Co to jest metafora?

  • To trop artystyczny pojawiający się głównie w poezji, ale występujący też w języku potocznym, wyrażenie, w obrębie którego następuje zamierzona przemiana znaczeń składających się na nie słów.
  • Już Arystoteles (starożytny twórca) pisał: „Metafora jest to przeniesienie nazwy jednej rzeczy na inną: z rodzaju na gatunek, z gatunku na rodzaj, z jednego gatunku na inny, lub też przeniesienie nazwy z jakiejś rzeczy na inną na podstawie analogii” (Poetyka) – widzimy więc, że to trop artystyczny, który wywodzi się już ze starożytności.
  • Polski odpowiednik nazwy metafora to przenośnia. Nazwa pochodzi stąd, że w zespole słów, jaki tworzy metafora, znaczenie jednych wyrazów zostaje niejako przeniesione na znaczenie pozostałych, w wyniku czego powstaje trzecie – zupełnie nowe znaczenie całego wyrażenia.
    Uwaga! To przeniesienie znaczenia nie może być bezsensowne, musi się odbyć na podstawie jakiegoś podobieństwa, łączności. I tak na przykład: ognista kula – chodzi tutaj oczywiście o słońce (kula i słońce mają ze sobą coś wspólnego – kształt i barwa są tu podstawą przeniesienia znaczenia).

Funkcje metafory:

  • nie pojawia się w utworze przypadkowo, zawsze czemuś służy;
  • określa stosunek mówiącego w wierszu do danego zjawiska lub rzeczy (stosunek emocjonalny czy intelektualny), a więc emocjonalną postawę podmiotu;
  • wzbogaca wartość artystyczną utworu;
  • n świadczy o talencie i warsztacie pisarskim twórcy.

Analizujemy metafory:

Pierwszy sposób:

1. Przyjrzyjmy się tytułowi powieści Stefana Żeromskiego Uroda życia. Obydwa wyrazy mają swoje ustalone, słownikowe znaczenia, a więc:

  • uroda – znaczenie podstawowe to tyle, co wygląd człowieka uznawanego powszechnie za ładnego, słowo to nosi w sobie jakiś ładunek emocjonalny, czujemy coś, kiedy mówimy o kimś „ładny, urodziwy”;
  • życie – tego chyba nie trzeba tłumaczyć, to cały czas dany człowiekowi od narodzin aż do śmierci;
  • uroda życia – tutaj przeniesione zostaje znaczenie słowa uroda na słowo życie. Uroda przeniesiona została w inną, nową sferę zjawisk – nie oznacza już wyglądu człowieka, tylko pewną właściwość życia – mianowicie jego piękno;
  • znaczenie metaforyczne (przenośne) – uroda życia więc to tyle co piękno życia.

2. Metafora: płomień miłości. Obydwa wyrazy mają swoje ustalone, słownikowe znaczenia, a więc:

  • płomień – inaczej po prostu ogień;
  • miłość – piękne, czyste uczucie
  • płomień miłości – znaczenie metaforyczne (przenośne) – wielkie, gorące jak ogień, a nawet porażające uczucie.

Drugi sposób:

Niektórzy mówią, że metafora to takie skrócone porównanie – porównanie składa się z dwóch członów: coś, co porównujemy i coś, do czego porównujemy, łączy któreś ze słów: jak, jakoby, jakby; w metaforze brak tego właśnie wyrazu łączącego.

Policzki jak maliny.

Skracamy, czyli wyrzucamy ze środka jak.
Policzki = maliny (jest metafora, policzki swoją czerwonością porównane do malin).

Niebo jak granat.

Skracamy, czyli wyrzucamy ze środka jak.
Granat nieba – mamy metaforę. Na niebo przenieśliśmy znaczenie wyrazu „granat” określającego kolor (nie pomyl ze znaczeniem słowa granat, które znaczy tyle, co rodzaj środka wybuchowego, pocisku ani z owocem – granatem).

Niektóre rodzaje metafor:

Animizacja – ożywienie, nadanie przedmiotowi cech istot żyjących. I nagle wszystko, co nas otacza, może się zmienić – oto budynki kłaniają się nam na powitanie, kiedy idziemy do szkoły, ławka szerokim gestem zaprasza nas, żeby w niej usiąść, a długopis podpowiada nam, co należy napisać. Anima (z grec.) to znaczy dusza. Nadajemy więc duszę, ożywiamy tym samym przedmioty dotąd martwe, „bezduszne”.

