ROMANTYZM

EUROPA 1798-1848 (1850)

  • 1798 – początek Wielkiej Rewolucji ­Francuskiej
  • 1848 – Wiosna Ludów
  • 1950 – startuje realizm

 

POLSKA 1818 (1822)-1863

  • 1818 – początek teoretyczny, rozprawa Kazimierza Brodzińskiego: O klasyczności i romantyczności
  • 1822 – Początek praktyczny – Ballady i romanse Adama Mickiewicza
  • 1863 – powstanie styczniowe.

………………………………………..

Typowe dla Polski

  • pierwszy temat: wolność ojczyzny, spisek, bunt;
  • mesjanizm narodowy – Polska Chrystusem narodów;
  • specjalna konstrukcja bohatera romantycznego

………………………………………………

Ludzie, dzieła (EUROPA)

Ideologia i fascynacje

Ludzie, dzieła (POLSKA)

Johann Wolfgang Goethe – pisarz przełomu epok, wielki preromantyk, twórca werteryzmu i faustyzmu.

George Byron – idol epoki, twórca bajronizmu.

 

Dzieła

Cierpienia młodego Wertera – powieść, która zapoczątkowała romantyzm, wyraziła nastrój młodych
i stała się biblią romantyków (Goethe).

Faust (Goethe) – wielkie dzieło romantyczne,
o rozczarowaniu wiedzą
i poszukiwaniu sensu istnienia.

Giaur – poemat epicki Byrona, oddający krąg zainteresowań romantyków.

……………………………………………

Sturm und Drang – epoka burzy i naporu

  • Wiara, uczucie, precz z kultem rozumu!
  • Weltschmerz – choroba wieku, ból świata
  • Jednostka ważniejsza niż zbiorowość!
  • Wolność, młodość, bunt
  • Tajemnica, zaświaty, irracjonalizm
  • Miłość jako pokrewieństwo dusz
  • Natura, folklor, Orient
  • Kult poezji i poety

Bohater:

  • typ werterowski
  • typ bajroniczny
  • bohater romantyczny

Gatunki, w których tworzono:

  • poemat epicki,
  • ballada,
  • poemat dygresyjny,
  • dramat romantyczny.
  • Adam Mickiewicz – pierwszy
    i najważniejszy wieszcz. Twórca walenrodyzmu, idei mesjanizmu narodowego, typu bohatera romantycznego.
  • Juliusz Słowacki, drugi wieszcz,
    w cieniu Mickiewicza. Twórca, winkelriedyzmu, filozofii genezyjskiej, szekspiryzmu romantycznego i poematu dygresyjnego.
  • Zygmunt Krasiński – romantyk arystokrata, wyznawca prowidencjalizmu.
  • Cyprian Kamil Norwid – poeta nowator, wyznawca kultu wielkich jednostek.

Dzieła

  • Konrad Wallenrod (Mickiewicz)
    – ważne dzieło dla Polaków – apoteoza spisku i konspiracji.
  • Dziady (Mickiewicz) – narodowy dramat romantyczny (Polska Chrystusem narodów).
  • Pan Tadeusz (Mickiewicz) – narodowy epos o rzeczpospolitej szlacheckiej.
  • Kordian (Słowacki) – narodowy dramat romantyczny (Polska Winkelriedem narodów).
  • Nie-Boska komedia (Krasiński)
    – dramat romantyczny o rewolucji.

Porównanie epok

Klasycyzm

  • rozum, doświadczenie, wiedza
  • autorytet uczonych i osiągnięć starożytnych
  • klasyczne, starożytne kanony sztuki (wg Arystotelesa i Boileau)
  • patriotyzm w postaci działań reformatorskich, legalizmu, działań parlamentarnych
  • ideał: wolnomyśliciel, erudyta, mędrzec
  • ideał piękna: klasyczny ład, harmonia, spokój

