ŚREDNIOWIECZE – TABELA

TABELA – ŚREDNIOWIECZE

Dziedzictwo epoki
Etos rycerski

Greckie ethos, czyli zwyczaj – to całość zasad uznawanych przez daną grupę społeczną, ideały, normy, wartości. Na etos rycerski składały się wszystkie cechy doskonałego rycerza, tradycje rycerstwa, postawy i sposób życia. Literackim owocem kultury stał się epos rycerski – średniowieczny gatunek epicki obejmujący utwory o rycerzach i ich bohaterskich czynach. Zwany też chanson de geste (pieśń o czynach). Przykłady:

  • Pieśń o Rolandzie (Francja),
  • cykl O królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu (Anglia),
  • Pieśń o Cydzie (Hiszpania),
  • Pieśń o Nibelungach (Niemcy),
  • Słowo o wyprawie Igora (Ruś).
Hagiografia

Dział literatury dotyczący opisów życia świętych, z którego wyrasta wzorzec osobowy świętego. Silny, ważny nurt literacki
– wydał setki żywotów najrozmaitszych świętych.

  • Najobszerniejszy i najważniejszy średniowieczny zbiór żywotów świętych – to Złota legenda Jakuba da Voragine
    z ok. 1255 roku. Napisany przez dominikanina najsławniejszy przedmiot licznych przeróbek i tłumaczeń, miał wpływ także na polską hagiografię.
  • Najbardziej znany utwór polski – Legenda o świętym Aleksym; ważne są też Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu. Wartość propagowana – asceza jako droga do świętości.
Liryka maryjna

Silny nurt w kulturze epoki – Matka Boska jest szczególnie istotną postacią średniowiecznego życia religijnego.
Jej pośrednictwo między ziemią a wysokościami urzekało ludzi epoki. Owoc – cały dział poezji średniowiecznej określany jako liryka maryjna. Należy do niej najstarszy hymn – Bogurodzica i zabytkowe Żale Matki Boskiej pod krzyżem.

Uwaga – w polskiej kulturze kult Matki Boskiej nie wygasł ze średniowieczem, lecz okazał się szczególnie silny,
np. w romantyzmie, także w XX wieku.

Historiografia

– utrwalenie na piśmie wydarzeń historycznych. Owoc – kroniki, diariusze. Ludzie średniowiecza nie byli pierwsi – kroniki pisano w antyku. Z tym, że średniowieczni twórcy czuli się nauczycielami, nie historykami. Nie dbali o daty, chronologię wydarzeń, nawet o ich prawdopodobieństwo. Fakty historyczne mieszają się w średniowiecznych kronikach z legendami, fantastycznymi opowieściami, opisami cudownych zdarzeń. Autorzy eksponują w swoich dziełach ludzkie postawy, na przykład dobrych władców czy szlachetnych rycerzy. Te mają zachęcać do naśladowania. Rzadziej pojawiają się przykłady negatywne, na przykład królów pełnych pychy i okrucieństwa – te mają ostrzegać. Dziś kroniki z tej epoki w mniejszym stopniu są rzetelnym źródłem wiedzy historycznej, a w większym – źródłem ciekawostek dotyczących życia ludzi średniowiecza.

Autorzy polskich kronik:

  • Gall Anonim,
  • Jan Długosz,
  • Wincenty Kadłubek.

Filozofia średniowiecza

Kto:

Święty Augustyn

– filozofia dramatyczna

Wyznania

O co chodzi

  • Człowiek jest usytuowany
    i rozerwany pomiędzy pragnieniem nieba a ziemskimi pokusami, pomiędzy aniołami a zwierzętami, stąd dramat.
  • Augustyn dokonuje połączenia myśli Platona z założeniami chrześcijaństwa – głosi platoński dualizm (każda rzecz ma postać duchową – ideę i postać materialną – cień idei).
  • Myśl o życiu przyszłym i Bogu (kontemplację) oraz miłość Boga uważał za jedyny istotny cel egzystencji.
    „Pragnę poznać Boga i duszę… I nic więcej” – głosił.
Konsekwencje

Bardzo silny system filozoficzny, motywujący postawy ascezy, teocentryczny światopogląd epoki. Rozwój hagiografii, dualistycznego postrzegania świata w epokach uduchowionych jak barok czy romantyzm, popularność motywu vanitas w kulturze.

