Po co nam skróty i skrótowce?

W tekstach pisanych bardzo często możesz spotkać skrócone pojedyncze wyrazy i wyrażenia. Dlaczego się pojawiają? Po prostu bardzo ułatwiają i skracają wypowiedzi – dzięki nim niektóre wyrazy można zapisać w postaci kilku liter – to duża oszczędność czasu i papieru!

Ze skrótami spotykamy się wszędzie – na wizytówkach, szyldach, w artykułach: mgr Julia Grzywacz (magister), ul. Warszawska (ulica), itd. (i tak dalej), itp. (i tym podobne), 30 r. p.n.e. (30 rok przed naszą erą). Te najczęściej używane nie powinny sprawiać trudności w ich odczytaniu – każdy uczeń wie, co oznacza wpis ndst. w dzienniku!

Skojarz obce skróty!

  • A.D. (Anno Domini) (łac.) – roku Pańskiego
  • PS (postscriptum) (łac.) – dopisek autora na końcu listu, artykułu

 

Czym się różnią skróty od skrótowców?

  • Skróty to skrócone pojedyncze wyrazy pospolite i wyrażenia zapisane małymi literami – np.
    • prof. (profesor),
    • ob. (obywatel),
    • dyr. (dyrektor),
    • st. insp. (starszy inspektor),
    • nr (numer),
    • lek. med. (lekarz medycyny).
  • Skrótowce to skrócone wielowyrazowe nazwy instytucji, organizacji i urzędów. Zapisujemy je wielkimi literami i odczytujemy w skróconej wersji, a nie jako całe wyrazy – np.
    • PCK (czyt. peceka – Polski Czerwony Krzyż),
    • PAN (czyt. pan – Polska Akademia Nauk),
    • GOPR (czyt. gopr – Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe).

 

W jaki sposób tworzy się skrótowce?

  • Przede wszystkim skrótowce można utworzyć z pierwszych głosek wchodzących w skład wyrazów – np. PAN (Polska Akademia Nauk), ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych). Takie skrótowce odczytuje się jak zwykłe wyrazy – np. pan, zus. Nazywamy je głoskowcami.
  • Innym sposobem tworzenia skrótowców jest połączenie pierwszych liter skracanych wyrazów – np. PKP (Polskie Koleje Państwowe), PZU (Powszechny Zakład Ubezpieczeń), PCK (Polski Czerwony Krzyż), ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych). Takie skrótowce wymawia się; odczytując ich kolejne litery – pekape, pezetu, peceka, oenzet. Nazywamy je literowcami.
  • Można też utworzyć skrótowce z pierwszych sylab wyrazów – np. Pafawag (Państwowa Fabryka Wagonów), Rafako (Raciborska Fabryka Kotłów) – są to sylabowce; lub z pierwszych głosek wyrazów – Fawent (Fabryka Wentylatorów) – wtedy są to grupowce.

 

Kłopotliwa pisownia

Z kropką czy bez kropki?
Jak zapisywać skróty – z kropką czy bez kropki? Zapamiętaj kilka zasad, a skróty już nigdy nie sprawią Ci kłopotu.

  • Podstawowa zasada – jeśli skrót jest pierwszą literą lub pierwszymi literami skróconego wyrazu, wtedy stawiamy kropkę – np.
    • s. (strona),
    • płn. (północ),
    • t. (tom),
    • os. (osiedle),
    • tys. (tysiąc).
  • Nie stawiamy kropek po skrótach, które zawierają ostatnią literę skróconego wyrazu – np.
    • nr (numer),
    • mjr (major),
    • dr (doktor).
  • Na końcu skrótu polskiej nazwy wielowyrazowej trzeba postawić kropkę, jeśli drugi wyraz (albo i następne) zaczyna się od spółgłoski – np.
    • tj. (to jest),
    • br. (bieżącego roku),
    • tzw. (tak zwany).
  • Jeśli w nazwie wielowyrazowej drugi wyraz lub jeden z następnych wyrazów rozpoczyna się samogłoską, to skrót ma kropkę po skrócie każdego słowa – np.
    • c.o. (centralne ogrzewanie),
    • m.in. (między innymi).
  • Nie stawiamy kropek po skrótach nazw jednostek miar i wag oraz rodzimych jednostek monetarnych – np.
    • kg (kilogram),
    • cm (centymetr),
    • (złoty),
    • l (litr).
  • Kropek nie stawia się również po skrótach stosowanych w matematyce, fizyce i przy skrótach pierwiastków chemicznych.
  • Nie stawiamy kropek po skrótach nazw jednostek miar i wag oraz rodzimych jednostek monetarnych – np.
    • kg (kilogram),
    • cm (centymetr),
    • (złoty),
    • l (litr).
  • Jeśli skrót zakończony kropką kończy jednocześnie zdanie, to nie stawiamy drugiej kropki – np. Do klasy wszedł dyr. Postaraj się też nie kończyć zdania skrótem, który jest pisany bez kropki – lepiej będzie wyglądało zdanie Książka kosztowała 35 złotych., niż zdanie Książka kosztowała 35 zł.

Zwróć uwagę! To, że skrót mgr zapiszesz bez kropki, jest jasne – przecież ostatnia litera skrótu jest jednocześnie ostatnią literą wyrazu magister. Ale co zrobić, kiedy chcesz zapisać skrót nie w mianowniku lp., ale w innym przypadku – np. magistra? Masz wtedy dwie możliwości – możesz dodać odpowiednią końcówkę fleksyjną – np. mgra (magistra), mgrem (magistrem) albo po skrócie postawić kropkę, która zastąpi odpowiednią końcówkę. Jak to będzie wyglądało? Na przykład list do mgr. Ziółkowskiego, spotkanie z mgr. Ziółkowskim.

 

Jak odmieniać skrótowce?

Po pierwsze: jak odmieniać skrótowce?
To zależy od ich wymowy. Skrótowce zakończone na samogłoskę -a odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie (np. Polfa – Polfy [jak kobiety], zakończone na spółgłoskę jak rzeczowniki męskie (np. ZUS – ZUS-em [jak obrusem], PSL – PSL-em [jak hotelem]. Masz szczęście, jeśli skrótowiec kończy się na samogłoskę -e, -u, -o. Dlaczego? Bo te skrótowce są nieodmienne – np. w PKO, PZU.

Po drugie: co z liczbą i rodzajem skrótowców?
To proste – zachowują formy gramatyczne głównego członu nazwy instytucji, np.

  • PCK (Polski Czerwony Krzyż) zorganizował zbiórkę odzieży. (Krzyż zorganizował)
  • PKP (Polskie Koleje Państwowe) podniosły ceny biletów. (Koleje podniosły)
  • PKO (Polska Kasa Oszczędności) sponsorowała szkolne zawody sportowe. (Kasa sponsorowała)

 

Zobacz:

Skrótowce

Skróty