Romantyzm

  • serce, intuicja, uczucie
  • autorytet wiary prostego ludu
  • obalenie klasycystycznych kanonów sztuki,
  • wskrzeszenie dramatu szekspirowskiego,
  • nowe reguły i nowe gatunki
  • bunt, spisek, konspiracja, powstanie przeciw zaborcy
  • bohater romantyczny – gwałtowny, uczuciowy indywidualista, człowiek wyobcowany, samotny, mistyk, często poeta, zbuntowany przeciw światu i rozczarowany jego ideałami
  • niepokój, dysharmonia, bunt, ekspresja uczuć, tajemniczość, w literaturze, sztuce i filozofii

Dziedzictwo epoki

  • Nowy sposób myślenia: raz podważone zaufanie do wiedzy na zawsze pozostawi miejsce dla fantastyki i tworów wyobraźni w kulturze.Apoteoza uczuć, miłości i wrażliwości.
  • Typ werterowski i bajronowski w kulturze Europy – kult indywidualizmu.
  • Kult wolności – jednostki i narodu – w Polsce walka o wolność ojczyzny jako najważniejsze wyzwanie, czas powstania listopadowego.
  • W Polsce panteon dzieł narodowych; dramaty romantyczne i Pan Tadeusz, kanon poezji narodowej.
  • W Polsce mit spisku, konspiracji, kreacja tragicznego bohatera poświęcającego się za ojczyznę.
  • Apoteoza poezji i poety.

Tylko w Polsce!

W Polsce romantyzm stał się czymś więcej niż kolejną, błyskotliwą epoką literacką. Idee romantyzmu zdominowały literaturę polską, a osiągnięcia twórców tego okresu tworzą skarbnicę literatury narodowej.

Przyczyny

  • Romantyzm polski przypadł na szczególny okres w historii narodu: utrata niepodległości, klęska Napoleona, którego uznawano za ostatnią szansę odzyskania wolności, zabory, utworzenie podległego Rosji Królestwa Kongresowego.
  • Polityczny i światopoglądowy bunt młodego pokolenia – współgrają z nim idee epoki.
  • Po upadku powstania listopadowego nastąpiło upolitycznienie romantycznego światopoglądu, poezja przejęła rząd dusz, a poeta został uznany za narodowego przywódcę. W wielkich dramatach romantycznych (Dziady cz. III, Kordian) pojawiły się koncepcje mesjanizmu i winkelriedyzmu uzasadniające szczególną rolę Polski w dziejach świata.

Wielki patron – WILLIAM SZEKSPIR

Romantycy odnaleźli w twórczości Szekspira inspirację i natchnienie. Na wzór mistrza budują mroczną atmosferę swoich utworów, podejmują podobne tematy, fantastykę i grozę, przejmują kompozycję dramatu, odbiegającego od uporządkowanych norm klasycznych.

Nawiązania do Szekspira

  • Monolog Hamleta – właśnie słynne słowa „być albo nie być” stały się wzorem romantycznych monologów (improwizacji Konrada, monologu Kordiana na Mont Blanc).
  • Fantastyka – na wzór Szekspira romantycy wprowadzili do swoich utworów postacie fantastyczne, zjawy i wizje – dowodem choćby Dziady Mickiewicza (obrzęd dziadów).
  • Podobnie jak Szekspir romantycy przyjęli metodę czerpania tematów ze starych kronik i przekazów historycznych, sięgania do historii swojego kraju jako źródła inspiracji. Przykładem jest szereg dzieł: Grażyna i Konrad Wallenrod Mickiewicza.
  • Szczególne pokrewieństwo romantyzmu z metodą twórczą Szekspira ujawnia się w kompozycji dramatu romantycznego, gdyż jest on „unowocześnioną wersją” dramatu szekspirowskiego. To Szekspir pierwszy zerwał z regułami tragedii antycznej, „rozprzestrzenił” świat dramatu, zlikwidował jedność miejsca, akcji i czasu, wprowadził sceny zbiorowe i synkretyzm uczynił cechą dramatu.
  • Tragiczna miłość Romea i Julii odradza się w perypetiach bohaterów romantycznych, na przykład Gustawa, do niej nawiązuje też Cyprian Kamil Norwid w pięknym wierszu pt. W Weronie.

Ważne pojęcia związane z romantyzmem.