Powraca w epokach uduchowionych
– w metafizycznej poezji baroku
– na przykład człowiek „rozdwojony
w sobie”, walczący z pokusami
świata w sonetach Szarzyńskiego…

Kto:

Święty Tomasz

– filozofia harmonijna

Traktat o człowieku
Summa teologiczna

O co chodzi

  • Wszechświat ma harmonijną strukturę, w której każdy byt ma swoje miejsce w hierarchii (na drabinie bytów) – istnienie to drabina bytów; człowiek znajduje się na szczeblu niższym niż anioły, ale wyższym od reszty stworzeń.
  • Człowiek to swoisty mikrokosmos – odzwierciedlenie dzieła Boskiego.
  • Tomasz łączy myśl Arystotelesa z doktryną chrześcijańską. Dostrzega potęgę rozumu ludzkiego twierdzi, że „rozum
    nie niszczy wiary, lecz ją udoskonala”.
  • Głosi, że człowiek jest istotą społeczną, a władza monarchy pochodzi od Boga.
  • Hierarchia bytów według świętego Tomasza:
    • Bóg (ideał doskonałości)
    • aniołowie
    • człowiek
    • zwierzęta
    • rośliny
    • materia nieożywiona
Konsekwencje

Tomizm stał się filozoficzną bazą wszelkich ideologii racjonalnych, odżywa w epokach takich jak renesans czy oświecenie, od niego wychodzą filozofowie wierzący
w ludzki rozum jak choćby Kartezjusz, twórca racjonalizmu.

Tomizm porządkuje świat, definiuje istnienie jako doskonałe dzieło Boskie
– pozwoli to późniejszym pokoleniom godzić wiarę i religię z afirmacją życia. Echo tomizmu znajdziesz już
w Boskiej komedii Dantego, w poezji Kochanowskiego.

Kto:

Święty Franciszek

– filozofia miłości

O co chodzi

  • Franciszkanizm to filozofia wszechogarniającej miłości do świata i wszelkiego stworzenia jako dzieła Boskiego.
  • To umiłowanie także siebie
    – sprzeciw wobec ascetyzmu umartwiającego ciało.
  • Poczucie współistnienia ze światem natury – słynne kazania do ryb i ptaków, postrzeganie
    w każdym stworzeniu brata.
  • Idea ubóstwa jako wolności
    od pokus i lęków tego świata.
Konsekwencje

Franciszkanizm stał się nurtem
w filozofii, ale i literaturze, powracającym w epokach późniejszych. Idea miłości,
pochwały życia, zrozumienia słabości ludzkich musiała zyskać popularność. Ciekawe, że franciszkanizm okazał się otuchą dla zbuntowanych poetów modernizmu – zaistniał też w poezji współczesnej (twórczość księdza Twardowskiego), powraca
w klasycznych utworach chwalących świat.

Gatunki literackie
Starożytne, odziedziczone:

  • carmina (pieśni)
  • tragedia
  • komedia
  • historia
  • satyra

Ważny motyw

Danse macabre – (taniec śmierci)
to motyw sztuki i literatury późnego średniowiecza. Jest symbolem światopoglądu epoki. Śmierć zaprasza do tańca wszystkich od królów po kmiotków, zrównuje stany, naśmiewa się z ziemskich wartości.
Taniec obrazuje średniowieczny system wartości – egalitaryzm śmierci równoważy hierarchiczną strukturę rzeczywistego świata.

przekształcone:

  • epos (antyczny na rycerski)
  • kroniki

 

 

 

Ważny bohater

Everyman, czyli człowiek-każdy, reprezentant wszystkich ludzi.
Bohater popularnego moralitetu. Everyman spotykał na swojej drodze alegorie – uosobione cnoty lub grzechy, na przykład Czystość, Męstwo, Chciwość. Alegorie toczyły spór o duszę człowieka, zaś droga Everymana symbolizowała uniwersalny los ludzki. Pozostał symbolem człowieka – każdego na zawsze.

nowe średniowieczne

  • żywoty świętych – hagiografia
  • wiersz średniowieczny
    To ówczesny typ wiersza,
    inna nazwa: zdaniowo-rymowy. Układano wiersz tak, by wers pokrywał się ze zdaniem (lub członem zdaniowym), a rymy uzyskiwano po prostu przez powtórzenie tej samej formy gramatycznej (prosimy
    – nosimy). Nie cechował się jeszcze zgodnością sylab
    w wersach. Przykład: Bogurodzica.
  • dramaty religijne:
    misterium
    dramat liturgiczny
    moralitet – sztuka dydaktyczna
Typy bohaterów – czyli wzorce postaw
Rycerz

Przykład

  • Roland, Lancelot, Tristan

Cechy

Męstwo, odwaga, honor, wierność kodeksowi rycerskiemu, poddanie się Bogu i władcy. Wierność danemu słowu i zasadom, przyjacielowi i damie swego serca.
Pobożność, waleczność, mistrzostwo w rycerskim rzemiośle, szlachetność intencji, uczciwość w walce.

