności i stanowienia o sobie,
  • śmierć nie robi wrażenia na tych, którzy zostają,
  • katorżnicza praca,
  • wzajemna nieufność i powszechne donosicielstwo,
  • sponiewieranie ciała ludzkiego: odmrożenia, wypadanie zębów i włosów, kurza ślepota,
  • absolutna zmiana znaczeń wartości, takich jak: miłość, wolność, miłość fizyczna, macierzyństwo.

Grudziński odtwarza łagrowy świat z precyzją i dokładnością. Jest to świat totalnie inny – za drutami łagru obowiązują inne prawa, jest to machina nastawiona na całkowite wyeksploatowanie człowieka w niewolniczej pracy i pozbawienie go indywidualności.

Wstrząsające zdarzenia i losy bohaterów powieści

  • Kostylew i jego proces samookaleczania. Człowiek ten, aby uniknąć pracy, codziennie wkładał rękę w ogień. Lecz nie dla samego uciekania przed wysiłkiem. Ręka w ogniu to bunt Kostylewa przeciw zniewoleniu, to idea: „Nie będę dla nich pracował, choćby za cenę swojego cierpienia, zdrowia i życia”.
  • Nocne łowy i historia Marusi. Łowy „na kobiety” i gwałty są tu normalną rzeczą, kobieta ulega uprzedmiotowieniu i upodleniu. Nie ma mowy o miłości. Jeśli pojawia się, zostanie zniszczone – oto w potrzebie choćby odrobiny ludzkiego uczucia Marusia niewolniczo oddaje się Kowalowi, a ten, by nie zrazić do siebie kolegów, oddaje ją im jak rzecz do użytkowania.
  • Historia „generalskiej doczki” którą zmuszono głodem do tego, by zrezygnowała z cnoty. Odstąpiwszy od swych zasad raz – dziewczyna pogrążyła się w sprzedawaniu ciała za jedzenie i wolność od głodu… . Szybko straciła urodę i jasność myślenia.
  • Przypadek Pamfiłowa – bezgranicznie pogrążonego w miłości do syna, który wyrzeka się go, by nie być rodziną przestępcy – lecz sam potem trafia do obozu.
  • Wszechogarniająca siła donosu – w przypadku Grudzińskiego zdradził go najlepszy przyjaciel, Machapetian.
  • Analiza głodu – zwłaszcza gdy bohater podejmuje głodówkę pod koniec pobytu w Jercewie, gdy uwolniono Polaków po pakcie Sikorski-Majski, a kilku (w tym Grudzińskiego) pominięto – ukazanie etapów puchnięcia głodowego, psychiki wyniszczonego człowieka odbiera czytelnikowi sen.

 

Cel utworu – ukazanie jaki jest człowiek

Sytuacja skrajna, taka jak pobyt w obozie, jest próbą człowieczeństwa, egzaminem humanizmu. Jak zdali go bohaterowie Innego świata? Szereg przykładów zbrodni wobec człowieczeństwa wiedzie do zwątpienia w człowieka, do refleksji, że łatwo jest o podłość, o zbrodnię, byleby uratować swoje życie.

  • Czy nie są zaprzeczeniem humanizmu gwałty i „materialne” traktowanie kobiet, bezkarne kradzieże, donosy, przemoc?
  • Podobnie nieludzka wydaje się katorżnicza praca i walka o każdy kęs jedzenia, wyrzekanie się przez rodzinę więźnia – aby „nie mieć nic wspólnego z przestępcą”.
  • Z kolei ten inny świat udowadnia także istnienie wielkiej woli człowieka i obrony własnej godności ludzkiej. Przykładem jest przypadek Kostylewa, który walczył o swoją niezależność przez samookaleczenie. Podobnie sam Grudziński – odważył się na akt protestu i głodówki, co w rezultacie spowodowało wyzwolenie.
  • Zastanawia pielęgnacja świętych uczuć przez więźniów: miłość Pamfiłowa do syna, otaczana kultem miłość małżeńska (Dom widzeń), marzenia i uczucia więźniów.
  • Bywa, że aktem człowieczeństwa i decydowania o sobie jest samobójstwo. Bywa, że w łagrowym pobojowisku zakwitnie przez chwilę namiastka uczucia – jak w historii Marusi, choć łatwo może być przez „odczłowieczenie” zdeptana.
  • Siłę i heroizm człowieka podkreślają portrety postaci takich jak Kostylew.
  • W powieści Grudzińskiego da się wyczuć ideę, myśl, iż wartości moralne nie ulegają tak łatwo zniszczeniu i nie podlegają relatywizacji bez względu na warunki.

 

Kompozycja powieści

Inny świat jest powieścią autobiograficzną. Narrator jest tu pierwszoosobowy – sam autor, były więzień Jercewa, relacjonuje panujące tam warunki. Lecz jest to powieść złożona z warstwy dokumentu i faktografii (tu mogłaby służyć za źródło historyczne) oraz warstwy literackiej: fikcji, fabuły, wydarzeń. Dlatego można określić Inny świat jako zbeletryzowany pamiętnik, gdyż działania literackie, czyli właśnie kształtowanie narracji, postaci, układ fabularny, to zabiegi beletryzujące. Dodajmy, że relacja Grudzińskiego jest chłodna, obiektywna i precyzyjna – odtwarza świat łagru i jest nastawiona na przekazanie prawdy o koszmarze Jercewa. Wewnętrzne przeżycia autora, analizy własnej psychiki, fragmenty poświęcone sobie zajmują jakby drugie miejsce w utworze – dlatego raczej jest dzieło Grudzińskiego powieścią autobiograficzną, a nie pamiętnikiem lub dokumentem.

Nawiązania do Dostojewskiego

Zapiski z martwego domu – książka autorstwa rosyjskiego pisarza odgrywa ważną rolę w Innym świecie. Sam Dostojewski był przecież skazany na katorgę, którą utrwalił właśnie w Zapiskach… Grudziński nawiązuje do niej w podtytule (Zapiski sowieckie), w motcie, wreszcie w opowieści o lekturze książki w obozie, o konspiracji z Natalią Lwowną, od której ją otrzymał. Dlaczego obecność książki Dostojewskiego jest tu taka ważna? Bo po jej przeczytaniu przestają działać prawa czasu – koszmar obozów i tragedii „innego świata” trwa bez względu na datę – tak samo za czasów Dostojewskiego, jak i Grudzińskiego. Ten sam koszmar – „tak jakby nie było nigdy najkrótszej nawet przerwy” pomiędzy losami tych ludzi. Więźniowie krzyczą wczoraj i dziś – a Rosja jest martwym domem. Jedynym realnym wyjściem wydaje się w tej sytuacji samobójstwo – i wielu bohaterów decyduje się na nie.

 

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Inny świat – Gustaw Herling-Grudziński

Jakim gatunkiem literackim jest Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego?

Jak interpretować Inny świat – jako hołd złożony człowiekowi, czy jako dokument degradacji i utraty człowieczeństwa?

Inny świat na maturze

Inny świat – praca domowa

Gustaw, bohater Innego świata