  • Ludowość – fascynacja kulturą ludu, twórcy czerpią inspiracje z podań i bajań ludowych. Wyraz literacki: Ballady i romanse Mickiewicza.
  • Orientalizm – fascynacja kulturą Dalekiego Wschodu, jej bogactwem i egzotyką, Sonety krymskie Mickiewicza.
  • Mistycyzm – wiara w możliwość kontaktu ze światem pozaziemskim. Scena mistyczna – Dziady część II Mickiewicza.
  • Indywidualizm romantyczny – przypisywanie jednostkom wybitnym szczególnej roli dziejowej, wiara w ich moc. Wyraz literacki: kreacja bohatera romantycznego.
  • Historyzm – fascynacja historią, sięganie do kronik i źródeł historycznych po wątki i motywy tematyczne, szczególna fascynacja średniowieczem (Konrad Wallenrod).
  • Prometeizm – kult postawy poświęcenia i cierpienia dla ogółu – na wzór mitologicznego Prometeusza. Postacie Gustawa-Konrada, Wallenroda, Kordiana.
  • Mesjanizm narodowy – pomysł, że Polska jest zbawcą narodów, cierpi za wolność Europy:
    • w ujęciu Mickiewicza: Polska Chrystusem narodów,
    • w ujęciu Słowackiego: Polska Winkelriedem narodów.
  • Profetyzm – proroctwo, jasnowidzenie jako sposób poznania przyszłości. Najważniejsza scena profetyczna – Widzenie księdza Piotra, Dziady część IV.
  • Prowidencjalizm – teoria Krasińskiego: historia jest wynikiem wyroków Boskich, nie dziełem ludzkim. Wyraz literacki: finał Nie-Boskiej komedii Krasińskiego.

Ludzie

Johann Wolfgang GoetheZ biografii

  • Uczony, prawnik, przyrodnik, autorytet swoich czasów, ważna postać kultury niemieckiej, jego dom w Weimarze stał się mekką młodych.
  • Prekursor europejskiego romantyzmu uznawany jest także za wielkiego twórcę oświecenia – żył w latach 1749-1832.
  • Największe dzieła: Cierpienia młodego Wertera (biblia romantyzmu) i Faust.
Ważne

  • Wprowadza do kultury postawę werterowską, typ Wertera i modę na Weltschmerz – odczuwanie bólu świata przez wrażliwą jednostkę.
  • Podejmuje motyw szatana, rozczarowania wiedzą książkową, faustyzmu – tworząc arcydzieło życia – czyli Fausta.
  • W balladzie Król olch dokonuje równouprawnienia świata fantazji
    z realnym.

 

 

 

 

 

George Gordon ByronZ biografii

  • Skandalista i buntownik.
    Jego życie stało się legendą. Podróżnik, bojownik o wolność narodów, walczył po stronie greckich powstańców i w ich obozie umarł.
  • Idol swoich czasów – postać modna i pożądana w salonach.
  • Najważniejsze dzieła Giaur, Korsarz, Wędrowki Childe Harolda.
Ważne

  • Oryginalna twórczość Byrona fascynowała współczesnych. Zawdzięczamy mu typ bohatera bajronicznego i powieść poetycką Giaur.
  • Wprowadził do literatury kilka nowych gatunków literackich, między innymi poemat dygresyjny i powieść poetycką.
  • Za jego sprawą modna stała się postawa buntu, tajemniczości, odwrócenia od świata.
Adam MickiewiczZ biografii

  • Związany z Litwą – kształcił się w Wilnie, ten epizod biografii znajduje swoje odzwierciedlenie w Dziadach.
  • Nieszczęśliwa miłość do Maryli Wereszczakówny ukształtuje typ romantycznej miłości w jego utworach.
  • Nie brał udziału w powstaniu listopadowym, co wywołało chęć rehabilitacji – w postaci dzieła narodowego, napisał Dziady część III.
  • Na emigracji przebywał w Paryżu i Lozannie – owocem tęsknoty za krajem jest Pan Tadeusz..
Ważne