Władca

Przykład

  • król Karol Wielki, król Artur

Cechy

Mądrość i duma, pobożność, miłosierdzie dla poddanych, sprawiedliwość, cechy rycerskie:
więc i waleczność, honor, odwaga.

Święty

Przykład

  • święci Aleksy, Szymon, Jerzy

Cechy

Pobożność, całkowite oddanie się Bogu, umartwianie ciała, śluby czystości, rezygnacja z dóbr doczesnego świata, ubóstwo, medytacja, często męczeństwo,
a nawet śmierć za wiarę.

Symbole – znaki

  • KRZYŻ – znak teocentrycznego światopoglądu, religijności, wielkiego wpływu Kościoła na politykę.
  • MIECZ – pierwszorzędne znaczenie stanu rycerskiego; średniowiecze epoką wojen.
  • TIARA – potrójna korona papieża, to znak władzy duchownej – podległości Europy Watykanowi.
  • KORONA – symbol władzy świec­kiej; ustrojem politycznym państw tego okresu jest monarchia, na której czele stoi król lub cesarz.
Literatura średniowiecza – cechy
  • Dwutorowość – podział na literaturę religijną i świecką.
  • Dydaktyczność – jest po to, by pouczyć odbiorcę, dać mu wskazówki do życia i wzorce postępowania.
  • Alegoryczność i symboliczność – świat według twórców epoki to pewnego rodzaju zbiór znaków dawanych
    przez Stwórcę.
  • Rękopiśmienność – pisano ręcznie – na pergaminie w skryptoriach klasztorów. Druk wprowadzi dopiero
    Jan Gutenberg, co otworzy nową epokę.
  • Dwujęzyczność – z przewagą łaciny. Powstają też pierwsze utwory w językach narodowych.
  • Anonimowość – autorzy piszą dla chwały Boga, nie dla swojej sławy.
  • Schematyczność – służąca pouczeniu przez utarte wzory, powtarzanie.

Kalendarz epoki

Wczesne średniowiecze V-XII wiek

  • 476 rok – upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego – umowny początek epoki
  • IX wiek – panowanie Karola Wielkiego
  • 966 rok – chrzest Polski
  • 1025 rok – koronacja Bolesława Chrobrego
  • 1096 rok – początek wypraw krzyżowych
  • 1138 rok – rozbicie dzielnicowe w Polsce
  • II połowa XI wieku – powstaje Pieśń o Rolandzie
  • XII wiek – II i III krucjata
  • 1181–1226 – żyje i działa święty Franciszek z Asyżu
Dojrzałe średniowiecze (okres gotycki) XIII-XIV wiek

  • 1291 rok – wygaśnięcie zjawiska wypraw krzyżowych
  • 1320 rok – koronacja Władysława Łokietka – koniec rozbicia dzielnicowego w Polsce
  • 1364 rok – założenie Akademii Krakowskiej
  • ok. 1225–1274 – żyje i tworzy Tomasz z Akwinu
  • 1265–1321 – żyje i tworzy Dante Alighieri
Późne XV wiek

  • 1410 rok – bitwa pod Grunwaldem
  • 1431 rok – śmierć Joanny d’Arc na stosie
  • 1452–1519 – żyje i tworzy Leonardo da Vinci
  • 1461 – François Villon tworzy Wielki testament
  • 1453 rok – zdobycie Konstantynopola – umowna data końcowa epoki
  • 1492 rok – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba – też data końcowa
  • około 1450 roku – wynalezienie druku przez Jana Gutenberga – też data końcowa

Architektura

Styl romański

  • Symbol wczesnego średniowiecza i panującego wówczas stylu romańskiego. Ciężka, warowna, bardziej przeznaczona do obrony niż do modlitwy.
  • We wnętrzach budowli romańskich panuje półmrok. Niewiele elementów o charakterze zdobniczym – kolumny, płaskorzeźby, bogato dekorowane są jedynie portale.
  • Nazwa od łacińskiego romanus, czyli rzymski, styl ten bowiem rozwinął się na terenach należących wcześniej do Cesarstwa Rzymskiego.

Styl gotycki

  • Styl osiągnął świetność w XIII wieku, zaś trwał w XIV i XV. Katedry gotyckie cechują smukłe linie budowli, strzelistość, lekkość: cienkie mury, liczne wieże, ostre łuki, wysokie okna z witrażami – światło wyznacznikiem piękna.
  • Gotycki gmach jest także symbolem filozofii późnego średniowiecza – teocentryzmu, dążenia ku niebu, pochwały Boga.
  • Nazwa: określenie wymyślone przez Giorgia Vasariego w XVI wieku i mające charakter negatywny: „gotycki” to typowy dla Gotów – a więc barbarzyński.
Kluczowe pojęcia średniowiecza
  • Mediewistyka – nauka poświęcona badaniu wieków średnich. Mediewista – historyk zajmujący się średniowieczem. Pochodzi od łacińskich określeń media aetas – czasy, wieki średnie, medium aerum – era średnia.
  • Literatura parenetyczna (pareneza) to taka, która wskazuje godne naśladowania wzorce zachowań. Podstawowy cel lektur średniowiecznych.
  • Memento mori – pamiętaj o śmierci.
  • Motyw memento mori – przemijania i niechybnej śmierci – jest jednym z najważniejszych tematów sztuki i literatury epoki. Obecny tak w Bogurodzicy, jak i w Wielkim testamencie Villona.
  • Danse macabre – taniec śmierci. Motyw w plastyce i literaturze – przedstawienie śmierci tańczącej w kole z reprezentantami wszystkich pokoleń i stanów średniowiecznych – dowód na to i symbol tego, że śmierć jest sprawiedliwa, nie wybiera i nikt nie zdoła przed nią umknąć.
  • Pieta. Z włoskiego – miłosierdzie. Obraz lub rzeźba Matki Bożej bolejącej nad martwym ciałem Syna. Najsławniejsza pieta polska to Pieta z Lubiąża z XIV wieku.
  • Ars moriendi (sztuka umierania) – w średniowieczu jeden z czołowych tematów. Utwory o charakterze moralistycznym, będące rozmyślaniem na temat śmierci, zawierające wskazówki, jak człowiek powinien przygotować się na jej przyjście.
  • Asceza (postawa świętych) – odrzucenie przyjemności życia, umartwianie się, dążenie do cierpień i poniżenia mające na celu uzyskanie doskonałości duszy i w rezultacie zbawienia. We wczesnym średniowieczu przybierała ona formy skrajnego samoudręczenia (wzór wschodni), później jednak zwyciężył pogląd o konieczności poszanowania ciała jako daru Boskiego, głoszony zwłaszcza przez św. Franciszka (wzór zachodnioeuropejski).
  • Pasja (łac. passio – cierpienie). Obraz męki Chrystusa; pojawia się jako temat dzieł literackich, plastycznych, muzycznych (np. Jana Sebastiana Bacha).
  • Gesta (łac. – czyny). Utwory opisujące wspaniałe, godne pochwały czyny bohatera: rycerza czy władcy.
    Stąd chanson de geste to pieśń o czynach – epicka opowieść o losach dzielnego rycerza (lub dzielnych rycerzy). Najbardziej znany przykład – Pieśń o Rolandzie.
  • Feudalizm – ustrój społeczny średniowiecza – silnie hierarchiczna organizacja świata. Na szczycie hierarchii feudalnej stał król – najwyższy senior, niżej znajdowali się seniorzy (wielcy lennicy królewscy), zarówno duchowni (np. biskupi, opaci), jak i świeccy (np. hrabiowie, książęta), niżej stali wasale niższego rzędu – rycerze.
    Jeszcze niżej w społeczeństwie feudalnym znajdowali się mieszczanie i chłopi – stany właściwie pozbawione praw, za to obarczone największymi ciężarami. Wasal składał panu przysięgę wierności i powierzał lenno – majątek.
    Ważne prawo: Wasal mojego wasala nie jest moim wasalem.
Literatura polska
Bogurodzica
Utwór anonimowy, powstał około XIII wieku (dwie najstarsze strofy).

