Oto jeden z najpopularniejszych dylematów uczniowskich – jak pisać nieszczęsną cząstkę by, np. z czasownikami – łącznie czy oddzielnie? Czy jest jakaś zasada, która to porządkuje? Oczywiście jest, ale też jest sposób na ominięcie tej pułapki. Zacznijmy od niej.

Sposób

Jeżeli kompletnie nie wiesz jak napisać by na końcu danego wyrazu – spróbuj przestawić go przed ów wyraz. Wtedy zawsze będzie pisany oddzielnie jako samodzielne słówko.
Antek chciałby – Antek by chciał.
– Myślałby kto! – Kto by myślał.

Nie zawsze da się dokonać zgrabnie takiego manewru:
– Trzeba by kupić mleko. By trzeba kupić mleko.
– Szukano by wówczas… By wówczas szukano…

Nie da rady. Dlatego warto znać regułę – a reguła jest prosta:

-bym, -byś, -by, -byśmy, -byście piszemy łącznie

  • z osobowymi formami czasowników, użytymi w funkcji osobowej
    1. pisałbym, pisalibyśmy
    2. pisałbyś, pisalibyście
    3. pisałby, pisałaby, pisałoby, pisaliby, pisałyby
  • z osobowymi formami czasowników, użytymi w w funkcji bezosobowej
    należałoby się zastanowić,
    słuchałoby się z przyjemnością,
    wypadałoby złożyć wizytę,
    poszłoby się do lasu na grzyby
  • z partykułami
    aniby, bodajbyś,
    czyby, czyżbyś,
    niechby, niechajby!
    gdzieżby,
    obym, oby!
    niżbym

• ze spójnikami gdy, że, a
aby, alboby, albożby, ażeby,
boby, byleby
gdyby, gdzieżby!
choćby, chociażby
chybaby, czyliby,
gdzieżby (skąd)
gdyby, iżby,
leczby,
ponieważby,
więcby, żeby, aby,
zaśby, toby
skoroby

Pamiętaj!
Jeśli by samo jest spójnikiem, wówczas występuje w zdaniu oddzielnie, często po przecinku.
Wstał, by skończyć rozmowę.
Nie jesteś pewien? Podstaw żeby, aby – jeśli dobrze wyglądają zamiast by i spełniają jego rolę, wówczas by samo jest spójnikiem i należy pisać oddzielnie.

• piszesz łącznie w wyrazach porównawczych:
jakby, jakoby, niby

bym, byś, by, byśmy, byście piszemy rozdzielnie

• z bezokolicznikami
Czekać byście musieli.
Potańczyć byśmy mogli.
Naradzić bym się chciał z tobą.

  • • z czasownikami: można, niepodobna, trzeba, warto, wolno
    Można by to sprzedać.
    Niepodobna by było go nie zaprosić.
    Trzeba by pójść wreszcie do kina.
    Warto by było wybrać się na mecz.

• z nieosobowymi formami czasownika zakończonymi na -no, -to
Rozpoczęto by budowę osiedla.
Zamknięto by szkołę na wiele dni.
Zastąpiono by dyżurnych.
Zniszczono by wszystko.

• z wyrazami winien, powinien
Dawno winien byś przeprosić mamę.
Powinni byście mu pomóc.

  • kiedy występują jako spójniki, które rozpoczynają następne zdanie i da się podmienić na aby, żeby
    Chciał, byśmy mu pomogli w nauce.
    Wstał, by zdążyć na pociąg.

Zapamiętaj!
Zawsze zapytaj o sprawcę. Kto?

  • myślałbyś (ty), pragnełaby (ona), witaliby (oni).
    Jeśli wiadomo – piszemy by łącznie.
  • Napisano by podanie do dyrektora.
    Wysłano by paczkę z ubraniami.
    Jeśli nie wiadomo kto – oddzielnie.
  • Po rzeczownikach, przymiotnikach, wszystkich częściach mowy poza czasownikami
    koń by się uśmiał
    jasno by to należało powiedzieć
    śmieszny byś nie był
    dwudziestu byś nie uniósł
    twój by się rozleciał
  • Po zaimkach (pytajnych, względnych, odp. wskazujących – ważny kontekst)
    dlaczego by, dlatego by, dotąd by (dojść),
    którędy by, kiedy by, tam by, wtedy by
    jak by (w jaki sposób)