  • Najważniejszy polski romantyk, wieszcz narodowy twórca dzieł narodowych.
  • Twórca ideologii mesjanizmu narodowego i hasła „Polska mesjaszem narodów”.
  • Kreator polskiego bohatera romantycznego.
  • Wprowadza do poezji folklor, fantastykę, mistycyzm, orientalizm.
  • Twórca nowych gatunków w polskiej literaturze: dramatu romantycznego, poematu epickiego – i tradycyjnego, ale ostatniego eposu.
  • Kreator narodowych mitów; apoteozy spisku i walki za kraj, tęsknoty emigranta, mitu szlacheckiego domu polskiego i słonecznej przeszłości ojczyzny.
Juliusz SłowackiZ biografii

  • Wychowywał się pod dużym wpływem matki – Salomei Bécu.
  • Odrzucony przez Ludwikę Śniadecką, podobnie jak Mickiewicz stworzył topos romantycznej, nieszczęśliwej miłości.
  • Nie wziął udziału w powstaniu listopadowym – ale ocenia je w Kordianie.
  • Wrażliwy indywidualista, skłócony z emigracją
    i Mickiewiczem – kreuje mit osamotnionego poety, wodza duchowego narodu.
Ważne

  • Jest twórcą specyficznej poetyki romantycznej.
  • Jego pomysł na mesjanizm narodowy to wzór bohatera szwajcarskiego – Winkelrieda.
  • Podejmuje wątki szekspirowskie (Balladyna, Kordian).
  • Wprowadza do polskiej literatury poemat dygresyjny (Beniowski).
  • Tworzy postać Kordiana – spiskowca i podróżnika, drugiego, ważnego bohatera romantycznego.
  • W wierszu Testament mój kreuje się na sternika okrętu, którym jest Polska.

 

 

 

 

 

Zygmunt KrasińskiZ biografii

  • Wychowywany pod silnym wpływem dominującego ojca – generała Krasińskiego.
  • Arystokrata – ma to wpływ na postrzeganie rewolucji i powstania listopadowego.
  • Podróżnik z własnej woli, bywalec Europy i salonów, uczestnik romansów.
Ważne

  • Jako autor Nie-Boskiej komedii podjął temat rewolucji i nawiązał do Dantego.
  • Stworzył Orcia – bohatera dziecięcego.
  • Głosił prowidencjalizm – to Bóg decyduje o dziejach społeczeństw.
Cyprian Kamil NorwidZ biografii

  • Postać tragiczna – niezrozumiany przez współczesnych, samotny, złożony choroba.
  • Nieszczęśliwie kocha piękną damę Marie Kalergis – podróżuje, zatrzymuje się w Paryżu.
  • Nękany biedą i głuchotą umiera w przytułku.
  • Odkryty i doceniony dopiero przez modernistów polskich.
Ważne

  • Jest twórcą nowatorskiej poezji.
  • Podejmuje tematy filozoficzne, ponadczasowe, mniej narodowe.
  • Zamieszcza w poezji kult wielkich jednostek nierozumianych przez swoich współczesnych, odgrywających wielką rolę w historii i kulturze.
  • Używa nowych chwytów poetyckich: przemilczeń, neologizmów, znaków graficznych.

 

 

 

Aleksander FredroZ biografii

  • Krytyka jego sztuk przez współczesnych spowodowała dziesięcioletnią przerwę w twórczości. Zarzucano mu nienarodowość utworów.
  • Po wielu latach i perypetiach udało mu się ożenić z ukochaną kobietą – rozwódką – Zofią Skarbkową.
Ważne

  • Jego komedie utrwalają szlachecką kulturę sarmacką mit polskiego dworu i tradycji – w pozytywnym, narodowym ujęciu.
  • Jest najważniejszym komediopisarzem polskim XIX wieku.
  • W Ślubach panieńskich parodiuje bohatera romantycznego typu werterowski. Przeciwstawia się koncepcji miłości nieszczęśliwej – propaguje typ uczucia szczerego i szczęśliwie zakończonego małżeństwem.

 

obacz:

Zestawienie lektur romantycznych

Preromantyzm – scharakteryzuj to zjawisko.

Test wiedzy z romantyzmu cz. 1

Przed klasówką z romantyzmu