Temat

Bogurodzica to najstarszy hymn polski, poetycka modlitwa, w której zbiorowy podmiot liryczny zwraca się do Matki Boskiej oraz Jana Chrzciciela o pośrednictwo u Jezusa.

Co jest ważne

  • Mamy do czynienia z zabytkiem literatury polskiej.
  • Jest to wiersz zdaniowo-rymowym lub asylabicznym. Dzieje się tak ze względu
    na kompozycję, w której nie ma jeszcze zgodności sylab
    w wierszu, a wers równa się zdaniu lub jego członowi.
  • Jest literacką realizacją plastycznego motywu deesis
    – obrazu, w którym ukazywano Marię i Jana Chrzciciela wstawiających się za ludźmi
    u Chrystusa.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Liryka maryjna jest ważna
    w literaturze polskiego średniowiecza – a ten utwór otacza szczególny kult, pieśń zyskuje rangę hymnu i religijnego i państwowego.
  • Matka Boska cieszy się
    w polskiej kulturze szczególnym kultem – dowodzi tego na przykład III część Dziadów, w której Konrad pozwala sobie na świętokradcze bluźnierstwa, ale broni imienia Matki Boskiej.
Lament świętokrzyski
Lament świętokrzyski zwany inaczej Planktem lub od pierwszych od słów: Posłuchajcie, bracia miła.
Dzieło anonimowe, należy do polskich zabytków literatury, pochodzi
z XIII wieku.
TematMatka Boska opłakuje śmierć i mękę swojego Syna. Zwraca się do Archanioła Gabriela, by wypomnieć mu obietnice szczęścia i wesela,
do innych matek, by podzielić się swym bólem.
Co jest ważne

  • Wiersz zawiera unikalny obraz rozpaczającej nad stratą syna matki. Matka Boska zyskuje ludzkie oblicze, przedstawiona jest jak zwykła kobieta i ze swym bólem zwraca się do matek takich jak ona.
  • Po raz pierwszy w polskiej literaturze pojawia się żal rodzica nad utraconym dzieckiem.
  • Terminy, takie jak: plankt, liryka maryjna, zabytek literatury, deesis.
  • Fakt, że podmiotem lirycznym jest Matka Boska, że używa apostrofy do innych matek, szukając u nich zrozumienia.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • W słowach Marii pojawia się wyrzut i gorycz, skierowane
    do Archanioła Gabriela, który obiecywał jej wesele, a los skazał ją na tak wielki ból
    – to powoduje literackie pokrewieństwo z Trenami
    Jana Kochanowskiego.
  • Lament świętokrzyski wpisuje się w nurt literatury pasyjnej (pasja – Męka Pańska).
  • Jest to utwór dotyczący cierpienia – ludzkiego, niezawinionego.
  • Jest to portret bolejącej matki
    – mniej ważne staje się,
    że matki Boga.
O zachowaniu się przy stole
Autor – Wacław (Przecław) Słota. Utwór powstał w XV wieku i należy
do zabytków literatury polskiej
nurtu świeckiego. Zwany jest też
Wierszem o chlebowym stole.
TematSłota poucza odbiorców, jak należy zachowywać się przy posiłku – rycerzom przypomina o zabawianiu dam, damom o eleganckim spożywaniu jadła, wszystkim o higienie.
Co jest ważne

  • To pierwszy w naszej literaturze poetycki savoir-vivre – przykład parenezy biesiadnej, czyli pouczenia, jak należy zachowywać się przy stole.
  • Ukazuje obyczaje dworu średniowiecznego – wyobrażenia ówczesnych o tym, co jest eleganckie, a co nie.
  • Daje obrazek średniowiecznej obyczajowości.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Temat uczty, obyczajów pojawia się często
    w literaturze – na przykład jest ważny w Panu Tadeuszu Mickiewicza.
  • Centralnym obiektem
    w przestrzeni zarysowanej w utworze zajmuje stół – ważny jest też w Panu Tadeuszu, stół staje się synonimem polskiego domu, rodziny.
  • Wiersz Słoty nie jest wyjątkiem – w Europie modna była wówczas pareneza biesiadna
    – dziś ta lektura wydaje się czasem zabawna
    – na przykład gdy mowa
    o spluwaniu resztek do wspólnej misy albo rzucaniu kości pod stół…
Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Dzieło anonimowe, powstałe
w XV wieku, należy do zabytków polskiej literatury.
TematMnichowi Polikarpowi ukazuje się Śmierć i prowadzi z nim rozmowę.
W całej okazałości dokumentuje swoją srogość, ale i sprawiedliwość.
Co jest ważne