Personifikacja – to inaczej uosobienie. Tym razem idziemy już dalej, ze zwierzęcia lub z jakiegoś martwego przedmiotu czynimy OSOBĘ. Nadajemy im cechy ludzkie. Inne określenie to antropomorfizacja (z grec. antropos – człowiek, morphe – kształt), czyli inaczej: nadanie kształtu człowieka. Przykłady: wierzba zapłakała (a wiemy, że zapłakać może tylko człowiek), fotel westchnął (wzdychanie to atrybut człowieka), pies zwariował (wariują niestety tylko ludzie).
Uwaga! Personifikacji szukajmy w bajkach!

 

Przykłady metafor

Józef Baran, Bajka o babciach

  • „w aureoli srebrnych włosów”
    – srebrne, czyli siwe włosy dodają naszym babciom powagi, ale stają się też w tym wierszu symbolem chwały, wszak aureolą otacza się głowy świętych;
  • „przejedzeni życiem”
    – mężowie babć, czyli dziadkowie, są zmęczeni życiem, nie mają w sobie takich niespożytych sił jak one;
  • „śmierci po prostu nie zauważają
    choć zagląda im w oczy”
    – śmierć jest tutaj upersonifikowana, ponieważ zaglądanie w oczy właściwe jest tylko istotom żyjącym. Miłość do wnuków dodaje babciom skrzydeł a ujmuje lat – nie zauważają, że coraz bardziej zbliżają się do śmierci.

Edward Stachura, Życie to nie teatr

  • „życie to jest teatr”, „życie to nie teatr”
    W życiu tak jak w teatrze przybieramy maski i wcielamy się w różne role – pierwsza metafora przemawia za tym stwierdzeniem, druga mu przeczy;
  • „duszę na ramieniu wiecznie mam”
    To nawiązanie do powiedzenia – „mieć duszę na ramieniu” – to taka potoczna metafora, która oznacza strach (mam duszę na ramieniu, czyli boję się). Czego się boi podmiot liryczny? Po prostu życia, bo ono nie przynosi tylko dobrych rzeczy – jest w nim też miejsce na ból. Ale takie stwierdzenie to właśnie zgoda na życie takie, jakie ono jest.
  • „cały jestem zbudowany z ran”
    Ból i cierpienie są obecne w życiu każdego człowieka. Najważniejsze, to umieć je przyjąć i godnie przeżyć.
  • „kaleką nie ja jestem, tylko ty!”
    Ja prawdziwie przeżywam swoje uczucia, niczego nie udaję, ty jesteś kaleką w sensie emocjonalnym – bo udajesz, grasz, nie potrafisz się przyznać do pewnych uczuć sam przed sobą.
  • „potem cicho się pozbieram”
    Wyjdę tak, żeby nikt nie zauważył mojej nieobecności.
  • „wyjdę na przestworza”
    Wyjdę na świeże powietrze, otwartą przestrzeń, poczuję się wolny.
  • „Ty i ja – teatry to są dwa”
    Ja i ty reprezentujemy dwie różne postawy życiowe.

Wisława Szymborska, Nienawiść

  • „jak dobrze się trzyma”
    To właściwie potoczne wyrażenie, a znaczy tyle, co być w dobrej formie.
  • „Jak lekko bierze wysokie przeszkody.
    Jakie to łatwe dla niej skoczyć, dopaść”

Znowu wyrażenia znamionujące dobrą formę nienawiści. Ale wydaje się, jakby podmiot liryczny mówił o sportowcu, który szykuje się do zawodów, w związku z czym musi bardziej dbać o swoją kondycję.

  • „nigdy snem wiecznym”
    To śmierć.
  • „ile ułożyła pieśni.
    Ile stronic historii ponumerowała”.
    Nienawiść wpłynęła na losy świata, to przez nią wszelkie konflikty i wojny.
  • „Ile dywanów z ludzi porozpościerała”
    To uczucie niesie ze sobą śmierć, jest przyczyną zagłady milionów istnień ludzkich, dlatego właśnie może „słać z trupów dywany”.
  • „Łuny czarną nocą”
    To metafora pożaru.
  • „Kłęby wybuchów o różanym świcie”
    Bomby, które wybuchają z zaskoczenia, bladym świtem.
  • „Ma bystre oczy snajpera
    i śmiało patrzy w przyszłość”
    Snajper to zawodowy strzelec. Musi mieć dobre oczy, bo to „narzędzie” jego pracy. Nienawiść też doskonale wytrenowała ten zmysł – dzięki temu nie boi się przyszłości, bo jest w stanie wszystko „wypatrzeć” z daleka.

Zobacz:

Metafora

Porozmawiajmy o metaforze

Leksykalne i słowotwórcze środki stylistyczne

Epitety i inne środki stylistyczne

Metafora w poezji i prozie

Metafora