Orzeczenie 

Jest to czasownik występujący w zdaniu w formie osobowej.
Orzeczenie określa czynność lub stan podmiotu.

Uwaga!!! Bez orzeczenia nie ma zdania.

Orzeczenie określa:

  • czynność 
    Pytamy: co robi?
    – Magda pisze wypracowanie.
    – Samochód ojca stoi zaparkowany przed domem.
  • stan  
    Pytamy: co się z nim dzieje?, w jakim stanie się znajduje?
    – Kwiaty pięknie kwitną tej wiosny.
     – Wszyscy popadli w stan głębokiego przygnębienia.
  • cechę   
    Pytamy: jaki jest?, czym jest?, kim jest? 
    – Ta droga jest wyboista.
    – Majka jest bardzo zarozumiała.

 

Rodzaje orzeczeń:

Orzeczenie czasownikowe – wyrażone osobową formą czasownika, odpowiada na pytania:

  • Pytamy:
    co robi? – Mama gotuje.co się z nim dzieje?
    – Maciek gorączkuje.

    w jakim jest stanie?
    – Kwiaty kwitną.

  • Orzeczenie zgadza się z podmiotem w osobie, liczbie, a niekiedy także i w rodzaju.
    – Ja kupiłem płytę, a ty kupiłaś książkę.
    – Chłopcy pobiegli na boisko, ale dziewczynki pobiegły do klasy.
    – Jarek dostał piątkę, lecz jego dziewczyna, Marta dostała tylko trójkę.

Uwaga!
W zdaniach bezpodmiotowych orzeczenie wyrażone jest czasownikiem w formie nieosobowej, np.

– Pomalowano ściany.
– Dostarczono towar.
– Ściemnia się.

 

Orzeczenie imienne – składa się z dwóch części:

  • czasownika w formie osobowej (łącznika) – być, stać się, zostać, robić się, wydawać się, okazać się
  • oraz innej części mowy (orzecznika).
    Wieczorem zrobiło się chłodno.
    łącznik     orzecznik

         łącznik + orzecznik = orzeczenie imienne

Orzecznikiem może być:

  • Rzeczownik
    – Marek był bohaterem dnia.
    – Janek został bohaterem.
  • Przymiotnik
    – Alicja jest przesympatyczna.
    – Marek będzie najszybszy.
  • Przysłówek
    – Pływać jest przyjemnie.
  • Liczebnik
    – On był pierwszy w kolejce.
    – Marek był trzeci na mecie.
  • Zaimek
    – Piotr wcale nie jest taki.

Zdania z orzeczeniem imiennym odpowiada m.in. na pytania:

  • kim jest?, czym jest?
    – Piotr jest taksówkarzem.
  • kim stał się?, czym się stał?
    – Anna stała się najpopularniejszą polską piosenkarką.  
  • kim został?, czym został?
    – Zostali uznani za zaginionych.
  • kim się okazał?
    – To odkrycie okazało się przełomowe.
    –  Zadanie wydawało się trudne.

Uwaga!
Czasami możemy opuścić łącznik, wówczas orzeczenie imienne przybiera postać samego  orzecznika.

– Pies najlepszym przyjacielem człowieka. (jest przyjacielem)
– Dziś piękna pogoda. (jest piękna pogoda)
– Ania jakby znudzona. (jest znudzona)

Bywa, iż w roli łącznika występuje zaimek wskazujący to:

– Wiedza to potęga.  (Wiedza jest potęgą.)
– Henryk Sienkiewicz to laureat Nagrody Nobla.  (Henryk Sienkiewicz jest laureatem Nagrody Nobla.
– Elektrownia węglowa to truciciel środowiska. (Elektrownia węglowa jest trucicielem środowiska.)

 

Orzeczenie a strony czasownika

  • W stronie czynnej występuje orzeczenie czynne.
    W tego typu zdaniach podmiot sam wykonuje czynność.
    – Zosia zmywa naczynia. (sama pisze)
    – Jem obiad. (sam jem)
    – Naprawiam rower. (sam naprawiam)
  • W zdaniach w stronie biernej najważniejszą funkcję pełni orzeczenie bierne.
    Tu podmiotu nie wykonuje czynności, lecz jest poddany czyjemuś działaniu.
    – Naczynia są zmywane przez Zosię.
    – Obiad jest jedzony przeze mnie.
    – Rower jest naprawiany przeze mnie.
  • W stronie zwrotnej mamy z kolei orzeczenie zwrotne.
    Tu działanie podmiotu jest tu skierowane ku samemu sobie.
    – Magda myje się.
    – Ona uczy się już godzinę.
    – Pies drapie się za uchem.

W funkcji orzeczenia występuje

zazwyczaj czasownik w formie osobowej (w różnych czasach i trybach).

– Starałem się znosić twoje humory.
– Nie rób tego!
– Kto idzie dzisiaj do sklepu?
– Słowa, rozpalone nienawiścią, podpalają nie gorzej niż zapałki.
– Będziemy u ciebie za godzinę.
– Niech ona się wreszcie uspokoi.

Pamiętaj!

  • Zaimek zwrotny się oraz partykuły niech, są to formy wchodzące w skład orzeczenia.
  • Analizę zdań złożonych lub pojedynczych zawsze rozpoczynaj od znalezienia orzeczenia, a nie podmiotu, ponieważ określając najpierw orzeczenie, łatwiej ustalisz liczbę zdań, a to z kolei pomoże przy tworzeniu wykresów zdań złożonych.
  • W zdaniach bezpodmiotowych orzeczenie bywa całkowicie niezależną częścią zdania.
    – Wieczorem zrobiło się zimno.
    – Ściemniało.
    – Grzmi.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Części mowy a części zdania

Części zdania

1. Składnia informacje – podstawowe