  • Termin „danse macabre”
    – taniec śmierci, do którego zaprasza personifikacja Śmierci wszystkie stany niezależnie od wieku, majątku, zasług; utwór jest przykładem literackiej realizacji motywu.
  • Dialog przywołuje temat śmierci, przemijania, rozmyślania
    o wartościach ważnych w życiu ludzkim.
  • Ten utwór to zarazem satyryczny obraz XV-wiecznego społeczeństwa i zapis refleksji na temat spraw ostatecznych człowieka.

Termin:

  • egalitaryzm śmierci – czyli fakt, że dotyczy bezwzględnie
    i bez wyjątku wszystkich.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Jest to wczesnośredniowieczne, naturalistyczne przedstawieniem śmierci jako rozkładającego się ciała, wizje kościotrupa z kosą są późniejsze.
  • O personifikacji zjawiska. Śmierć jest tu postacią, mówi, ma swój, jakkolwiek przerażający, wygląd.
  • Śmierć staje się autorytetem, wyrocznią w sprawach moralnych, poucza, przedstawia swa potęgę.
  • Temat powróci w baroku
    – kiedy temat śmierci i umierania znów stanie się dominujący.
  • Rozkład ciała, temat śmierci okaże się też istotny
    w modernizmie.
  • Bezpośrednim nawiązaniem
    do średniowiecznego utworu jest wiersz Mirona Białoszewskiego pt. Wywiad.
Legenda o świętym Aleksym
Autor anonimowy, utwór powstał
w XV wieku, należy do zabytków polskiej literatury, należy do hagiografii – czyli jest typowym przykładem żywotu świętego.
TematŻycie i czyny Aleksego – syna wielkiego rodu w Rzymie, który porzucił dom, żonę, majątek rozdał, by kontemplować, umartwiać ciało i oddać się modlitwie. Już narodziny są cudownym darem dla rodziców długo oczekujących dziecka
– to cecha żywotu.
Co jest ważne

  • • Elementy zgodne
    ze schematem żywotu:
    śluby czystości, świadomy wybór drogi do świętości, cuda, cierpienia i męki, śmierć i cuda pośmiertne.
    Aleksy jako bohater literacki – znajduje się
    w szeregu świętych – obok świętego Franciszka, ojca Kolbego, mnicha Almacha
    czy tytułowego bohatera nowej lektury Hanny Malewskiej
    Sir Tomasz More odmawia.
  • Ważne, by nie patrzeć na dzieje Aleksego z punktu widzenia człowieka współczesnego,
    lecz przez pryzmat filozofii epoki – zwłaszcza myśli świętego Augustyna.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Z wierszami poezji współczesnej: Opowieść małżonki świętego Aleksego Kazimiery Iłłakowiczówny i Święty Szymon Słupnik Stanisława Grochowiaka.
  • Z pojęciem ascezy
    – umartwiania ciała, porzucenia zwykłego życia. Inny model, bliższy współczesnym ludziom świętości zaproponuje święty Franciszek.
  • Warto powiązać model świętości Aleksego z filozofią świętego Augustyna. Kontemplacja, modlitwa
    i poszukiwanie Boga to najwyższe wartości propagowane przez filozofa
    – Aleksy je realizuje.
  • Termin „romantyka świętości” wymyślony przez Johana Huizingę bardzo dobrze oddaje fascynację ludzi średniowiecza opowieściami o mękach świętych.
Kronika Galla Anonima
Czas powstania – XII w.
Uwaga – dzieło napisane po łacinie, nie należy do zabytków polskiej literatury, lecz do dzieł średniowiecznej historiografii.
Autor – Gall Anonim
– najprawdopodobniej pochodził z Francji, być może z Włoch, i do Polski dotarł przez Węgry. Należał zapewne do zakonu benedyktynów.
 

Temat

Dzieje dynastii piastowskiej od czasów legendarnych, czyli od Piasta Kołodzieja, do roku 1113, w którym kronika nagle się urywa.

