W jaki sposób romantycy postrzegali naturę?

W romantyzmie termin „natura” miał dwojakie znaczenie – mianem tym określano przyrodę oraz tajemnicze siły wszechświata.

  • To drugie znaczenie, nowe w naszej literaturze, zostało odkryte przez romantyków w twórczości ludowej i przedstawione jako źródło poznania tajników wszechświata, nad którym panują istoty nadprzyrodzone. Pojawiły się one już w programowych Balladach i romansach jako duchy, zjawy, nimfy o nieograniczonych możliwościach i nieodgadnionych często motywach działania. Czasami złośliwe, swawolne, budziły wśród ludzi lęk, gdyż – według odwiecznych wierzeń – utożsamiano je z wyższą sprawiedliwością, karały tych, których nie dosięgały wyroki ziemskie. Niepozorny i bezsilny człowiek nie był zdolny do przeciwstawienia się im (np. Świtezianka, Balladyna). Ale w niektórych sytuacjach mógł uzyskać rady, jak żyć, by zasłużyć na zbawienie (Dziady część II).
  • Przyroda natomiast stanowiła wyraz nastrojów emocjonalnych bohatera:
    • bezkresne morze wyzwalało poczucie swobody,
    • gwałtowność burzy mogła spowodować depresję, pogardę dla życia (sonety Żegluga, Burza Adama Mickiewicza).
  • Piękno egzotycznych pejzaży
    • budziło tęsknotę za opuszczoną ojczyzną (Stepy akermańskie),
    • wywoływało wspomnienia ojczystych krajobrazów – mniej wspaniałych, lecz bliższych sercu (Smutno mi, Boże Słowackiego).
  • Widoki przywoływane z pamięci, przedstawiane za pomocą barwnych opisów, były ucieczką od emigracyjnej rzeczywistości. Okazywały się także przejawem patriotyzmu, dlatego w Panu Tadeuszu litewska przyroda wygrywa w konfrontacji z włoską (dyskusja Telimeny i Hrabiego z Tadeuszem). A głębsza lektura poematu pozwala stwierdzić, że pierwotna natura w wersji romantyka to wizja krainy szczęśliwości (obraz matecznika) – w opozycji do cywilizacji – sztucznej, nienaturalnej właśnie.

Najbardziej charakterystyczną cechą romantycznej koncepcji natury było przekonanie o tym, że kosmos stanowi potężny, żywy organizm, którego cząstką jest człowiek.

  • Romantycy byli przekonani o istnieniu metafizycznej więzi między ludźmi a otaczającym światem. Dlatego kontakt z naturą – zachwyt, zadziwienie jej siłą, lęk przed nią – pomagał dotrzeć do tajników własnej duszy.
  • Potęga przyrody pozwalała niektórym bohaterom odrodzić się wewnętrznie, uwierzyć we własne siły, odnaleźć cel i sens życia (monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc).
  • A u innych wywoływała poczucie znikomości, lęk przed niepojętymi siłami, niepokój wewnętrzny wynikający z rozterek, niemożności odnalezienia swego przeznaczenia (sonety Bakczysaraj w nocy, Czatyrdah).

W takim ujęciu natura była pojmowana jako sfera pośrednicząca między Bogiem a człowiekiem za pomocą tworzonych przez siebie zjawisk-symboli. Stąd w twórczości poetów tak liczne interpretacje choćby wschodów i zachodów słońca. A zrozumienie owych fenomenów pozwalało zbliżyć się do tajemnicy wszechświata.

 

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Jakie romantyczne utwory podejmują temat piękna ziemi ojczystej i tęsknoty emigrantów?

Różne spojrzenia na naturę w literaturze XIX wieku

Czy motyw wsi obecny jest w literaturze romantycznej?

Jakie motywy tematyczne najczęściej podejmowali twórcy polskiego romantyzmu?

PODYSKUTUJ: