Jak zabrać się za analizę utworu literackiego?

1. Określ motyw centralny utworu (temat)

Motyw centralny może być dobrym punktem wyjścia do analizy i interpretacji. Wiadomo bowiem, że utwór poetycki jest wypowiedzią w jakiejś sprawie inną niż wszystkie, inaczej zbudowaną, oryginalną. Spraw godnych poezji są miliony – wyjdźmy więc od tego, która z nich przypadła wam w udziale. Tytuł wiersza może, ale nie musi być wskazówką w ustaleniu motywu centralnego. Może się zdarzyć, że tematów będzie kilka, zwłaszcza przy dłuższych utworach. Mogą mieć konkretne źródło literackie jak Biblia, mitologia itp. Wówczas oczywiście należy takie źródło podać. Temat może być też ogólniejszy – poezja, miłość, władza, uroda pejzażu, walka itd., itd. Jak się domyślacie – wybór jest przebogaty.

 

2. Zapytaj – czym jest utwór

Popatrz na niego całościowo. Mówiąc, czym jest, określisz dwie sprawy:

  • gatunek, jeśli jest konkretny
  • i rodzaj poetyckiej wypowiedzi.

Jeśli chodzi o gatunek, powinieneś umieć rozpoznać: sonet, hymn, rapsod, bajkę, fraszkę.
Uwaga! Można zamiast ,,wiersz” używać właśnie nazwy gatunku, terminu liryk, utwór poetycki.

Czym jeszcze jest wiersz?
Może być:

  • wyznaniem lub opisem,
  • obrazem poetyckim,
  • pytaniem,
  • dyskursem,
  • dialogiem,
  • refleksją,
  • poetyckim credo,
  • wyrazem – nadziei, bólu,
  • przestrogą, żartem,
  • panoramą,
  • apelem,
  • apostrofą,
  • wezwaniem,
  • scenką udramatyzowaną,
  • listem poetyckim,
  • autoanalizą,
  • wizją,
  • hołdem,
  • wspomnieniem.

Czym jeszcze?
Jeszcze kilkunastoma rodzajami wypowiedzi. Wystarczy przeczytać wiersz, aby rozpoznać tę właściwą.

Uwaga! W całości utworu może wystąpić zróżnicowanie wypowiedzi. Pierwsze strofy mogą być opisem lub wyznaniem, a następne wezwaniem, apostrofą. Wówczas należy to zaznaczyć.

 

3. Określ rodzaj podmiotu lirycznego

To bardzo ważne. Ponieważ podmiot liryczny jest z reguły dominantą kompozycyjną wiersza (tzn. tym elementem, który organizuje całość) i od jego konstrukcji zależy także sytuacja liryczna. Uściślijmy na wszelki wypadek oba terminy oraz ich rodzaje.

Podmiot liryczny – to głos mówiący, osoba wypowiadająca się w utworze poetyckim.

Uwaga! Podmiot liryczny nie równa się autorowi wiersza! Owszem, poeta może wypowiadać się we własnym imieniu, ale nie musi. Nie można automatycznie utożsamiać tych osób, bo to najczęściej prowadzi do błędu!

Jaki może być podmiot liryczny?

  • Podmiot = autor (poeta wypowiada się w swoim imieniu)
  • Podmiot ≠ autor (liryka roli – mówi ktoś, z kim autor wcale się nie utożsamia. Inaczej liryka aktora)
  • Podmiot ≠ autorowi, ale jest jego rzecznikiem. (Liryka maski, sytuacja gdy, poeta konstruuje bohatera mówiącego, lecz właściwie nakłada maskę, bo ten ktoś przekazuje jego poglądy)
  • Podmiot zbiorowy (utwór jest wypowiedzią całej zbiorowości, jest to cechą hymnów)
  • Kilka podmiotów (np. w utworach dialogowych różne partie wiersza mogą wypowiadać różne osoby).

 

4. Definiując podmiot – określ od razu sytuację liryczną!

Wiemy już, że w utworze ktoś coś mówi. Znając podmiot, wiemy kto. Pytamy więc: w jakiej sytuacji? Czy to jest opis, scenka czy wyznanie? W ten sposób określamy rzecz ważną dla analizy – mianowicie rodzaj liryki.

Czy jest to liryka bezpośrednia czy pośrednia?

  • Bezpośrednia – wtedy, gdy podmiot wypowiada się bezpośrednio, w 1 osobie, przekazuje swoje wyznania, uczucia wprost do odbiorcy (zwana też liryką osobistą)
  • Pośrednia – gdy obserwujemy trzecioosobową relację, opis, scenę, dialog itp. Tu podmiot liryczny nie występuje w 1 osobie, tak jakby prawdziwe ,,ja liryczne” ukryto. Możliwości użycia liryki pośredniej jest kilka:
    • liryka maski (podmiot nie jest tożsamy z autorem, lecz jest jego maską, wypowiada jego myśli),
    • liryka aktora (podmiot zupełnie samodzielny, nie utożsamiany z poetą),
    • liryka podmiotu zbiorowego.