Co jest ważne

  • Utwór bywa określany jako kronika trzech Bolesławów. Królowie to Bolesław Chrobry, przedstawiany jako wzór dobrego władcy, Bolesław Śmiały i Bolesław Krzywousty.
  • Chrobry otrzymuje portret ideału władcy – twórcy polskiej potęgi.
  • Bolesław Śmiały podniósł rękę na kapłana – nie jest już przedstawiany jako ideał.
  • Krzywousty to rycerz zwyciężający w wielu wojnach, władca mądry i pobożny. Jemu poświęca Gall Anonim najwięcej uwagi: o młodości i latach władania Krzywoustego opowiadają druga i trzecia z trzech ksiąg Kroniki.
  • Gall Anonim jest dworakiem króla Bolesława Krzywoustego – pisał, by „darmo polskiego chleba nie jeść”, mógł idealizować fakty i osoby.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Termin „gesta” (łac. czyny)
    – utwory opisujące wielkie, godne pochwały czyny jakiegoś bohatera; Gall opisuje gesta królów.
  • Polscy Bolesławowie stoją obok innych średniowiecznych koronowanych bohaterów; Karola Wielkiego, króla Artura, króla Marka. Reprezentują polski przykład wzorca parenetycznego, jakim jest ideał władcy.
Kronika polska Wincentego Kadłubka
Przełom wieków XII i XIII.

Autor – Wincenty zwany Kadłubkiem, mistrzem Wincentym (ok. 1150-1223) – związany był z dworem Kazimierza Sprawiedliwego i na prośbę tego władcy napisał swoją kronikę.

Dzieło tego kronikarza jest dowodem jego wykształcenia – studiował, najprawdopodobniej w Paryżu
lub Bolonii, dobrze znał historię i literaturę. Napisane po łacinie.

 

Temat

Dzieje Polski od czasów najdawniejszych. Ostatnia księga relacjonuje rządy Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego.

Co jest ważne

  • Trzy pierwsze księgi mają formę dialogu: biskup krakowski Mateusz opowiada dzieje Polski, arcybiskup gnieźnieński Jan
    je komentuje.
  • Kadłubek to bardziej pisarz
    niż historyk – stosuje ozdobny styl, pełen metafor, alegorii, pouczających sentencji.
    Według Kadłubka Polska toczyła wojny z Aleksandrem Wielkim, a siostra Juliusza Cezara wyszła za jednego z polskich książąt!
  • Baśniowość jego relacji
    – to Kadłubkowi zawdzięczamy opowieści o Kraku, zwanym zresztą z rzymska Grakchem, smoku wawelskim, Wandzie,
    co nie chciała Niemca, królu Popielu, którego nazwał Pompiliuszem…
  • Mówi o ojczyźnie traktowanej jako jedność – a to bardzo ważne w czasach rozbicia dzielnicowego!

Co pisać, z czym kojarzyć

  • Kadłubek nie fałszował historii – przeniósł na grunt polski panujące wówczas w europejskiej kulturze dążenie do wzbogacania historii, szukania starożytnych korzeni.
  • Jego barwne opowieści bardzo działały na wyobraźnię Polaków i wzmacniały więź narodową.
  • Aczkolwiek legendarne
    – stały się własnością polskiej kultury – postawa Wandy
    czy legenda o Kraku.
Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza

Autor: Jan Długosz (1415-1480)
– dworzanin, dyplomata, wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka. Roczniki napisane
po łacinie powstały w XV wieku.

 

Temat

Historia Polski od czasów legendarnych do końca życia autora, czyli do roku 1480.

Co jest ważne

  • Jest to monumentalne dzieło historyczne, składa się z dwunastu ksiąg. Długosz starannie badał dokumenty, odrzucał legendy. Zachowywał ściśle chronologię zdarzeń, w jego Rocznikach… pojawiają się konkretne daty.
  • Długosz starał się także pokazać przyczyny i skutki opisywanych faktów – wzorując się na rzymskim historyku Liwiuszu.
  • Dzieło Długosza, najwybitniejsze w dorobku średniowiecznej historiografii, zapowiada już kolejną epokę.
  • To Długoszowi zawdzięczamy opis chorągwi zdobytych pod Grunwaldem i informację, że przed tą bitwą rycerze polscy śpiewali Bogurodzicę.
Co pisać, z czym kojarzyć

  • Ze wszystkich kronik
    ta najbardziej zasługuje
    na miano obiektywnego dzieła historycznego.
  • Roczniki… Długosza były dokumentem, z którego korzystali twórcy powieści historycznych – na przykład Henryk Sienkiewicz.

PODYSKUTUJ: