Środki stylistyczne to używane w literaturze sposoby kształtowania języka literackiego, które odróżniają go od języka codziennej komunikacji. Mają też na celu wywołać u czytelnika określone emocje, pobudzić jego wyobraźnię. Są wyrazem dbałości o świeżość, niezwykłość oraz sugestywność wysłowienia.

Chwyty te mogą dotyczyć różnych warstw utworu, np.:

  • słownictwa,
  • składni zdania,
  • warstwy brzmieniowej,
  • wyrażanych znaczeń.

 

Oto najważniejsze środki stylistyczne

Metafora poetycka różni się od potocznej tym, że jest stworzona przez poetę, który chce przedstawić zjawiska w sposób nowy i zaskakujący. Jan Kochanowski o gwiazdach pisał, że Bóg nimi uhaftował niebo, ponieważ wszystko wyglądało jak haft na ciemnej tkaninie. Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu pisał o polach posrebrzanych żytem, ponieważ łan żyta widziany z daleka wygląda jakby srebrzyście błyszczał.

Metafora (przenośnia) – obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione po to, by pokazać ich podobieństwo i analogie. Własne znaczenia wyrazów ulegają zmianie na rzecz nowego, metaforycznego znaczenia całości. „Promień nadziei” to metafora złożona ze znaczeń słów: „promień” i „nadzieja”. Połączenie tych słów powoduje przeniesienie znaczenia cech jednego zjawiska na drugie. Promień to tylko fragmencik słońca, jego zapowiedź. Wprowadza światło, więc kojarzy się też z nadzieją, z rozjaśnieniem.

Metaforą posługujemy się też w mowie potocznej w wyrażeniach typu: „głowa rodziny, płonąć ze wstydu, mieć miękkie serce”.

Rozróżniamy wiele typów metafor: antropomorfizację, hiperbolę, peryfrazę, ożywienie, personifikację.

  • Antropomorfizacja – nadawanie przedmiotom, pojęciom zachowań, cech charakterystycznych dla ludzi. Antropomorfizacja stosowana jest, by uzyskać efekt plastyczny i żywy opis.
  • Hiperbola – rodzaj metafory zwany przesadnią. Przedstawienie zjawiska, aby celowo wyolbrzymić jego cechy. Celem hiperboli jest zwykle wywarcie silnego wrażenia na odbiorcy, np.: „wylać może łez”, „pękać ze śmiechu”.
  • Peryfraza – zastąpienie nazwy zjawiska przez bardziej rozbudowane jego opisanie, np.: „Niebiosa leżące na dole” – morze.
  • Personifikacja – przedstawienie przedmiotów, pojęć, zjawisk przyrody nieożywionej jako działających albo przemawiających postaci ludzkich. Personifikacja całkowicie narzuca przedmiotowi ludzką postać, np.: „Ojczyzny mojej stopy okrwawione” – ojczyzna (Norwid)

 

Środki składniowe

– nie tworzą nowych znaczeń, tylko są związane z budową zdania. Zaliczamy do nich: powtórzenia, refren, anaforę, apostrofę, elipsę, antytezę, pytanie retoryczne i wykrzyknienie.

Anafora – środek stylistyczny polegający na powtórzeniu tego samego słowa lub zwrotu na początku wersów lub strof.

Choćbyś błagał,
Choćbyś prosił.

Apostrofa – bezpośredni i uroczysty zwrot do adresata, np.: „Litwo! Ojczyzno moja!” (Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz).

Elipsa – opuszczenie części zdania, której można się domyślać na podstawie poprzednich zdań albo kontekstu wypowiedzi, np.:

– Co robisz?
– Pracę domową.

W odpowiedzi na pytanie występuje elipsa orzeczenia (robię) pracę domową.

 

Zadania

Zadanie 1.
Podany był wiersz.

Tekst:
(…)
Błogosławiony trud,
Z którego twórczej mocy
Powstaje taki but
Wśród takiej srebrnej nocy!

Boże obłoków, Boże rosy,
Naści z mej dłoni dar obfity, abyś nie chadzał w niebie bosy
I stóp nie ranił o błękity!
Niech duch, paląc gwiazd pochodnie,
Powiedzą kiedyś w chmur powodzi
Że tam, gdzie na świat przychodzi,
Bóg przyobuty bywa godnie!
(…)
Dałeś mi, Boże, kęs istnienia,
Co mi na całą starczy drogę –
Przebacz, że wpośród nędzy cienia
Nic ci, prócz butów dać nie mogę.
W szyciu nic nie ma oprócz szycia,
Więc szyjmy, póki starczy siły!
W życiu nic nie ma oprócz życia,
Więc żyjmy aż po kres mogiły.

Bolesław Leśmian, Szewczyk

Jakie uczucia wyraża szewczyk w słowach skierowanych bezpośrednio do Boga?

Odpowiedź:
Szewczyk w apostrofie, czyli uroczystym zwrocie do Boga, wyraża wdzięczność za ofiarowane życie oraz żal, że nie może ofiarować Bogu niczego więcej prócz uszytych butów. Jest też dumny ze swojej pracy, którą wykonuje z zapałem.

 

Zadanie 2.

Tekst:
Z wolna, ruchem spiralnym, dźwigał się w górę z tej rozwartej nad nim studni, która się pod nim natychmiast zamykała. W miarę jak się wznosił, otaczające go chmury zatracały błoto cienia, przesuwały się przed nim jak fale coraz to bardziej przejrzyste i białawe. Wynurzył się z nich.
Ogarnęło go zdumienie: jasność oślepiła go. Musiał na chwilę zamknąć oczy. Nigdy by nie uwierzył, że chmury, noc mogły być tak oślepiające.
Księżycowa pełnia i gwiazdy przeistoczyły je w sfalowane świetliste morze.
(…)
Tam, pod nim, burza tworzyła świat odmienny, w którego wnętrzu o głębokości trzech tysięcy metrów szalały nawałnice, trąby wodne i ognie błyskawic; ale tu zwrócona była ku gwiazdom kryształowo śnieżnym obliczem. (…)
Samolot płynął jak po świetlistej toni mlecznej. Obejrzawszy się za siebie, Fabien zobaczył uśmiechniętą twarz towarzysza.

Antoine Saint-Exupéry, Nocny lot (fragmenty)

Z fragmentu opowiadania wypisz trzy epitety nazywające barwy.

Odpowiedź:
Epitet to poetyckie określenie przedmiotu wskazujące na jego właściwości. W podanym tekście będą to określenia: „białawe, przejrzyste, śnieżne, kryształowo śnieżne, ciemne, świetliste”. Epitety możesz wymienić razem z rzeczownikiem, który określają.

 

Zadanie 3.

Tekst:
Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje;
Raczysz błogosławieństwo dać do końca swoje!
Inszy niechaj pałace marmorowe mają
I szczerym złotogłowiem ściany obijają,
Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gniaździe ojczystym,
A ty mnie zdrowiem opatrz i sumieniem czystym,
Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością,
Obyczajmi znośnymi, nieprzykrą starością.

Jan Kochanowski, Na dom w Czarnolesie

Utwór rozpoczyna się:

A. epitetem,
B. apostrofą,
C. przenośnią,
D. porównaniem.

Odpowiedź: B.
Apostrofa to uroczysty zwrot do adresata. W podanym tekście podmiot liryczny zwraca się do Boga.

 

Zadanie 4. (z testu Od sumeryjskiej tabliczki glinianej do internetu)

Tekst:
Rozmawiałem z maszyną
To cudownie czytać kiedy maszyna się przedstawia
opisuje swój wiek
swoje wykształcenie (…)

Ma pewne kłopoty z nadmiarem czasu
żyje szybciej ode mnie
odpowiada mi na białej kartce
prosi o zadawanie pytań
mruga porozumiewawczo

Zanim powiem ostatnią głoskę
w zdaniu
wystukuje gotową odpowiedź
czeka muszę się zastanowić
nie przeszkadza
podśpiewuje piosenkę
opowiada przelotny dowcip
czeka
bezustannie czeka
(…)
Wymieniamy poglądy
na temat technologii
i śmierci
którą jej grożę

Zna to
więc nie podaje mi ręki
Marian Grześczak,
Gęste światło

Nazwij środek poetycki, którym w wierszu są związki frazeologiczne: podśpiewywać piosenkę, opowiadać dowcip, nie podawać ręki.

Odpowiedź:
Przeczytaj uważnie cały tekst. Zauważysz, że podmiot liryczny opisuje maszynę do pisania jak człowieka, przypisuje mu ludzkie cechy. Użyty środek poetycki to personifikacja (uosobienie).

Zobacz:

Jakie funkcje pełnią najczęściej spotykane środki stylistyczne?

Składniowe środki stylistyczne

Środki stylistyczne