Uwaga! Liryka pośrednia jest zwykle sytuacyjna – tzn. posiada fabułę, opis przestrzeni, może być dialogiem, a więc przypominać minidramat. Liryka bezpośrednia najczęściej będzie liryką wyznania.

Co wtedy, jeśli podmiot przemawia w 2 osobie?
Mamy do czynienia z liryką inwokacyjną (apostrofą).

Jak przemawiają podmioty?
Wypowiedź może przybrać formę monologu, dialogu, narracji (opisu).

Czy możemy określić rodzaj liryki ze względu na tematykę utworu, nie konstrukcję wypowiedzi?
Tak – sprawdzamy i mówimy, że jest to:

• liryka miłosna,
• religijna,
• filozoficzno-refleksyjna,
• patriotyczna,
• agitacyjna,
• biesiadna (ludyczna).

W chwili, gdy określiłeś rodzaj liryki i podmiotu, zbadałeś, czym jest utwór i jaki posiada centralny motyw – ustaliłeś najważniejsze sprawy w analizie utworu. Teraz można będzie zajrzeć w głąb utworu, zanurzyć się w jego materii. Przedtem przydać się może analiza kilku przykładów.

 

Analiza kolejnych partii utworu

Tytuł i części

Jeśli wiersz został obdarzony tytułem – nie można tego faktu zlekceważyć. Tytuł jest integralną częścią wiersza. Poza tym może udzielić nam cennych do interpretacji wskazówek.

  • Ujawnia czasem motyw centralny, temat lub osobę wokół której rozwija się refleksja (np. Hamlet, Do polityka, Naród, Sen, Campo di Fiori, Noc sierpniowa itd.).
  • Podaje czasem gatunek, które reprezentuje lub chce naśladować czy parodiować: Tren Fortynbrasa, Traktat moralny, Oda do turpistów, Ballada o rzece, Testament mój.

Potem sprawdzić jak prezentuje się nasz utwór, jeśli chodzi o jego podział.

Wiadomo, że może dzielić się na regularne strofy, na części nieregularne, może też graficznie wyglądać na całość niepodzielną. Nie znaczy to, że nie wyróżnimy wewnątrz różnych części utworu: mogą zmieniać się przywoływane obrazy, podmioty wypowiedzi a nawet tonacja utworu – refleksja może przechodzić w ekspresywny manifest, monolog w dialog, opis w wyznanie itd. Podział taki nie musi, choć może pokrywać się z graficznym podziałem na strofy. Jeśli zauważamy równoległość takiego podziału – możemy prowadzić analizę utworu wg strof. Jeśli nie ma strof lub analogii podziałów – lepiej dać pierwszeństwo podziałowi znaczeniowemu, merytorycznemu. Przegląd scen i obrazów szybciej doprowadzi nas do istoty utworu niż jego podział graficzny.

 

Badanie kolejnych części wiersza

Czy to będą strofy, obrazy, pełne zdania czy inne człony, jakie wyróżnimy – należy kolejno je zbadać. Załóżmy, że wyodrębnia się wyraźnie pierwsza, czterowersowa strofka.

Co badamy?

  • Warstwę fonetyczną (operacja dźwiękiem).
  • Warstwę leksykalną (dobór słownictwa).
  • Warstwę składniową (jak budowane są zdania utworu).
  • Warstwę morfologiczną (odmianę wyrazów, wykorzystane zabiegi słowotwórcze).

Tak – dopiero w tych warstwach odnajdujemy: epitety, metafory, onomatopeje. Tyle że należą do różnych grup, i dlatego, aby je uporządkować oraz określić tok pracy, warto badać kolejne warstwy.

Co możemy znaleźć?

warstwa fonetycznawarstwa leksykalnawarstwa składniowafigury stylistyczne
rym
rytm
onomatopeja
eufonia
aliteracja
archaizmy
neologizmy
zdrobnienia
zgrubienia
poetyzmy
powtórzenie
refren
inwokacja
apostrofa
porównanie
elipsa
inwersja
epitety
porównanie
kontrast
reminiscencja
alegoria
metafora
  • Metafora jest bardzo ważnym chwytem poetyckim, stosowanym od wieków po współczesność. Są oczywiście utwory, w których autor odrzuca metaforę, na przykład dlatego, że za lepszy środek wyrazu uznaje prostotę wypowiedzi, wprowadzenie mowy zwykłej do poezji. Tak dzieje się w przypadku wielu wierszy Tadeusza Różewicza. W większości przypadków warto jednak poszukać metafory. Inna jej nazwa to przenośnia, lepiej może uzmysławia istotę tej figury. Otóż metafora przenosi znaczenia, cechy danego zjawiska, przedmiotu na inne, na zasadzie jakiegoś skojarzenia czy podobieństwa cech. Czyni to w sposób mniej bezpośredni niż porównanie, ale niektórzy zwą przenośnię „skróconym porównaniem”. Bo oto zamiast powiedzieć wątroba jak łyse góry powiada Herbert: łyse góry wątroby i mamy do czynienia z uderzającą metaforą. Nie pozbawioną trafności: szumiące lasy płuc, słodkie pagórki mięśni – wszystko to zestawienia stworzone na mocnych przesłankach.
    Rodzaje metafor:

    • personifikacja,
    • animizacja,
    • oksymoron,
    • metonimia,
    • hiperbola,
    • peryfraza,
    • symbol,
    • alegoria
  • Onomatopeja – to wyraz dźwiękonaśladowczy, oddaje dźwięk lub jest czasownikiem oddającym dźwięk (świszczeć, wyć itp.).
  • Eufonia – także zestaw dźwięków, ale celowy. Taki dobór, który jest artystycznym zamierzeniem – np. w wierszu Tuwima pt. Ptasie radio.
  • Aliteracja – to zabieg rozpoczynania wyrazów od tych samych głosek lub zbitek głosek.
  • Anafora i epifora to dwa rodzaje powtórzenia. Pierwsze gdy występuje na początku wersu, drugie, gdy na końcu. Rodzajem powtórzenia jest też refren.
  • Elipsa – to zdanie, z którego usunito część, człon, co nie zmienia jego znaczenia.
  • Inwersja – przestawny szyk zdania (lubiany w baroku)
  • Poetyzm – wyraz pochodzący ze stylu artystycznego, w mowie potocznej nie stosowany: kwiecie, błonie itp.
  • Porównanie – opiera się na podobieństwie cech, zestawia ze sobą przedmioty lub zjawiska, przy użyciu słów: jak, jakoby, niby: dłonie (…) jak strącone gniazda (Herbert). Pamiętać wypada o porównaniu homeryckim, którego cecha jest obszerne rozbudowanie jednego członu – nawet do całej sumki fabularnej.
  • Paralelizmy – to też powtórzenia, analogie, ale np. w budowie nagromadzonych zdań, pewna równoległość wypowiedzi.
  • Personifikacja – zamiennia, słowo zastępujące inne, np. oglądam Rubensa (a nie płótna Rubensa).
  • Hiperbola – wyolbrzymienie cechy, stanu, uczucia.
  • Alegoria jest szczególnym rodzajem przenośni, właściwie szczególnym rodzajem symbolu: utrwalonym w świadomości i kulturze, rozpoznawalnym i czytelnym dla całych społeczności.
  • Rym – to zabieg fonetyczny! Polega na powtórzeniu wyrazów o analogicznym brzmieniu i w rezultacie daje efekt dźwiękowy. Może być: przeplatany (a,b,a,b), okalający (a,b,b,a), parzysty (a,a,b,b). Może być męski (jednosylabowy): tom–grom, lub żeński (wielosylabowe wyrazy, akcent pada na przedostatnią sylabę).
    Uwaga! Jeśli w wierszu nie ma rymów – to wiersz biały. Jeśli w wierszu nie ma żadnych rygorów systemowych (interpunkcji, zgodności sylab czy akcentów) – to wiersz wolny.

Nie musisz znaleźć w analizowanej strofie wszystkich powyższych tropów stylistycznych. Z całą pewnością nie znajdą się tam wszystkie razem. Nie musisz też pisać: „warstwa fonetyczna – brak zabiegów, neologizmy – nie ma” itp. Zadanie twoje jest odwrotne: musisz wyszukać i wskazać te chwyty, które zostały w utworze użyte, jak zostały użyte, i po co, z jakim skutkiem… Tu zaś wkraczasz w interpretację utworu.

W poezji współczesnej często mamy do czynienia z wierszem wolnym, należy zatem zwrócić uwagę na czym polega organizacja wiersza, jak rozmieszczone są wielkie i małe litery, co dzieje się ze znakami przestankowymi.

 

Interpretacja

Czy powinna następować po analizie?
Raczej powinna rozwijać się równolegle. Nie są to bowiem rozdzielne, obce sobie sfery wiersza, lecz płaszczyzny absolutnie zrośnięte. Przecież jeśli powstał wspaniały utwór poetycki i my go odczytujemy – to coś bardzo ważnego stało się w języku, literaturze i kulturze. Poeta tak dobrał słowa i takich użył środków, że w sposób jedyny i niepowtarzalny przekazał odbiorcy piękno, morał, prawdę czy wzruszenie. Odbiorca odczytał przesłanie – więc posługuje się tym samym kodem. Po to jest poezja. Przecież to, że góra jest piękna a zbrodnia grzeszna możemy w zwykłej mowie powiedzieć tysiąc razy tak samo i to samo. W poezji – tylko raz w ten właśnie sposób. A zatem dobór środków poetyckich spełnia istotną funkcję, analiza prowadzi do pełnej interpretacji, metafora nie tylko dowodzi talentu i bystrości poety, ona prowadzi naszą myśl ku przesłaniu.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

1. Czym jest analiza i interpretacja wiersza?

111 Analiza i interpretacja poezji

Analiza i interpretacja (esej interpretacyjny) na maturze